«Ket-Buǵanyń sońǵy joryǵy» atty maqalany ózińizdiń nazaryńyzǵa usynyp otyrmyz. Kezinde bul maqala «Tańsholpan» jýrnalynda orys tilinde basylǵan. Sodan keiin Ǵalamtorǵa (Internetke) qoiyldy, TMD kóleminde jáne sheteldegi orystildi oqyrmandarǵa belgili boldy. London, Parij t.b. qalalarda turatyn otandastarymyz, qazaqtyń jáne jalpy kóshpendi órkenietterdiń tarihy men mádenietine yqylas-peiildi basqa da jurttardyń oqyrmandary bul eńbekke ózderiniń zor rizashylyǵyn bildirdi. Atalǵan maqaladaǵy buryn beimálim bolǵan derekter álemdik ǵylymi ainalysqa tústi.
Aldynala eskertkimiz keletini – bul shaǵyn zertteý bolashaqta qazaq tilinde jazylatyn Dástúrli (Kóne, Ilki) Dúnie tarihy jaiyndaǵy tolǵanys – kitaptyń kirispe taraýy ǵana.
Sodan beri onnan astam jyldai ýaqyt ótipti. Álbette, bizdiń Shyńǵys hanǵa, sol kezdegi tarihqa, uly qaǵannyń erlik isterine, jahandyq saiasattyń qyr-syryna degen kózqarasymyz kóp ózgeriske ushyrady. Burynǵy Keńestik tarihi ǵylymda qalyptasqan mifterdi teriske shyǵara alatyn derek sol kezdiń ózinde-aq qolymyzda bolǵan. Alaida biz eń áýeli orystildi áleýmettiń minezindegi basty minderdiń biri – kóshpendi, onyń ishinde qazaq mádenietine degen astam kózqarasty nysanamyzǵa alǵan edik. Oiymyzsha, biz, dittegen jerimizden shyqtyq. Endi, kóldeneń sharýaǵa moiyn burýǵa esh múmkindigimiz bolmasa da, kóptegen oqyrmandarymyzdyń ótinishi boiynsha maqalany tárjimalap, ózimizdiń súiikti gazetimiz «Almaty aqshamyna» jariialap otyrmyz.
Keleli pikirińizdi kútemiz, oqyrman.
Zira Naýryzbaeva, Talasbek Ásemqulov
Kóshpeli órkeniettiń qupiia missiiasy
«Sender, betteri bylǵarymen qaptalǵan
jalpaq qalqanǵa uqsas qysyq kóz qaýymmen
soǵyspaiynsha Qiiamet – Mahshar kúni kelmeidi.
Taǵy da sender, kiiz etik pen kiiz baipaq kigen
qaýymmen soǵyspaiynsha Qiiamet – Mahshar
kúni kelmeidi».
Hadisten
«Búginde álemde kóshpeli halyqtarǵa oryn
joq, onyń ústine olardy qoldan kelgenshe,
barlyq amaldy paidalanyp otyryqshy
ómirge kóndirip jatyr, sondyqtan
«dońǵalaqtyń toqtaityn kezi» de alys emes.
Osylaisha dáýirdiń aiaǵyna qarai
Qabyl Ábildi óltirip bolady».
Rene Genon
«Sandardyń patshalyǵy jáne ýaqyt belgileri»
Qazir kóptegen avtorlar, olardyń ishinde qazaǵy da, basqa ulty da bar, qazaqtyń ulttyq tektestigi (identifikatsiia) jaiynda, búgingi etnikalyq dezintegratsiiaǵa, qojyraýǵa, rýhani daǵdarysqa alyp kelgen tarihi joly jaiynda kóp tolǵanady. Syrtqary jurt, buryndary L.N. Gýmilev teriske shyǵarmaq bolǵan túrik – mońǵol kóshpelileri týraly aitylatyn «qysas áfsanany» /«Chernaia legenda»/ qaitadan jandandyrmaq bolady. Máskeýlik Geidar Djemal islam dúniesi atynan bizdi Enjil men Quranda aitylatyn «iajúj ben májújderge» teńese, belgili máskeýlik saiasattanýshy jáne mádeniettanýshy aǵaiyndy Shýkýrovtar «jany ashi otyryp» bylai deidi: «Biraq qudai túriktermen tildespepti, ózindik ulttyq din túrikterdiń mańdaiyna jazylmapty. Ábden qalyptanyp úlgige túsken órkeniettik júieler ierarhiiasyna, uzyn sany onǵa tolar-tolmas jaratýshy-halyqtardyń myńdaǵan jyldar boiǵy rýhani tájiribesiniń nátijesi bolyp sanalatyn mádeniet álemine HH ǵasyrda ǵana enip, ózindik rýhani bolmystan dámeli ekenin bildirgen túrikterdiń endi ǵana qalyptasyp jatqan mádeni tektestigine olardyń násildik belgisi ǵana uiytqy jáne negiz bola alar edi».
Mundai áńgimelerge «qaitesiń, sart bolǵan soń, sarttyǵyn isteidi de» dep qoldy bir silteýge bolar edi. Jylqyny alǵash ret qolǵa úiretken, etik pen shalbardy alǵash tikken, er-toqym men úzeńgini, búkil at ábzelin alǵash kim jasaǵan ekenin, ózimizdiń kóne jazý úlgilerimizdi, Syrdyń boiyndaǵy qalalyq órkenietti, adamzattyń ekinshi ustazy Ábýnasyr ál-Farabidi, taǵysyn taǵylardy esterine salýǵa bolar edi. Biraq bunyń bári «jaratýshy-halyqtardyń» buljymas sotynyń aldynda aqtalý siiaqty bolyp kóriner edi. Aldynala sátsizdikke buiyrylǵan áreket. Másele aqiqatta bolsa, onda L.Gýmilevten keiin, tymqurmasa orys ǵylymynda kóshpelilerge degen kózqaras túbegeili ózgerer edi.
Biraq másele aqiqatta emes, adam sanasynda ornyqqan qabyldaýdaǵdysynda bolyp tur ǵoi. Kóshpeliler jaiyndaǵy bul kózqarasty Aqas Tájýitov «klassikalyq kózqaras» dep ataidy. «Kúshi jaǵynan tabiǵattyń zańymen para-par bul kózqarasty teriske shyǵarý múmkin emes, ol ulttyq sanany jyrymdap, qojyratqany sondai, qazaqtar búginde óziniń ótken tarihyn tárk etip, ótkennen bas tartýǵa májbúr».(«Megapolis», 21 aqpan, 2002 j). Týmysynda analitikalyq oilaýǵa beiim Aqas Tájýitov problemanyń tamyryn tap basyp, álemdik qoǵamdyq pikirdiń bizben, uly Dalanyń kóshpeli órkenieti muragerlerimen «mysyq-tyshqan» oiynyn qandai sharttarmen júrgizetinin júielep ashyp bergen. «Senderdiń qalalaryń, senderdiń ǵalymdaryń – shyndyǵynda senderdiki emes. Senderdiń jerlerińde bolǵanymen olar musylmandyq – irandyq órkenietke jatady. Edil patsha men Shyńǵys han – senderdiń babalaryń emes, sondyqtan olardy maqtan tutýǵa haqylaryń joq, biraq sender, senderdiń babalaryń solardyń ordasynyń quramynda boldy, iaǵni sol shapqynshylyqtyń zardaby – senderdiń moiyndaryńda». A.Tájýitov aitqan depressivtik áser, basqanyń emes, qazaqtyń ǵana sanasyn ezgileidi, basqa halyqtar baiaǵyda ornyn taýyp ornalasyp alǵan. Mysaly uiǵyrlar, Uiǵyr qaǵanatyn jáne ózderine esh qatysy joq halyqtyń uly isterin maqtan etedi. Negativtik áserden, olar, óziniń úndievropalyq tegin qalqan etip qorǵanady. Aimaqtaǵy basqa halyqtar da osyndai amaldy paidalanady. «Kinálilik kompleksi» («kompleks viny») qazaq sanasyna ǵana egilgen. Qazaq qana óziniń qandy bolsa da erlik tarihyn maqtan ete almaidy.
Shekarasy shaiylǵan osyndai ózindik tektestik ahýalǵa belgili dárejede qazaqtardyń ózderi de kináli. Ulttyń qalyptasýy negizinen tómendegidei eki jolmen júredi. Birinde, kúshti taipa basqa álsiz taipany assimiliatsiialap ózine baǵyndyrady (sol sebepti negizgi sýbetnostyń mifologiiasy men ideologiiasy jalpyulttyq deńgeige kóteriledi). Ekinshisinde, óziniń ainymas belgilerin saqtaǵan rýlar men taipalar odaq bolyp birigedi. Bul odaqtar álsin-álsin ydyrap, túrli quramda qaita qalypqa kelip otyrady, sondyqtan ornyqty, birtutas mifologiia men tarih ta qalyptaspaidy. Qazaqtar dúnieni, bolmysty rý-taipa deńgeiinde qabyldaǵan, óziniń keńdiginen áli kúnge deiin aýqymdy oilap, qandas, tildes, din qaryndas izdeýge beiim (sol umtylysynda ulttyq múddeden qalai attap ketkenin ózderi de baiqamai qalady). Qazaqtyń, óziniń tarihy barysyndaǵy shekken shyǵyny men kórgen teperishin umytyp, kóshpeli órkeniet masshtabynda, búkiltúrik birligi, islam oikýmenasy masshtabynda oilaý daǵdysy ult úshin qisapsyz problema týdyryp otyr. (Ózindik tektestik problemasy da osydan týyndap otyr). Barlyq deńgeide memleket - etnostar baiaǵyda bólisip qoiǵan dúniede, biz, osy daǵdymyzdan túsiniksiz, tipti deseńiz, yńǵaisyz jaǵdaiǵa qalyp otyrmyz. Sonymen qatar, qazaq minezine ǵana tán osy ashyqtyqtyń astarynda qazaq janynyń syry, onyń tuńǵiyq arhetiptik qabattary jatyr. Bul, ásirese, bizge qaraǵanda áldeqaida pragmatik, qazaqqa senbei, kúmánmen qaraityn bizdiń «qandas» aǵaiyndardyń minezimen salystyrǵanda anyq baiqalatyn belgiler.
Urpaqtary Qazaq Ordasynyń negizin qalaǵan jáne barlyq ýaqytta qazaq memleketiniń altyn dińgegi bolǵan Shyńǵys han jaily sońǵy kezde etek alǵan diskýssiiada bizderge, HHI ǵasyrǵa aiaq bassa da óziniń ulttyq bet-bederin áli anyqtai almai otyrǵan qazaqtarǵa tyǵyryq sitýatsiiadan shyǵýdyń joly usynylyp otyr: biz, batystyq jáne musylmandyq variantta jetken liberaldyq-demokratiialyq qundylyqtardyń paidasy úshin jihanger babamyzdan bas tartýymyz kerek eken. Batystyq liberaldyq-demokratiialyq júieniń «eki standarty» («dvoinoi standart») baiaǵydan belgili. Islam órkenietiniń pretenziialary jaiynda biz keiinirek arnaiy aitamyz. Ázirge problemanyń mundai «ádemi sheshiminiń» nendei ulttyq jáne geosaiasi saldary bolmaq – sony áńgimeleiik.
Qazaq qoǵamyndaǵy kóptegen jikke endi bir jik qosylǵaly otyr. Endi biz, Shyńǵys shapqynshylyǵyna deiin progreske, otyryqshy ómirge, islam órkenietine telingen evropatiptes momyn túrikter jáne osylardy haq joldan taidyryp, kóshpeliliktiń tyǵyryǵyna tiregen mońǵoltiptes jabaiy túrikter bolyp bólinedi ekenbiz. Biraq bul jerde úsh kiltipan bar: birinshiden, qazaq halqynyń deni sol mońǵoltiptes «jabaiylardyń» tikelei urpaqtary bolyp tabylady; ekinshiden, eń «taza» degen túriktiń boiynda, shamasy kóshpeliliktiń «geni» bolǵan, sebebi, Shyńǵys han ólgennen keiin de olar ózderiniń handaryn bas etip 7 ǵasyr boiy saharady «qańǵyryp» júrdi (bul kezde «deni durys» halyqtar ózderin jaýlaǵan basqynshylardy otyryqshylandyryp, al kóp uzamai olardyń biliginen qutylyp ta bolǵan); úshinshiden, baiyrǵy Horezmniń zańdy murageri bolyp sanalatyn baýyrlas Ózbekstan óziniń ulttyq qaharmany retinde Altyn Ordany talqandaǵan Ámir Temirdi kóterip jatqanda, babalarymyzdyń jarymynan astamyn jabaiy, basqynshy dep jariialap, al solardan jeńilis tapqan Horezm shahtyń dárgeiindegi vassaly Qaiyr handy ulttyq batyr qylyp kótergen biz kim bolǵanymyz? Kelesi qadamymyzda Shaibani Ábilqaiyrǵa «jaýlyq» istegen, ózderine ergen kóshpeli rýlardy alyp, Kók Ordadan bólinip shyqqan «separatister» - Kerei men Jánibek handardy aiyptaiyq. Sodan keiin solardyń urpaǵy, San-Tashta ózbek-mońǵol armiiasymen shaiqasta otyz jeti sultanmen jáne óziniń toǵyz ulymen birge qaza tapqan Toǵym handy aiyptaiyq. Aqyr sońynda beldigimizdi moinymyzǵa salyp, Islam akanyń aiaǵyna jyǵylyp, bizdi qaitadyn órkeniet aiasyna al dep ótineiik.
Álemdik qaýymdastyq jariialaǵan liberalizm men demokratiialyq qundylyqtardy ustanǵan, árine, jaqsy ǵoi. Áitse de, búgingi dúniede memlekettik jáne ulttyq múdde alǵa qoiylady, barlyq elder basshylyqqa sony ǵana alady. Biz de, qandai da bolmasyn tarihi problemany talqylaǵanda, osyndai údeden shyǵyp otyrýymyz kerek. Otyrar bizdiń Borodinomyz bola almaidy.
Formaldik turǵydan alǵanda bul, bizge tikelei qatysy joq eki memlekettiń qaqtyǵysy. Onyń ústine, tipti, búgingi halyqaralyq quqyq turǵysynan alatyn bolsaq, 1216 jyly mońǵol áskerine eshqandai sebepsiz shabýyl jasaǵan (jáne áskeriniń birneshe ese kóp ekenine qaramastan jeńilip qalǵan), Otyrardaǵy mońǵol elshiligin qyryp salǵan, sodan keiin máseleni sheshpek bolyp kelgen Shyńǵys hannyń elshisin óltirip tastaǵan Horezm, konflikttiń týýyna sebepshi bolyp tabylady. Elshilik júrgizgen shpionaj, tyńshylyq jaily áńgime – baiansyz áńgime, sebebi búkil álemde, barlyq zamanda diplomatiia – barlaýshylyq, tyńshylyq qyzmettiń jamylǵysy, mekemesi bolyp kelgen jáne bola da bermek. Orys tarihshylary mońǵoldardyń, tek qana elshilerdi óltirgen qalalardy qiratqanyn moiyndap boldy.
Konflikttiń etnikalyq jaǵyna nazar aýdaratyn bolsaq, eki jaqtyń da qaitpai soǵysqan bahadúrleri ózimizdiń babalarymyz ekenin kóremiz. Tarihta bul jii qaitalanatyn qubylys. Babalarymyz dalalyq etikaǵa sáikes dushpannyń erligin qurmettei bilgen. Batys álemi birtindep osy baǵytta jyljydy. Monarhiialyq Angliianyń astanasyndaǵy alańdardyń birinde Karl I korol men sonyń basyn alǵan Oliver Kromvelge qoiylǵan eskertkishter tur. Árbir aǵylshyn osy ekeýiniń qaisysyniki durys, qaisysyniki qate ekenin ózi sheshe alady, biraq aǵylshyndar óziniń ótkenin qurmettei alady, tarihqa orasan yqpal etken adamdardy tarih kóshinen laqtyryp ketý, atyn óshirý eshkimniń de oiyna kelmeidi. Biz ǵana únemi «tańdaý» ústindemiz, Shyńǵys han ba, álde Qaiyr han ba, Beibarys pa, álde Ket-Buǵa ma, Ábilqaiyr han ba, álde Baraq sultan ba, Jáńgir me, álde Mahambet pe – qaisysyn qaldyrýymyz kerek – únemi osyǵan bas qatyrýmen júremiz.
Bunyń barlyǵy túrli tarih shytyrmanynda óziniń jáne ulttyń múddesin túrlishe túsingen kesek tulǵalar. Al, endi dalalyq etikany umytqan ekenbiz, olai bolsa tymqurmasa, órkenietti dúnieden óz tarihymyzdy jáne onyń qaharmandaryn qurmetteýdi úireneiik.
Bul programma – minimým ǵana, al programma – maksimýmnyń máni ulttyq tarihty kezdeisoq oqiǵalardyń jiyntyǵy dep emes, kontseptýaldyq turǵydan paiymdaýdy úirenýde, oqiǵanyń syrt kelbetiniń astarynan onyń negizgi maǵynasyn ajyrata bilýde jatyr. Bunyń syrtynda aitarymyz, ulttyń keshegisi men búginin paiymdaý úshin, ulttyq ideologiiany qalyptastyrý úshin qazaq tarihynyń filosofiiasyn tiianaqtaý kerek.
Atalmysh maqala Shyńǵys han týraly polemikany tiianaq ete otyryp, osyndai meta-tarihqa kirispe jazýdyń talpynysy bolyp tabylady. Bul oidan shyǵarylǵan problema emes, bunyń tasasynda qazaqtyń ózindik tektestigi máselesi tur. Óz maqalamyzda biz álemdik áleýmettik pikirdiń oiyn sharttaryn saqtai otyryp, tól tarihymyzdyń «qysas áfsanasynyń» kóleńkesinde qalǵan syrlaryn ashyp kórsetýge tyrysamyz.
Tarih Shýmerden bastalady
Kezinde úlken sensatsiia bolǵan S.Kramerdiń tarihi bestselleri osylai dep atalady. Bul tujyrymdy Murat Áýezovtiń Gilgamesh pen Enkidý jaily eposqa jasaǵan taldaýy da, Oljas Súleimenovtiń «Az i Ia»-sy da rastaidy. Al A.Dýgin, nemis zertteýshisi G.Virtti qoldai otyryp, bul tarihtyń túp tamyryn odan ary, myńjyldyqtyr qoinaýyna, álmisaqqa, giperboreilerge qarai jyljytady. Onyń pikirinshe giperboreilerdiń urpaqtary óziniń Arktikadaǵy qasietti otanynan eki lek bolyp jyljyǵan: Evraziia kontinentiniń soltústik-batysynan ońtústik-shyǵys baǵytqa qarai atlanttar jaýlaǵan, al soltústik-shyǵystan Turannyń neolittik sakraldik ortalyǵy ornalasqan Sibir arqyly, Kishi Aziiaǵa, Balqan men Anatoliiaǵa deiingi aralyqta túrik-shýmer halyqtarynyń migratsiia joldary ornalasqan.
«Túrik-mońǵol halyqtary tarihi qalyptasqan salt boiynsha araǵa birneshe júz nemese myńdaǵan jyldar salyp kóne migratsiia joldaryn qaitalaýǵa qaita umtylatyn» (Bul jerde jáne osydan keiin, túrik-shýmer máselesine kelgende biz, evropalyq dástúrshil-raditsionalisterdiń zertteýlerin qorytyndylap júielegen A.Dýginnen tsitata keltirip otyramyz).
«Atlantikalyq urpaq ózinen keiin myzǵymaityn, bar syry syrtqy bederinen kórinip turatyn, batystyq-tsentristik menmendikke sýarylǵan ratsionaldyq mádeniet qaldyrsa, túrik-shýmer murasy, erligi esh kem bolmasa da qarapaiym, óz ózine tuiyqtalǵan interiorly, kópsózdilikten ada, jáne mádeni minimalizmge beiim, bolmystyń túp negizi – Evraziianyń jym-jyrt biik aspanynyń syryna umtylady. Sondyqtan, atlantizm óz syryn ózi aitady, al týranizm jaiynda, evraziiashyldyq jaiynda biz tek qana joramaldai alamyz, biz ony kontinentaldik missiianyń umytylǵan kóne qainar kózi dep izdeýimiz kerek. Shved mistigi Svedenborg bul týrasynda: «Eldiń bári umytqan kóne, tylsym Sózdi biz endi Tatariianyń paiǵambarlarynan suraýymyz kerek» degen».
«Kóshpeli «varvarlar» - «sanasyz» jabaiylar emes edi... Olar sakraldik (kieli), erekshe, qysqa da tujyrymdy formalardyń iesi edi... «Varvarlar» kóne Sibir sakraldiginiń keibir jekelegen aspektilerin ǵana iemdengen, al kóne Kieli Jer jurt kózinen tasada qalyp otyrdy... Sibir «májúsi» bolǵanymen, shyn mánisinde rýhani ómir keshti, árbir júrek lúpilimen tazalyqtyń ǵalamdyq impýlsterin tiriltip, Evraziia órkenietterin qasietti bolmysqa oiatyp otyrdy».
Atlantistik evrotsentristik teoriialardyń osal jeri – shýmerlerdiń shyǵý tarihyn túsindirúinen baiqalady. Shýmer mádenietiniń eń kóne qabattary atlantistik mádenietke jatpaidy, odan burynǵy mádenietterden habar beredi (álbette, bul intelektýaldyq, rýhani deńgeii joǵary mádeniet). Onyń ústine bul shýmerlik mádeniet Ońtústik Rýs pen Ońtústik Sibirdiń neolittik eskertkishterine jaqyn tur. Buǵan, jumbaǵy ashylǵan shýmer tili men túrik tilderiniń tańǵajaiyp uqsastyǵyn qosyp qoiyńyz. G.Virt eskimos mifologiiasynan «Kún adamdary» - «Tanardyń adamdary» dep atalatyn, joiylyp ketken kóne áýlet týraly málimetter tapqan. Eskimos tilindegi «Tanar», shýmer tilindegi «Dingir» jáne túrik tilindegi «Táńir» - Jaratýshynyń kóne atynyń túrli fonetikalyq varianttary. Bul at Tynyq muhit araldarynda da belgili.
HH ǵasyrdyń aiaǵyna deiin qazaqtyń dástúrli mádenietiniń ieleri (nositeli traditsionnoi kýltýry) muhittyń túbine batqan, kóne, bai órkeniet Atlantida jaiynda áńgimelegen. Árine, olar Atlantida degen qurlyqtyń ataýyn bilmegen, biraq «Myń bir tún» jáne taǵy basqa kóne ádebiet úlgilerin osyndai yńǵaida talqylaǵan. Onyń syrtynda Ǵajam – qazirgi Iran men Iraktyń jeri, qazaq sanasynda jádigói siqyrshylardyń ordasy degen maǵynada tańbalanǵan.
Túrik dástúriniń ieleri lek-lek bolyp ońtústikke qarai, odan ary Irannyń Kelat degen qalasyn Mysyr piramidalarymen jalǵaityn doǵa ispettes jolmen júretin bolǵan. Mysyr, bir kezdegi Atlantidanyń kóne, qupiia ilimderiniń murageri ekenin eskersek, túrik qana emes, basqa da kóshpelilerdiń myńdaǵan jyldar boiy Mysyr tarapqa úzbei joryqqa attanyp otyrǵanyn eskersek, onda Ket-Buǵanyń Irannan batysqa, Palestinadaǵy Mysyr mamliýkterine qarsy joryǵynyń máni múldem basqa qyrynan ashylady.
Qabyl men Ábil
Iran men Turan – máńgilik qarsylyq. Bul qarsylyq násilshildikten týmaǵan. «Evraziialyq doktrinada jáne bir mándi pýnkt: Turan men Irandy, soltústik dalalyq kóshpendilik pen ońtústik jazyqtaǵy otyryqshylyqty, dinamizm men statikany, rýh pen mádenietti bir-birine qarsy qoiý bar» (A.Dýgin). Dýginniń, aq jáne qara – eki Iran jaily kontseptsiiasyna sáikes túrik sanasynda da Irannyń ekijaqty beinesi qalyptasqan: birinshi kózqaras boiynsha Iran – siqyrshy, jádigóilerdiń, satymsaq saýdagerler men satqyndardyń eli, ekinshi kózqaras boiynsha Iran – kóne dástúri bar, dinge bas urǵan imandy, óner qonǵan ónerli, Homeinidiń bastaýymen azattyqqa jetken er qaýym. Bunyń qarsysynda kóshpeliniń – jabaiy, qiratqysh, órkeniettiń yqpalymen ǵana, irandanýdyń arqasynda ǵana adam keipine keletin kóshpeli qaýym beinesi tur.
Evropa órkenietiniń, Evropa qarýynyń sońǵy birneshe ǵasyrda ústem shyǵýynyń jáne attyly-kóshpeli órkeniettiń taýy shaǵylyp jeńilýi, órisiniń tarylýy saldarynan bul san ǵasyrlyq teketires Irannyń, úndievropalyq álemnen tamyr tartatyn otyryqshy mádeniettiń paidasyna sheshildi. Álemdik tarihtyń ainymas deregi bolyp tabylatyn osy oqiǵanyń tasasynda onyń metafizikalyq máni kórinbei qalady. Rene Genon otyryqshylyq eginshilik pen kóshpeli malshylyqtyń arasyndaǵy qarsylyqty, jaratyndy men sýbstantsiia, ýaqyt pen keńistik, aspan men Jer, qozǵalys pen statika, erý men qoiýlanýdyń arasyndaǵy qarsylyq siiaqty negizgi ǵaryshtyq dýaldiliktiń biri dep qaraidy. Bur qarsylyqtar bir-birimen rýhani jáne táni deńgeide astasyp, jarasymda, tepe-teńdikte turǵanda ǵana bul dúnie osy qalpynda bolmaq. Ǵaryshtyq tsikldyń sońyna qarai dúnie san menen materialdylyqqa qarai jyljyp «qataia» bastaidy, bul «rýhanilyqqa qarsy, bolmystyń qalypty aǵynyna qarsy qaterli qozǵalys». «Otyryqshy halyqtar birtindep kóshpeli halyqtardy juta bastaidy: Qabyldyń Ábildi óltirýiniń áleýmettik jáne tarihi máni osynda».
Kóne ósiette (Vethii Zavet) aitylǵandai, Qabyl – úlken aǵa, jer óńdegen eginshi, qala salǵan qurylysshy, jerdegi, tarihtaǵy «fiksatsiianyń», «qataiýdyń» beinesi. Ábil – kishi ini, malshy. Kóshpeli malshylyqtyń keiinnen qalyptasqan óndiristiń jetilgen túri ekenin eske sala ketý artyq bolmas. Enjildiń oqiǵasyna berilgen kommentariilerde Qabyldyń qudaiǵa qurbandyqqa dep nársiz, baǵasyz ónimderdi ákelgeni, ákelgende de kekireiip, meimanasy tasyp turǵany, al Ábildiń aqsarbasty qurbandyqqa shalǵanda bas iip moiynsunǵany aitylady.
Jaratýshyǵa degen osyndai túrli yqylas motiviniń zertteýimiz úshin úlken máni bar. Bibliiada júnnen toqylǵan nemese qoi terisinen tigilgen kiim – haq joldaǵy adamnyń, paiǵambardyń atribýty. Islam óristegenge deiingi kezeńdegi arabtar júnnen toqyǵan kiimdi áýlieliktiń belgisi sanaǵan. «Sýfi» sózi – «jún», «júnnen toqyǵan kiim kietin adam» degen maǵynany beredi. Hadisterde túrik-mońǵoldardyń kiizden tikken kiimderi basa aitylady. Joǵaryda aitylǵandy eske túsirseńiz, bunyń jai etnografiialyq belgi, detal ǵana emes ekenine kózińiz jetedi. Keibir ortaǵasyrlyq illiýstratsiialarda Ábildiń shalǵan qurbandyǵynyń tútini aspanǵa tik shanshylǵan, al Qabyldyń qurbandyǵynyń tútini shiratylyp, jer baýyrlap jatyr. Traibalizm týraly maqalada vertikal ahýaldyń simvolizmi, Evraziianyń kshatrii áýleti – túrik kóshpelileriniń aspan men jer arasyndaǵy dánekerlik róli aitylyp ketken.
Evrotsentrizm aiasynda tárbielengen adamdar úshin Qabyldyń Ábildi óltirýi tarihi shyndyqqa janaspaityn áfsana, sebebi, olardyń óz uǵymynda, shyn tarihta, qalalarǵa ústi-ústine shabýyl jasaǵan, eginshilerdi, qalalardyń halqyn qyryp-joiǵan basqa emes, jabaiy kóshpeliler. Biraq, basqa emes sol Kóne ósiettiń kommentariileriniń ózinde-aq Ábildiń óz aǵasy Qabyldan kúshti bolǵany, eges kezinde ony jeńgeni, Qabyldyń saýǵa surap jalbarynǵany, vl Ábil sózge senip qoia bergende ony aiarlyqpen óltirgeni aitylǵan.
Tarihqa júgineiik: L.Gýmilev, kóshpeli túrikterdiń qytai eginshileri jáne qolónershilerimen adal aiyrbas-saýda jasamaq bolǵany aitady. Biraq Qytai imperiiasy úshin bul adam tózgisiz qorlyq bolyp sanalǵan.
Óz eliniń zarar shegetinin bile tura, Qytai úkimeti bundai saýdaǵa tyiym salǵan, ol az bolsa kóshpelilerge qarsy soǵys ashyp, ań qusatyp aýlamaq bolǵan. Kóshpeli taipalarǵa jasalǵan bul basqynshylyq kezinde Qytaidyń turaqty armiialary bir-birin almastyryp túrikterge es jiǵyzbaǵan. Ondaǵan jyldarǵa sozylǵan bul basqynshylyq túrik sanasynda qytaiǵa degen óshtik sezimin týdyrǵan. Sháibanilerdiń Kók Ordasynda da bileýshilerdiń yqylasy únemi otyryqshy el jaǵynda bolǵan, bunyń qandai qantógiske aparyp tiregeni belgili. 1931-33 jyldardyń genotsidi osy búkilálemdik tragediianyń eń «jarqyn» epizody. Álbette, kóshpeliler sonshama qorǵansyz emes edi. Ábil qashan da Qabyldan kúshti bolǵan: biraq myńdaǵan jyldarǵa sozylǵan áskeri ústemdiktiń barysynda, búkil álemdegi barlyq tirshilik ielerin teń qylyp jaratqan Bir Jaratýshy ideiasy kóshpelilerdiń qolyn tejep kelgen. Bizdiń babalarymyz, Táńiri ár halyqty ózi ǵana biletin bir maqsatpen jaratqan dep sengen, sondyqtan, eshkimge eshqashan genotsid jasamaǵan. Kóshpeliler birde-bir halyqty joiǵan joq, sondai-aq, birde bir haiýannyń násilin, tipti deseńiz, aqtyly malynyń jaiylymyn otap ketip otyrǵan milliondaǵan bas kiikterdiń úiirlerin de joiǵan joq, ańshylyq kezinde keregin ǵana atty.
Vladimir Solovev HIH ǵasyrda tujyrymdaǵan «ulttyq ideia degenimiz, halyqtyń ózi jaily oilaǵany emes – qudaidyń sol halyq jaily oilaǵany» degen ideiaǵa kóshpeliler myńdaǵan jyl buryn jetip qoiǵan.
Túrik-mońǵol kóshpelileriniń missiiasy
Sonymen, qudai kóshpeliler jaiynda ne «oilady» eken, kóshpeliler rýhynyń ereksheligi nede, túrik-mońǵol kóshpelileriniń bul dúniedegi missiiasy ne eken? Bilimdi ustaz R.Genon ǵana emes, Muhammed paiǵambardyń ózi kóshpeliler dúniesiniń eshatologiialyq mán-maǵynasyn aityp ketken emes pe? Birqatar hadisterde, túrikterge ózderiń baryp tiispeńder, musylman men túrik-mońǵol kóshpelileri soǵyssa – ol zamanaqyrdyń kelgeni dep musylman qaýymyna eskertý jasalady. Paiǵambar arabtardyń, jalpy musylmandardyń túrik-mońǵol taipalarmen soǵysatynyn, musylmandardyń jeńiletinin boljap ketken. (Qarańyz: M.Bulytai. Ata-baba dini. Túrkiler nege musylman boldy? A.2000. 190-195 better).
Mahmut Qashqari jáne bir hadisti keltiredi. Ol hadis boiynsha Alla taǵala paiǵambarǵa «Shyǵysta meniń túrik degen áskerim bar. Kimge qaharymdy tóksem soǵan sol áskerdi jiberem» degen eken (sonda, 261-bet). Bul – apokriftik hadis, sebebi, Alla taǵalanyń sózi, janr turǵysynan alǵanda paiǵambardyń hatqa túsirilgen óz sózi bolyp keletin hadisterge emes, Quranǵa kirý kerek qoi. Biraq osy jaǵdaidyń ózinde-aq bul qundy málimet, sebebi, ortaǵasyrlyq adamdardyń túrik dúniesi jaily túsinigin aina-qatesiz beinelep tur. Bul túsinik folklorǵa ǵana emes, janama túrde evropalyq ǵalymdardyń zertteýlerine de engen.
Atalmysh túsinik úlken eki derekke negizdelgen. Birinshiden, kontinentti birneshe qaitara jaýlaǵan túrik-mońǵol taipalarynyń áskeri óneri men áskeri rýhy bárinen biik bolǵan. Ekinshiden, túrik-mońǵol kóshpeli halyqtary, o basta búkil adamzatqa tán, adam ataýlyǵa ortaq, biraq basqa halyqtar tarih barysynda joǵaltyp alǵan monoteizmdi saqtap qalǵan. Bul pikirdi M.Bulytai silteme jasaǵan birqatar evropalyq jáne túrik ǵalymdary da ustanady. Bul oidy áigili din tarihyn zertteýshi Mircha Eliade de ýaǵyzdaidy.
O bastaǵy bir Jaratýshyǵa degen senim kóshpeliler arasynda bárinen uzaq saqtalǵan, semitter bul senimdi aqyrynda joǵaltyp aldy, olardy monoteizmge qaitadan alyp kelý úshin paiǵambarlar aian berý kerek bolsa, túrik-mońǵoldar bul senimin bizdiń dáýirimizge deiin alyp keldi dep jazady ol. Árine, bul ilki monoteizm ýaqyt óte túrli yrym-nanymdarmen, ańyzdarmen astasty, tolyp jatqan ekinshi dárejeli qudaishalar paida boldy, biraq kóshpeliler bunyń barlyǵy bir Táńiriniń túrli kebi, aian bolǵan formalary ekenin eshqashan umytqan emes.
«Traibalizm, ulttyq ideologiia jáne ulttyń bolashaǵy» atty maqalamyzda túrik-mońǵol kóshpelileriniń kontinenttik masshtabta alǵanda kshatrii, Evraziianyń jaýyngerleri ekeni, olardyń dúnietanymy, óneri, etikasy, jalpy ómir salty Namys, Paryz, Adaldyq siiaqty áskeri arhetip úlgisimen qalyptasqandyǵyn aitqanbyz. Kóshpelilerdiń, otyryqshy halyqtar túsine almaityn osy minezin L.N.Gýmilev únemi basa aityp otyrǵan.
Kshatriidiń ómiriniń máni, onyń Jolynyń máni – Iege qyzmet etýinde. Túrik-mońǵoldar adamzattyq úrdisti qabyldamady, Bir Jaratýshyǵa degen senimin saqtap qaldy, óz ómiriniń mánin, muratyn eń biik ie – Táńirge qyzmet etýde, sonyń Ámirin oryndaýda dep uǵyndy. Olar ózderin Jaratýshynyń semserimiz dep túisindi.
Dástúrli kózqaras turǵysynan alǵanda jaýyngerdiń qarýy jaýyngerdiń óz basynan qymbat, qarýdyń simvolizmi adam tulǵasynyń aiasyna syimaidy. Áskerdiń qarýy – Táńirlik atribýt, adamdy Jaratýshymen jalǵap turǵan rýhani taǵdyr-talaidyń belgisi. «Qudai jibergen qarý men amaldardyń alǵashqysy – naizaǵai bolyp tabylady. naizaǵai – Sózdiń, Ilki sananyń belgisi, ol túrli yrymdyq skipetrlermen, mysaly, indýistik jáne býddistik ikonografiiada vadjramen tańbalanady», - dep jazady T.Býrkhardt. Qazaqtyń bas qarýy «naiza» men «naizaǵaidy» salystyryńyz.
Aita keteiik, qazaqta jaýyngerdiń boiynda bes qarýdyń bolýy shart. Al býddizmde hanzada Býdda Sakiamýni dúniege kelgen alǵashqy kebinde «Bes qarý asynǵan hanzada» dep atalady. Bes túrli qarý – qoldaǵy bes saýsaq, kóshpelilerde qashanda Jaratýshynyń simvoly bolyp sanalǵan qol.
Qarý – tipti, deseńiz rýdyń, taipanyń menshigi emes. Qarý – Jaratýshydan kelgen nesibe, bórizat adamnyń erekshe talaiy. Sondyqtan, Er Tóstiktiń qaiynatasy qyzynyń jasaýyna atadan kele jatqan qarý-jaraq pen saýyt-saimandy, máńgi ot pen biik sananyń simvoly – tulpardy, ǵarysh pen ýaqyt keńistik birliginiń simvoly – arýanany beredi. Qaraman batyr Alpamysty qýǵanda ústindegi qarý men saýyt-saimanyn sheship tastaidy, osylaisha ol óziniń táńirlik nesibesinen, biik maǵynasynan aiyrylyp jeńiliske ushyraidy. Kóshpeliler jaýyngerlik ónerdi initsiatsiialyq jol dep túisingen. Qazaqtyń alys aýyldarynda ótken ǵasyrdyń 50-60-shy jyldaryna deiin jasalǵan áskeri yrym kezinde initsiatsiianyń sheberi – usta, ul balaǵa «Sen qarý-jaraq pen saýyt-saimandy jerasty patshasy Bapy hannan syiǵa aldyń. Biraq júregiń men tániń temirge ainalmasyn. Jaýynger bol, biraq jendet bolma» deitin bolǵan.
Bul jerde túrik mifologiiasyn «Mahabharatamen» jáne t.b. úndieýropalyq nusqalarmen salystyrýǵa maqalanyń kólemi múmkindik bermeidi. Saqtardyń úlken semser beinesindegi soǵys qudaiyna tabynǵandyǵyn aita ketýge bolady. Osetin eposynda soǵys qudaiy Batrazd ta otqa qyzarǵan semser kebinde beinelenedi. Qazaq eposynda batyrdyń bir qarýy – ot shashqan beren. Mifologiiadaǵy metafora – ádebi tásil emes, ondaǵy zat pen qubylys óziniń simvoldyq maǵynasy boiynsha balamaǵa ushyraidy. Qazaq ertegilerinde kóp rette batyrdyń jany óz táninde emes – onyń qanjarynda nemese qylyshynda saqtaýly, dálirek aitqanda, qanjardyń ózi batyrdyń jany bolyp tabylady, sol sebepti satqyndyqtyń saldarynan qanjarynan airylǵan batyr ólimnen de aýyr uiqyǵa batady.
Mysaldardy kóptep keltirýge bolady. Qazaqtyń dástúrli ádebieti, onyń sońǵy ókilderi – HH ǵasyrdyń uly jyraýlary, adamnyń muraty, ómiriniń máni qandai jaǵdaida bolsyn Jaratýshyǵa adal bolý, soǵan umtylý, sońǵy demi bitkenshe soǵan qyzmet etý degendi ýaǵyzdaǵan. Bul kóne arhetip islamdy qabyldaǵannan keiin shahidtik formasyna (haqtyń jolynda jaý qolynan qaza tabý) aýysty.
Kóshpelilerdiń ózderi ǵana emes, basqa halyqtar da júregi sakraldik aqiqatty qabyldai alatyndai taza, imany kámil kezinde túrikterdiń missiiasyn osylai dep túsingen. Edil patshany kúnáǵa batqan Eýropa halyqtaryn jazalaýǵa kelgen «Táńiriniń qamshysy» dep ataǵan. Túrikterdi «islamnyń almas qylyshy» atandyrǵan, olardyń islam dininiń ornyǵýyna etken eńbegin, islam dinin qorǵaýdaǵy teńdesi joq erligin M.Bulytai óz kitabynda ashyp kórsetken. Sol sebepti, Eýropa men Rossiianyń búkil aktýaldik aristokratiiasy túrik násilinen tamyr tartady (A.Dýgin), al Shyǵystaǵy bileýshi dinastiialardyń deni kóshpelilerden taraǵan, osy áýletterdiń biligi kezinde shyǵys halyqtary mádeni jáne ekonomikalyq damýdyń biigine kóterilgen.
Kóshpeliler jaiyndaǵy «Qysas áfsana»
Kóshpeliler jaiyndaǵy «Qysas áfsana» («Chernaia legenda») Batys áleýmeti dástúrli joldan, sakraldik tártipten qiys ketken kúni etek ala bastaidy. HH ǵasyrda kóshpelilerdiń máselesi tolyqtai sheshilip bolǵan, kóshpeliler álemi kishkentai ǵana araldar men úlken «etnoparkter» bolyp qana qalǵan. Kezinde kóshpeli «memleket – ásker-halyqtyń» aty bolǵan «orda» sózi endi jabaiylyqtyń sinonimine ainaldy. Lingvister men mádeniettanýshylar «orda» sózi, elitarlyq áskeri jáne rýhani uiym degen maǵyna beretin «orden» sóziniń fonetikalyq varianty ekenin, jáne de bul sóz adamzattyń kóp bóligine ortaq nostratikalyq leksikadan kelgenin, sanskritte bul túbir «rta» kúiinde saqtalǵandyǵyn, «tártip», «is», «jaratý» degen maǵyna beretinin biledi. Bul túbirden «ritýal» sózi jáne taǵy basqa tolyp jatqan sakraldik terminder shyqqan. Ǵalymdar buny biledi, biraq buny estirtip aitý, mádenietsizdik bolyp sanalady.
Sondai-aq, kóshpeliler – «adamzattyń aramtamaqtary», «masyl – parazitteri», ónimdi eńbekke qyry joq, sol sebepti, otyryqshy halyqtardy tonaýmen kún keshken degen stereotip qalyptasqan. Al shyntýaityna kelgende kóshpeliler ekvivalenttik adal, tiimdi aiyrbasqa umtylǵan, óitkeni eginshiler de kóshpeliler óndirgen ónimge zárý bolǵan. Bundai stereotipterdi kimniń jáne qandai maqsatpen týdyratynyn L. N. Gýmilev ashyp kórsetken. Kópshiliktiń sanasyna bul stereotipter qalai sińdi – ony da túsiný qiyn emes. Dástúrli qoǵamdaǵy materialdyq óndirýshi, abyz ben jaýynger jolynyń, qyzmetiniń mánin túsinbeýi múmkin, biraq dástúrli tárbiege sai ol atalmysh áýletke, onyń qyzmetine qurmetpen qarar edi, dúnie úshin, bolmys úshin osynyń bári kerek degendi uǵynar edi.
Alaida, búgingi (iaǵni, dástúrden birjola qol úzgen) toǵyshar, mysaly, úndilik asket nemese musylman dárýish týraly ne oilaýy múmkin? Ol ony psihikasy aýytqyǵan syrqat sanamaǵan kúnniń ózinde, jumys istegisi kelmeitin tilenshi dep sanar edi. Toǵyshar adam dástúrli jaýynger jóninde, jáne basqa násilden shyqqan jaýynger jóninde ne aita alar edi? Al eger onyń sanasyn, sol jaýynger áýletti nesibesinen aiyrǵan, bilikten taidyrǵandar baǵdarlap, jetektep otyrǵan bolsa she? Orys mádeniettanýshysy R. Bagdasarovtyń aitysyna qaraǵanda, ortaǵasyrlyq qaraqshylar ádette jaýdan jeńilgen, nemese memleket tarapynan tiym salynǵan, magiia ónerine jetik áskeri ordenderdiń qaldyqtary bolyp keledi eken.
Tarihshy Iu. Zýev, qazaqtyń túpatasy bolyp sanalatyn Alasha han jaily ańyzdardyń kóne arhetipten tamyr tartatynyn dáleldegen: patshaiymnan týǵan patshanyń úlken uly taqty iemdenedi de, kishi áielderden nemese qumalardan týǵan kishi uldar jasaq quryp (ádette qyryq nemese júz jaýynger), negizgi jurttan alǵa ozyp, áskerdiń ertaýyl, avangard bóligi bolady, keiin qýdalaýǵa, ádiletsizdikke tózbei, bólinip shyǵyp, jańa etnosaiasi birlestiktiń, rýlyq odaqtyń uiytqysyna ainalady. Ortalyq Aziianyń tarihynda Qabyl men Ábil, úlken aǵa men kishi ini bir memlekettiń quramynda san ret birge turdy, biraq aqyrsońynda ámirshi, otyryqshy elge yqylasy aýatyn bolǵan, sol sebepti, memlekettik tepe-teńdik buzylyp, nátijesinde kóshpeliler memleketten bólinip shyǵatyn bolǵan. Kóshpelilerde úlken ul bólinip shyǵyp, kishi ul qara shańyraqqa ie bolyp qalatyn dástúr, iaǵni «minorat» printsipi osy atalmysh arhetiptiń áserinen qalyptasqan bolýy kerek (al otyryqshy halyqtarda, kerisinshe, «maiorat» printsipi, iaǵni úlken ul ákeniń shańyraǵyn iemdenip qalatyn dástúr oryn alǵan).
Kóshpelilikti jaqtaýshylar da, dattaýshylar da, kóshpeli rýh pen otyryqshylyq mádeniet bir-birimen syiyspaidy degenge pátýalasqan (eki jaqtyń bir jerden shyqqan jeri – osy jer). Otyryqshylanǵan túrik-mońǵoldar ózderin teńdesi joq sáýletshiler retinde tanyta biletin, biraq kóshpeliler rýhynan birjola airylar edi. Qalalyq mádeniet týmysynda, jaratylysynda kóshpeli bola almaidy. Túrik-mońǵol halyqtarynyń sanasyn sońǵy ret oiatqan, olardyń búkilálemdik missiiasyn qaita jańǵyrtqan, qysqa merzimde álemniń etnosaiasi kartasyn túbegeili ózgertken Shyńǵys qaǵan buny óziniń «Iasasynda» aityp ketken. Myńdaǵan jyldar boiy sananyń tereń qabatynda saqtalǵan arhetip oianyp, kóshpelilerdiń azǵantai ǵana sherigi otyryqshy halyqtardyń jer qaiysqan áskerin kúl-talqan qylyp jeńdi.
L. Gýmilevtiń pikirinshe, Shyńǵys han o basta kóshpeli taipalardyń basyn biriktirýdi ǵana maqsat etken. Biraq kóshpeli imperiia qurylǵannan keiin Shyńǵys han Qytai jáne Horezm siiaqty ejelden kóshpelilerdiń jerine kóz alartyp kelgen otyryqshy imperiialarmen kúresýge májbúr bolǵan. Sodan keiin soǵys aiasy keńeie tústi, jazmyshqa kóngen mońǵoldar barǵan saiyn uzai berdi. Onyń ústine musylman kópesteriniń konkýrentteri – nestorian dinindegi uiǵyr kópester Shyńǵys handy islam memleketterimen soǵysqa itermelep otyrdy. Ár joryqtyń mán-jaiy naqty sitýatsiiaǵa sáikes anyqtalyp otyrdy. Mysaly, katolik dinindegi Eýropaǵa emes, musylmandyq Shyǵysqa attaný kerek ekendigi sońǵy sátte ǵana kelisilgeni belgili.
Taǵy da aita keteiik, L. Gýmilev úshin musylman memleketterine qarsy joryqtyń syry Jibek Jolynyń biligine talasqan kópestik kapitaldardyń arasyndaǵy tartysta jatyr. Biraq onyń, bul joryqtyń kezdeisoq marshrýtpen júrgendigi jaily pikiri bizdi qanaǵattandyra almaidy, sebebi, mońǵoldar bul jerde kóshpelilerdiń myńdaǵan jyldyq migratsiia joldaryn qaitalap otyr. Árine, aqylǵa salsaq bul joryqta kóptegen kezdeisoq jaittar bir-birimen qabat kelgen siiaqty, biraq shyntýaitynda jihangerdiń muragerleri bul joryqta genetikalyq jadyna, qannyń uranyna, nemese Aspannyń ámirine ǵana ergen siiaqty.
Móńke han «Biz, mońǵoldar aspandaǵy Bir Jaratýshyǵa ǵana senemiz, onyń ámirin biz sáýegeilerimiz arqyly bilemiz» degen ǵoi. Mońǵoldar fáni aspan men Jaratýshyny bólip qaraǵan. Jaratýshyny olar «Máńgi aspan» dep, nemese Shyńǵys hannyń sózimen aitqanda «Bizge qaqpany ashyp, júrer joldy kórsetken Máńgi aspan» dep ataǵan. Aspannyń ámirin oryndamaq bolǵan Shyńǵys han óz urpaqtaryna Jibek Jolyna bilik qurýdy, teńizden teńizge deiin, Tynyq muhittan Atlantika muhityna deiin ústemdik etýdi tapsyrǵan. Bul joryq Evraziia halyqtaryn qarý kúshimen baǵyndyrýdy ǵana emes, sondai-aq, sakraldik missiiany da kózdegen. Mine, kóshpelilerdiń osy máńgi ainymas muraty Ket-Buǵa noiannyń sońǵy joryǵynan anyq baiqalady.
Ket-Buǵanyń sońǵy joryǵy: syrtqy sebepter
Ket-Buǵa bahadúrdiń «Sary krest joryǵyn» («Jeltyi krestovyi pohod») L.N.Gýmilev egjei-tegjeili baiandaǵan, bul hikaiany qazaq jazýshylary da san-saqqa júgirtip jazǵan. Sonymen, 1253 jyly shaqyrylǵan mońǵol quryltaiy hanzada Qulaǵuǵa, Ierýsalimniń kieli topyraǵyn musylmandardan azat etýdi tapsyrady. Mońǵol quryltaiynyń bul sheshimin túsiný qiyn, sebebi osynyń aldynda ǵana, 1241 jyly mońǵoldar qazirgi Chehiia jerindegi Legnitsa túbinde krestshilerdiń birikken áskerin talqandaǵan.
Joryqty nestorian dininiń adal joqtaýshysy Ket-Buǵa noian bastaidy. Jan-jaqty oilastyrylǵan joryq úlken nátijege jetkizedi, Baǵdat pen Mesopotamiia jeriniń jarymynan astamy mońǵoldar men odaqtas armiandardyń qolyna kóshedi. 1259 jylǵa qarai musylmandardyń jalǵyz panalaityn jeri Mysyr edi. Al, Mysyr 1250 jyldan beri qypshaq mamliýkteriniń biliginde bolatyn. Birimen biri taqasyp kele jatqan eki armiianyń bolashaq qaqtyǵysynda mamliýkterdiń sany basym túser edi, sebebi hanzada Qulaǵý mońǵol áskeriniń kóp bóligin alyp Mońǵoliiaǵa attanyp ketken. Sondai-aq mamliýkterdiń strategiialyq ta artyqshylyǵy bar bolatyn: irgede, shabýylǵa berik tiianaq bolatyn bai Mysyr tur, al mońǵoldar soǵys zardabynan kúizelgen Iraktan attanyp kele jatqan. Shabýylǵa shyqqan mońǵol áskeriniń oń qanatynda kieli qaladan aiyrylǵan, biraq teńiz jaǵalaýy men tizilgen qamaldardy ustap otyrǵan Ierýsalim koroldigi tur. Koroldiktegi tamplierler men ioanitter ordeniniń qolynda bolatyn. Mońǵol hristiandarynyń odaqtasy krestshiler, mamliýkterdi syily qonaǵyndai qarsy aldy, qalanyń túbinde demalýǵa ruqsat berip, ózderine azyq, attaryna shóp berdi. Olar tipti, mamliýktermen tiimdi saýda kelisimin jasady: mamliýkter mońǵoldardan túsken jylqyny rytsarlarǵa arzan baǵamen satatyn bolyp kelisti.
1260 jyldyń 3 qyrkúiegi kúni Palestinadaǵy Ain-Djalýd degen jerde, demalyp tyńaiǵan, sany kóp mamliýkter uzaq joldan sharshap kele jatqan 20 myń mońǵol áskerin talqandady. Ket-Buǵa maidan dalasynda qolǵa túsip, sol jerde óltirildi. Sodan keiingi 30 jyldyń ishinde mamliýkter Taiaý Shyǵysty áýeli mońǵoldardan, odan keiin eýropalyq krestshilerden azat etti.
Din qaryndas mońǵoldarǵa jasaǵan satqyndyǵynyń saldarynan krestshiler Taiaý Shyǵysty tastap shyǵyp, Frantsiiaǵa attanýǵa májbúr boldy. Bul jerde olar óz kezeginde frantsýz koroli men Rim papasynyń satqyndyǵynyń qurbany boldy. Inkvizitsiianyń tarihyndaǵy eń qandy protsess 1307 jyldan 1313 jylǵa deiin sozyldy. Tamplierlerge «Bafometke tabyndy, krestti jáne taǵy basqa simvoldardy mazaq qyldy, gomoseksýalizmniń kúnásyna batty degen», jáne taǵy basqa tolyp jatqan aiyp taǵyldy. «Frantsýz abaqtylarynyń tas qabyrǵalaryna shynjyrlanǵan, azaptyń barlyq «lázzatyn» tatqan tamplierler óziniń qylmysyn, osy ordenniń istegen qysasynan Siriianyń hristian halqy qyrylǵanyn, kómekke kelgen odaqtastardyń jaý qolynan ólgenin, jáne eń sońynda krest joryqtarynyń basty muraty – Kieli Jerdiń máńgi-baqi qoldan ketkenin túsinde me eken» - dep kúizele suraq qoiady L.Gýmilev.
Tamplierlerdiń isi – Eýropa tarihynyń betburys kezeńi
Hristian rytsarlarynyń mońǵoldarǵa istegen qiianatynyń syryn túisinbek bolǵan L.Gýmilev, bul jerdegi sebep násildik stereotipterde emes degendi aitady. Rytsarlar musylman-qypshaqtarmen de op-ońai odaqtasa bergen ǵoi. Mońǵoldar jaily «Qysas áfsanany» olardyń ózderi, Eýropanyń aldynda óz satqyndyǵyn aqtap shyǵý úshin oilap shyǵarǵan. Taiaý Shyǵysta hristiandardyń túbegeili jeńiske jetýi rytsar ordenderi úshin tiimsiz edi. Sebebi, osylai bolǵan jaǵdaida olar varvarlyq Eýropaǵa qaityp barýǵa májbúr bolatyn. Al, kirpiiaz mádenietti musylman ámirlerimen til tabysyp úlgergen rytsarlar, álbette, Eýropaǵa qaitqysy kelmeitin.
Al, eń basty sebep, tamplierler men ioannitterdiń Shyǵys pen Batys arasyndaǵy saýdaǵa dáneker bolyp shash etekten baiyǵandyǵynda edi. Onyń ústine olar óz ámirshilerinen, islam dúniesimen kúreske kerek dep qanshama qarjy alyp otyrǵan, myńdaǵan krepostnoilardyń eńbegin qanaǵan, ordenniń qazynasyna hristian áleminiń barlyq túkpirinen qisapsyz salyq aǵylyp kelip jatar edi. Frantsiiada tamplierler koroldiń bankirleriniń qyzmetin atqaratyn, koroldiń qazynasy Tampl rezidentsiiasynda saqtaýly bolatyn. Ordenniń ieliginde 9 myń qamal jáne Kipr araly bar edi. Osynshama múlik ordenniń eki ǵasyrlyq ǵumyrynda jinalǵan bolatyn (músheler ordenge qabyldanǵanda múmin, faqyr bolamyz, nápsiden aýlaq bolamyz dep ant beretin bolǵan).
Kóptegen tarihshylardyń pikirinshe, tamplierlerdiń qýǵyndalýyna osy qisaby joq qazynasy sebep bolǵan. Frantsýz koroli Kórikti Filipp, jumsaqtap aitsaq, aqshaǵa asa zárý edi, mine, osy kezde onyń qarjy ministri Nogare sol aqshaǵa qalai qol jetkizýge bolatynyn túsindirgen. Árine, tamplierlerge taǵylǵan aiyptyń kóbi nahaq emes, shyn aiyp edi, alaida inkvizitsiianyń eń aitýly protsesiniń túp negizinde Korol Filiptiń tamplier qazynasyn iemdený nieti jatqan. Nátijesinde, koroldiń qolyna sol kezdegi eseppen alǵanda aqylǵa syimas aqsha – 12 million livr tidi, onyń syrtynda, korol, ordenge jyl saiyn tólep turatyn jarty million livr protsentten qutyldy.
Otqa órtenerdiń aldynda Hram Ordeniniń grossmeisteri Iakob de Mole óziniń jaýlary – frantsýz koroli men papa Kliment V-niń atyna laǵynet aitty. Ekeýi de osy aýtodafeden keiin birneshe aidyń ishinde qaza tapty. Arada 510 jyl ótkende kórikti Filipptiń tuqymy kesildi. Kapeting áýletiniń biligi toqtap Frantsýz koroliniń taǵyna Valýa áýleti otyrdy. Bul qandy tarihty frantsýz jazýshysy Moris Driýon óziniń «Qarǵys atqan korolder» atty romandar tsiklynda beinelegen. Qyrǵynnan aman qalǵan orden músheleri búkil álemge tarap ketti. Tamplierlerdiń bir bóligi Amerikaǵa jetti. Búginde Amerikanyń mason lojalary ózderin tamplierlerdiń shyn muragerimiz dep esepteidi.
Iakob de Moleny jalmaǵan jalyn aqyrsońynda basqa jazaǵa – korol Liýdovik XVI-nyń áiel, bala-shaǵasymen gilotinada bastarynyń shabylýyna ulasty.
Eýropanyń mistikalyq tarihyn zertteýmen ainalysqan orys aqyny Maksimilian Voloshin, Frantsiiada 1789 jyly bolǵan býrjýaziialyq revoliýtsiia – tamplierlerdiń frantsýz korolderi áýleti men katolik shirkeýinen alǵan eski kegi degen pikir aitady. Tańǵajaiyp sáikestikter kózge ushyrai beredi: radikal revoliýtsionerler óz májilisterin Áýlie Iakob monastyrinde ótkizetin bolǵandyqtan iakobitter dep atanǵan. Alaida, Hram ordeniniń sońǵy uly magistriniń esimi de Iakob bolatyn. Liýdovik XVI, ordenniń burynǵy bas rezidentsiiasy Tamplge qamalǵan, osy jerden ony gilotinaǵa alyp barǵan.
Revoliýtsiiashyl general Bonapart mamliýkterdiń sońǵy dinastiiasymen soǵysamyn dep Mysyrǵa attanady. Onyń sońynda túptep kelgende eýropalyq mysyrtanýdyń (egiptologiia) negizin qalaǵan tutas ǵylymi desant erip júrgen. Dál sol sátte dushpan niettegi eýropalyq monarhiialyq memleketterdiń qorshaýynda otyrǵan Frantsiia úshin Mysyrǵa attaný sonsha aktýaldi ma edi? Bul áskeri avantiýranyń basqa simvoldyq maǵynasy bar dep joramaldaýǵa bolady.
Angliiaǵa qarsy kóterilis ashqan koloniia – Amerikaǵa, revoliýtsiiashyl Frantsiianyń jibergen tartýy – Bostandyq Eskertkishiniń (Statýia Svobody) de osyndai qupiia máni bar deýge bolady. Frantsiiada jasalǵan, úlken qiyndyqpen Jańa Dúniege jetkizilgen, ulanǵaiyr eńbekpen tuǵyrǵa turǵyzylǵan eskertkish, tamplierlerdiń urpaqtary bilep otyrǵan memlekettiń simvolyna ainaldy. Frantsiianyń ózinde revoliýtsionerler sviashenik-dinbasylardy óltirip qana qoiǵan joq, sondai-aq Aqyldyń, Sananyń Piri – áiel keiipindegi qudaiǵa tabynýdyń rásimin ótkizetin bolǵan. Bul rásimder katolik shirkeýlerinde, sonyń ishinde, Parij Qudai Anasynyń Soborynda ótkizilgen. Qudai Ananyń rolin antikalyq modamen kiingen jas áielder oinaidy eken. Eń sońynda, Napoleon I imperatordyń kezinde, 1808 jyly tamplierler ordeni jartylai ziialy uiym retinde qaitadan qalypqa keltirildi.
Finans jaily birer sóz
Tómendegidei júie kózge shalynady: tamplierlerdiń satqyndyǵymen Ket-Buǵanyń Ain-Djalýdte jeńiliske ushyraýy – hristiandar men musylmandardyń Kieli Jer úshin kúresiniń eń sheshýshi kezeńi bolyp tabylady. Tamplierlerge qarsy júrgizilgen inkvizitsiia protsesin kóptegen tarihshylar Eýropanyń tarihyndaǵy betburys kezeń dep, Eýropanyń dástúrli órkenietiniń kúireýine jáne búginge álemdik tártiptiń ornaýyna alyp kelgen protsestin kýlminatsiiasy dep esepteidi.
Ózimiz kórip otyrǵandai, atalmysh oqiǵalardyń túpki sebebi, aqsha úshin, qarjy biligi úshin kúres eken: mońǵoldar men olardyń odaqtastary – nestorian dinindegi uiǵyr kópesteri Shyǵys-Batys kontinentaldyq osindegi Jibek Jolynyń aqsha aǵynyn óz qaramaǵyna alǵysy keldi, tamplierler Eýropanyń aqshasyn jáne Soltústik Eýropadan bastalyp Taiaý Shyǵysqa tireletin Soltústik-Ońtústik baǵyty boiyndaǵy aqsha aǵynyn qadaǵalap otyrdy. Kórikti Filipp tamplierlerden aqshanyń biligin tartyp alǵysy keldi. Bir bilgir aitqandai «álemniń barlyq qupiiasy zamany jetkende ashylmaq, biraq finans qupiialary ýaqyt ótken saiyn tereńdei beredi».
Kezinde QazMÝ-dyń filosofiialyq-ekonomikalyq fakýltetiniń stýdentterine, marksistik teoriiaǵa sáikes, ekonomikalyq damýdan jaratylystaný ǵylymdaryndaǵydai temir júieli logikany ajyratýdy úiretken. Osy maqalanyń avtorlarynyń biri, «Ekonomika jáne óndiristi uiymdastyrý» aidarymen ótkizilgen respýblikalyq jáne búkilodaqtyq olimpiadalardyń jeńimpazy, bul tarapta eleýli jetistikterge jetken. Alaida, «Finans pen kreditter» dep atalatyn pánge ǵana tisimiz batpady. Adam óz betinshe bul qubylystyń syryna eshqashan jete almaidy, bul taraptaǵy ózgeristerdiń, aksiomadan bastalyp álemdik ekonomikadaǵy naqty kórinis berýine deiingi aralyqtaǵy zańdylyqtaryn baǵdarlap, baiyptap shyǵý múmkin emes.
Shynymyzdy aitaiyq, osy jumbaqtyń syryn túsinýge kóp ret áreket ettik. Árine, oqýlyqtaǵy, altyn jáne kúmis standart jaily, Bretton-Výd konferentsiiasy jaily málimetterdi jattap alý qiyn emes. Biraq finans protsesteriniń zańdylyqtaryn, logikasyn anyq tanýǵa sol kúii jete almadyq. Finans tabiǵatyn túsiný úshin qun teoriiasyn (teoriia stoimosti), kapital men nesielik protsent (ssýdnyi protsent), birja oiynynyń teoriiasyn bilý múldem azdyq etetinin, finans júiesiniń taýar-aqsha aiyrbasy kezinde stihiialy túrde paida bolmaǵandyǵyn, bul tarapta logika men statistikalyq zańdylyqtar eshqashan eshteńege tiianaq bolmaǵandyǵyn, finans oiynynyń sharttaryn álmisaqta bireýlerdiń qoldan jasaǵandyǵyn, jáne sol oiyndy oilap shyǵarǵandardyń múddesine orai bul sharttardyń únemi ózgerip otyratyndyǵyn, bizge, qarapaiym sovet stýdentterine ol kezde kim túsindirip berer edi? Al kóldeneń adam bul sharttardy bilmeý kerek, sebebi olar osylaisha, soqyr adamsha oinap únemi utylyp otyrýy kerek. Bul oiynnyń bar máni, bar keremeti osynda. Bul oiyn osy úshin oilap shyǵarylǵan.
Saiasi ekonomika men finans jaily oqýlyqtarda finans oiyndarynyń shyn sebepterinen nyshan da joq edi, al ekonomika tarihyna bailanysty oqýlyqtarda qyzyq úshin, aǵylshyn avantiýrisi Djon Lo HIH ǵasyrda frantsýz úkimetin qaǵaz aqsha shyǵarýǵa kóndirip, tutas bir memleketti qalai tonap ketkendigi jaily málimet keltiriletin. Alaida, bir alaiaq tutas bir halyqty qalai aldap ketti – ol jaǵy kitapta túsindirilmeitin.
Aqsha tarihynyń múldem jańa rakýrsy keiinnen, mádeniettanýmen ainalysqan kezde ashyldy. Uly ǵalym Olga Freidenberg (Boris Pasternaktyń nemere qaryndasy) óziniń totemdik oilaý teoriiasynyń aiasynda, ulanǵaiyr materialdy zerttep otyryp, aqshanyń o basta kóne qaýymdardyń sakraldyq kúshin boiyna jinaqtaǵan totemdik keiipker retinde paida bolatyndyǵyn dáleldegen.
O.Freidenbergtiń teoriiasyn qarapaiymdap túsindiretin bolsaq, másele tómendegidei: taipa-obshinanyń músheleri ǵana emes, sondai-aq taipanyń bar menshigi de birtutas rýlyq totemniń bólshekteri bolyp sanalady. Bul menshiktiń bir bóligi, nemese taipanyń bir múshesi basqa taipaǵa ketkende totemge zarar keledi, ol álsireidi. Bul ziiannyń ornyn toltyrý úshin basqa taipanyń toteminen osyǵan para-par, ekvivalentti bólik alynýy kerek. Bul ekvivalent múlik, taipanyń músheleri nemese aqsha bolýy múmkin. Al, aqsha – totemniń sýreti salynǵan, sol sebepti totemdik mánniń simvoldyq ókili bolyp sanalatyn zat qana. Sondyqtan, barlyq ýaqytta aqshaǵa qasietti simvoldar tańbalanatyn bolǵan.
Qazaqtyń teńge sóziniń «teń» túbirinen taraýy tegin emes. «Teń» - teńdik, ekvivalent degen sóz, sondai-aq ol «táńir» sózine áýendes. Sebebi, aiyrbastyń adaldyǵy, ekvivalenttiligi zamanynda sandyq qana, ekonomikalyq qana emes, odan da biik maǵynany beretin bolǵan.
Orta ǵasyrlardy Eýropada júrgen shyǵys aqshasynyń «dinar» aty shýmerdiń «dingir» («qudai») sózimen etimologiialyq turǵydan bailanysty. Qazaqtyń qalyńdyq úshin qalyńmal, al ólgen adam úshin qun tóleý dástúri o basta osy totemdik mán almasý jaiyndaǵy túsinikke negizdelgen.
O.Freidenbergke esh bailanyssyz, dástúrli órkenietterdegi aqshanyń sakraldigi jaiyndaǵy teoriiany óz betinshe ashqan adam – Rene Genon. «Túrli dástúrler, aqshany shyntýaitynda basqa, rýhani maǵyna beretin nárse retinde ataidy». Qazirgi kezde aqsha tek qana «materialdyq» jáne sandyq qana maǵyna beretin bolsa, áý basta «múldem basqa maǵyna bergen jáne osy maǵynany uzaq ýaqyt saqtap kelgen». Keltterde «tiynǵa tańbalanǵan simvoldardyń mánin tek qana drýidterdiń (abyzdardyń – Z.N., T.Á.) teoriialyq bilimderimen salystyryp baryp ashýǵa bolady, iaǵni, bul derek drýidterdiń atalmysh salaǵa yqpal ete alatynyn aiǵaqtaidy». Kóne Rimde, aqsha, Iýnonanyń hramynda jasalatyn bolǵan.
Aqsha óndirisin rýhani bilik qadaǵalap otyrǵan. Jáne bul kóne zamanda ǵana bolǵan jait emes. Orta ǵasyrlarda eýropalyq korolder rýhani biliktiń qaramaǵynda bolǵan. Sol zamannyń keibir ámirshilerine, jasandy aqsha óndirdi degen aiyp taǵylǵan, iaǵni, korolder rýhani biliktiń ruqsatynsyz aqsha óndire almaǵan, aqshany óz erkimen aiyrbastai almaǵan.
«Aqshany qoldan óndirýdiń» qylmystylyǵy sondai, onymen ainalysqan ámirshiniń taqtan taidyrylýy da ǵajap emes edi. Dástúrli órkeniet infliatsiia degenniń ne ekenin bilmeitin, jáne bul aqshanyń az shyǵarylǵandyǵynan bolǵan nárse emes. Eń áýeli aqsha sapanyń simvoly edi, osy maǵynasynan aiyrylǵan aqsha jai ǵana sandyq kórsetkishke ainaldy. Al, san – ósýge, jáne osy ósý barysynda maǵynadan aiyrylýǵa beiim. Biz búginde kýá bolyp otyrǵan infliatsiia osylai óristegen: aqshanyń sany, kólemi baǵamen birge óse beredi de, aqshanyń ózi qunsyzdana beredi.
Qazirgi adam aqshanyń shyn mánisindegi sakraldik teoriiasyn qabyldai almaidy, sebebi baiyrǵy adamzat riiasyz týra maǵynasynda qabyldaǵan uǵymdar sonsha alystap, munar basyp, bu dúniede joq nársege, tikelei qabyldaýdy bylai qoiǵanda abstraktylyq oilaýdyń ózine aldyrmaityn jumbaqqa ainaldy.
Mysalǵa, altyndy alaiyq (shynyna keletin bolsa onyń ornyna kúmisti, ulýdyń qabyrshaǵyn, nemese kez kelgen basqa bir zatty da alýǵa bolar edi). Biz úshin bul – paidaly saýda jasaýǵa, saqtaýǵa, kez kelgen sátte qaǵaz aqshaǵa aiyrbastaýǵa bolatyn qymbat metall. Dástúrli órkeniet úshin altyn – Kún menen júrek siiaqty Rýhtyń, Biik Printsiptiń simvoly. Bul jerde taǵy da mynadai problema týyndaidy: qazirgi adam úshin simvol – maǵynasy adamdardyń arasyndaǵy kelisimnen bastaý alatyn shartty belgi ǵana. Dástúrli mádeniette simvol – shartsyz, ol ózi belgilegen zatpen nemese qubylyspen tikelei bailanysady, boiynda ózi beinelegen zat pen qubylystyń qasieti bar, sol sebepti simvol atanady. Altynda, júrekte jáne Kúnde bir ortaq qasiet bar, sondyqtan olar biik dúnieniń belgisi sanalady.
Ádepki adam kúnge qarasa soqyr bolyp qalýy múmkin, al rýhani daiyndyǵy bar adam úshin bul – jetilýdiń, ósýdiń joly. Musa paiǵambarmen Qudai janyp turǵan buta keiipinde sóilesedi, óitkeni «Bir Allanyń Didaryn» kórý adamnyń sanasyna qaterli júk. Sol siiaqty tiisti daiyndyqtan ótpegen adam altyndy kórgende ne óz ajalyn tabady nemese boiynda onyń ózine beimálim tómen instinktter oianyp esinen adasýy múmkin. Al, rýhani adam altyndy tamashalap, qolymen ustap kórgende Qudaidyń Didaryn kórgendei áser alady, rýhy jetile túsedi. Dástúrli órkeniette alhimiiaǵa eki túrli kózqaras bolǵan. Bailyqqa qunyqqan, bilikti ańsaǵan bireýler qoldan altyn jasamaq bolyp búkil ómirin baiansyz tájiribe ústinde ótkizer edi. Basqa bireý úshin tómen qasietti metaldardyń biik qasietti altynǵa ainalý protsesi tek qana tazarý men kemeldenýdiń, rýhani jetilýdiń jáne eń sońynda Biik Aqiqatty júrekpen qabyldap úirenýdiń joly bolatyn.
O. Freidenbergtiń dáleldeginindei, arhaikalyq zamandardaǵy aiyrbas jaýlyq, qarýly keskiles formasynda ótetin bolǵan. Baǵasyna saýdalasý, jáne alaqan soǵysý sodan qalǵan rýdimentter. Aiyrbastyń adaldyǵy, ekvivalenttilik – saýdanyń piri, adaldyqty, aqtyqty, kelisim shart pen anttyń qatań saqtalýyn qadaǵalap otyratyn «qudaidyń» «qolynda» bolatyn. Zoroastrizmde bundai qyzmettiń iesi Ahýramazdadan keiingi ekinshi qudai, «aspan nurynyń geniii», «ulan-ǵaiyr jaiylymdardyń iesi» – Mitra edi. Avesta gimnderiniń birinde Ahýramazda bylai deidi: «Men, o Spitama, ulan-ǵaiyr jaiylymdardyń iesi Mitrany jaratqanda – ózimdei etip, qurbandyq pen duǵa qylýǵa laiyq etip jarattym... O, Spitama, senýshilermen de, senbeitindermen de kelisimdi buzba, sebebi Mitra senderge de, senbegenderge de ortaq». Táńiri dininde Mitraǵa uqsas beine bar, biraq bul basqa áńgimeniń taqyryby.
Aiyrbastyń áskeri sipaty jáne aiyrbas adaldyǵynyń sakraldik maǵynasy – atalmysh eki faktor, J. Diýmezil aitqandai, dástúrli órkenietterde igilikti, qazynany bólý jáne aiyrbas isimen áskerilerdiń, kshatriilerdiń erekshe bir toby ainalysqandyǵyn dáleldeidi. Materialdyq óndirýshiler áýletiniń arasynda kásipqoi kópesterdiń paida bolýy dástúrli qurylymnyń, dástúrli bolmystyń aza bastaǵandyǵynyń belgisi edi.
Kóne dúniede saýdaǵa bailanysty qanshama tabý-tyiymdar bolǵan. Jáne bul kezdeisoq nárse emes. Taza paidany qýalaǵan kásipqoi saýda men basy bos aqsha bar jerde aqshany satýǵa degen qumarlyq paida bolatyny belgili ǵoi.
Adamdar, ásirese, qolynda biligi bar adamdar kóp rette óziniń múmkindiginen artyq qarjyǵazárú bolady. Sol kezde olarǵa, birde ósimqorlar, birde aiyrbasshylar (menialy), birde bankirler dep atalatyndar jolyǵyp, óz qyzmetin usynady (Bul jaiynda D. Karasevtyń «Menialy: istoriia bankovskogo dela» atty maqalasynan tolyǵyraq oqýlaryńyzǵa bolady (Megapolis, 2001 j, NN 24, 40, 44)). Dástúrli órkeniet úshin kreditten protsent alýdyń qylmysty, qudaiǵa jat is ekenin túsindirip jatýdyń keregi joq dep oilaimyz. Eshkimniń basynan shertip kórmegen Aisa ǵalaiyssalam, hramnan aiyrbasshy-ósimqorlardy qýyp shyqqanda ómirinde birinshi ret kúsh jumsapty. Orta ǵasyrlarda katolik shirkeýi kreditten protsent alýǵa talai ret tyiym salmaq bolǵan. Osy jait «Quranda» da aitylǵan. Aiyrbasshylar isiniń qandai problemaǵa ainalǵanyn osydan-aq shamalai berińiz. Rim imperatorlarynyń alǵashqy ekeýi ósimqorlyqpen kúresemiz dep qaza tapqan. Iýlii Tsezardiń óliminiń syry da osynda degen joramal aitylady. Kóne dúnieniń, jáne bergi tarihtyń qanshama ámirshileri osy aiyrbasshy ósimqorlardyń qolynan qaza tapty.
Bizdiń dáýirimizdiń 2 myńjyldyǵynyń basynda aiyrbasshylar Angliia ekonomikasyn óz erkine baǵyndyryp, manipýliatsiia jasap otyrǵan. Aǵylshynnyń alǵashqy bankirleri asyl tas, altyn saýdasymen, zergerlikpen ainalysatyn áýletten shyqqan edi. Ol kezde, qolda bar asyl tas pen altyndy zergerlerge ótkizip, olardan osyny rastaityn qolhat alý dástúri bolǵan. Bundai qolhattar alǵashqy qaǵaz aqshanyń rólin atqarǵan, sebebi zildei aýyr altyn men kúmis tiyndardy alyp júrgennen, qolhat alyp júrgen áldeqaida qolaily edi. Keiinnen zergerler, kóptegen salymshylardyń qolhatty qaitarmaitynyn,ótkizgen altynyn ia basqa qazynasyn keri suramaitynyn baiqaǵan. Osynyń arqasynda aiyrbasshylar ózderindegi qazynadan áldeqaida kóp qaǵaz aqsha shyǵaryp túrli mahinatsiialarǵa barǵan. Osy, altyn-kúmis, asyl taspen qamtamasyz etilmegen ótirik aqshany (neobespechennye dengi) ósimimen (protsentpen) kreditke berip qisapsyz paida tapqan.
Eń qolailysy – monarhtarǵa úlken soma aqsha berý edi, sebebi osynyń arqasynda halyqtan salyq jinaý quqyǵyn iemdenýge bolatyn. Aiyrbasshylar, ámirshilerdi uzaqqa sozylatyn, aqshany sýdai shashatyn aýyr soǵystarǵa itermelegen, jáne kóp rette aiyrbasshylardyń bir uiymynyń, bir bankirler áýletiniń túrli tarmaqtary bir-birimen baqas eki memleketti qarjylandyratyn bolǵan. Aiyrbasshylar, kerek bolǵanda tutas úkimetterdi almastyryp, qolaiyna jaqpaǵan ministrler men monarhtardy óltirip otyrǵan.
Aǵylshyn býrjýaziialyq revoliýtsiiasynyń basty sebebi – Oliver Kromveldi qarjylandyrǵan aiyrbasshylardyń múddesinde. Bul, aiyrbasshylardyń istegen qylmystaryn jipke tizetin jer emes. XVI ǵasyrdyń aiaǵynda Angliiada, úkimettiń ruqsatymen, «Angliianyń Banki» degen aldamshy atpen tarihtaǵy alǵashqy jekemenshik ortalyq bank paida boldy. Bul bank óz qalaýynsha memlekettik aqshany basyp shyǵara beretin bolǵan. XX ǵasyrdyń aiaǵyna qarai bundai bankter búkil álemniń ekonomikasyn kontrol jasap otyrǵan. Kredit saiasatyn qalaýynsha júrgizgen olar túrli ekonomikalyq daǵdarystar uiymdastyryp, óndiris oryndaryn, fermerlerdi, usaq jeke bankterdi bankrotqa ushyratyp, múlkin tiynǵa satyp alatyn bolǵan.
Biraq bank isiniń eń sumdyq qupiiasy – onyń adam aqylynyń isi emes ekendiginde. Bank – jekelegen paida qýǵan adamdardyń stihiialy túrde uiymdastyrǵan nársesi emes. Tarihtyń kózi jetpeitin, yqylymǵa ketken kóne zamandarda (ondaǵan myń jyl buryn da bolýy múmkin) memlekettik finans júielerin, jerdegi óndirilgen barlyq igilikti, adam sanasynyń barlyq jetistigin jaýlaý, túptep kelgende álemdik bilikti jaýlaý tehnologiiasy paida bolǵan. Osy tehnologiia sál-pál ǵana jetilip ǵasyrdan ǵasyrǵa ótip kele jatyr (jáne bul tehnologiia belgili bir top adamdardyń ǵana qolynda). Osynyń arqasynda álemdegi eń bai el – Amerikanyń bailyǵynyń 60%-i alty áýlettiń ǵana qolynda. Álbette, olar qalǵan 40%-i qalt jibermei qadaǵalap otyr. Jáne bul búkil álemde etek alyp otyrǵan qubylys.
Endi, eń kóne zamannan kele jatqan, álemniń biligine talmai umtylǵan bular kimder edi degen qytyqshyl saýal bas kóteredi. Ózinen-ózi kelip turǵan jaýap: evreiler, masondar, jáne t. b. Biraq bul... kúnde aitylatyn daiyn aqiqat. Bul jaýap, óziniń daiyndyǵymen, ońailyǵymen kúmándi. Álemdik bilik klany (áýleti) sheber jasyryna biledi, óite almasa bizdiń zamanymyzǵa jete almas edi. Osy jasyrynýdyń bir amaly – evrei máselesi. Árine, bul halyqtyń qolynda úlken bailyq, yqpal etýdiń qalyptasqan amaldary bar, álemdik menedjerlerdiń eń biik toby osylardan quralǵan. Biraq álem biligi shynynda da evreilerdiń qolynda bolsa, onda evrei máselesi únemi kún tártibinde turmas edi. Bileýshi áýlet, iahýdilik messianizmdi óz maqsatyna sheber paidalanǵan.
Áitsede de, bular kimder edi?
Kórnekti tarihshy Muhtar Maǵaýin úlken tarihi materialdy zerdeleýdiń nátijesinde, bular jer betindegi birde-bir násil men ultqa jatpaityn, Mesopotamiianyń kóne qalalyq órkenietterinen tamyr tartatyn, shyqqan tegi beimálim áýlet degen pikirge kelgen.
Birde, óziniń saiajaiynda tańǵy shái ústinde, tań atpai birneshe orys gazetin oqyp tastaǵan Muqań osy maqalanyń avtorlarynyń birine bylai degen edi:
– Mine, qara, Rossiianyń gazetteri qaitadan evrei máselesin qozǵap jatyr. Jáne barlyǵy birdei «Sion paiǵambarlarynyń protokoldaryna» silteme jasaidy. Bunyń kádimgi falsifikatsiia ekenin qalai túsinbeidi, tańym bar. Izrail alaqandai Palestinany jeńe almai otyr, evreilerdiń álemdi bilep otyrǵanyna kim senedi? Mynaý, «Sion paiǵambarlarynyń protokoldary» degen nárseni, shamasy Eýropa elderiniń qupiia qyzmetteri «tiianaqtap» shyǵarǵan. Al, material kádimgi Bibliiadaǵy «Kóne ósiet» – «Vethii Zavetten» alynǵan.
– Olai bolsa álemdi kim bilep otyr? – dedim men qaljyńdap.
Muhań bir sátke oilanyp qaldy da bylai dedi:
– Álemdi at tóbelindei evrei bankirleri emes – adamnyń altynǵa, aqshaǵa, jalpy bailyqqa degen yqylas-peiili bilep otyr. Árine, evreiler talantty, aýqatty halyq. Biraq olar eshqashan álemdi bilemegen, bilikke umtylmaǵan. Mońǵoldar jaiyndaǵy «qysas áfsana» siiaqty, bul protokoldar da evreiler jaiyndaǵy «qysas áfsana». Tarih sahnasyna bir ret bolsa da shyqqan kez kelgen halyqtan bundai messiandyq ideialardy tabýǵa bolady. Mysalǵa, Rossiia, áli kúnge deiin «úshinshi Rim» ideiasymen «aýyrady». Angliia óziniń koloniialaryn keshe ǵana tastap shyqty. Aqshanyń, kapitaldyń tarihyn zerttegisi keletin adam atalmysh «protokoldar» siiaqty ósek-aiańmen emes, keleli materialmen jumys isteýi kerek.
– Ol materialdar ne deidi eken? – dep suradym men.
– Iz kóne Vavilon (Babyl), Assiriia men Shýmer, Mesopotamiiaǵa baryp tireledi. Álemdik kapital Nineviia siiaqty qalalarda qalyptasqan. Bul jaiynda úzik-úzik málimetterdi kóne ádebi shyǵarmalardan tabýǵa bolady. Mesopotamiia – kádimgi jai mysty iaki basqa metaldy altynǵa ainaldyra alatyn dýahan-siqyrshylardyń otany. Qazaqtar bul jerdi Ǵajam dep, iaǵni, qaskói arýaqtar men jadygóilerdiń mekeni dep ataǵan...
«Myń bir tún» jinaǵynda «Hasan-zerger» degen ertegi bar. Hasanǵa, mystan altyn jasap kórsetken siqyrshy, ony aldap ertip aparyp biik taýdyń basynda qaldyryp ketedi. Qazaqtar asyldan buiym jasaǵan adamdy «zerger» degen, al asyl tas pen altyn saýdasymen ainalysqan adamdy «gaýharprýsh» degen. Hasan – zerger adam, al ony aldap ketken gaýharprýsh, kitapshy siqyrshy – ol sol aiyrbasshyńyz, bolashaq bankirińiz.
A. Nemirovskiidiń «Hanna, Hýrri – Hanigalbaat i kassitskaia Vaviloniia v XVI do n. e. (K istorii «temnogo veka» drevnei Mesopotamii)» degen tamasha maqalasy M. Maǵaýinniń aitqan sózin bekite túsedi.
Frantsýz dástúrshil-traditsionalisi Aleksandr de Dannan sakraldik tekster men ezoterikalyq materialdardy zerttei otyryp týra osyndai qorytyndylarǵa keledi. Ol túrli dástúrlerde kezdesetin, joldan taiǵan, aqyrsońynda adam taipasynyń urǵashylarymen nekelesken, olarǵa magiia, astrologiia, qarý-jaraq jaratý, zergerlik ónerdi jáne ... kosmetika jasaýdy úiretken perishteler jaiyndaǵy (Enohtyń kitaby) teksterge súiengen. Osylardyń qatarynda, Aleksandr de Dannan, assir-vavilondyq dini áýletten shyqqan, seksýaldyq kýlttermen ainalysatyn abyz áielder kollegiiasyn atap ketedi. Sondai-aq, ol Plýtarhtyń eńbeginen Mysyrdaǵy qupiia seksýaldyq kýltter jaiynda tsitata keltiredi. Zertteýshiniń pikirinshe osyndai yrymdar men kýltterdiń nátijesinde kontrinitsiatsiialyq ortalyqtar paida bolǵan. Bul dinastiialar magiia jáne qarjy spekýliatsiiasy arqyly, para men qan tógý arqyly qajymai talmai, júieli túrde álemdik bilikke umtylǵan, adamzatty azdyryp ony Jaratýshyǵa qarsy qoiǵan.
Maqalanyń avtorlary, bul kúnde búkil álemdik modaǵa ainalǵan konspirologiiaǵa áýestenbeitin adamdar. Biraq qazaq zertteýshisi men frantsýz zertteýshisiniń – túrli materialmen, jáne túrli metodologiiamen jumys istegen, túrli dúnietanym ókilderiniń birdei qorytyndyǵa kelýi – árine, adamdy qairan qaldyrady.
Jibek joly: eki finans júiesiniń qupiia kúresi
Biz Ket-Buǵanyń, tamplierler men mamliýkterdiń tarihynan sál qiys ketip qaldyq. Biraq, bizdiń oiymyzsha, joǵaryda keltirilgen málimet, Ain Djalýdta bolǵan qantógistiń, asylyq aitty demeńiz, búkil álemniń tarihyn múldem basqa arnaǵa burǵan tragediianyń mánin aiqyndaý úshin kerek.
Uly Jibek Jolynyń boiynda túrli elderdiń kópesteri saýda jasady, musylman elderiniń, Qytai, Venetsiia, Genýianyń, uiǵyr nestoriandarynyń kópestik kapitaldary básekege tústi. Biraq Jibek Jolyn ejelden 2-3 saýda úii ǵana qadaǵalap otyrdy. B.d. I-shi myńjyldyǵynyń aiaǵyna qarai Portýgaliiada nemese Mysyrda osy saýda úileriniń birine aqshany ótkizip, qolǵa akkreditiv alyp, búkil qurlyqty kesip ótip Qytaida sol chekti qaitadan aqshaǵa ainaldyrýǵa bolatyn edi. Aiyrbasshylar sol kezdegi Angliiada emin-erkin júrgen bolsa, musylman elderindegi quqyǵy odan da zor edi. Quran ósimqorlyqqa qatań tyiym salǵanymen, islam memleketteri din bostandyǵyn ustandy.
Nátijesinde islam memleketterinde iahýdiler jáne solardyń dinine kirgenderdiń dáýiri júrdi, olar halyqtyń eń aýqatty bóligine ainaldy. Ispan halifatynda olar qarjy júiesin bilep, tipti, ministrlik qyzmetterge otyrdy. Analogiia boiynsha basqa islam memleketterinde de osylai boldy dep joramaldaýǵa bolady. Mysalǵa, Mysyrdy alaiyq: negizgi halyq – hristian dinindegi fellahtar men kohttar, bazarda arab kópesteri saýda jasaidy, maidanǵa baryp soǵysatyndar – qypshaq pen sherkesten alynǵan memlekettik quldar, altyn saraida kúrdtiń Aiýp dinastiiasynan shyqqan ámirler bilik quryp otyr. Aqyrcońynda qypshaqtar memlekettik bilikti óz qoldaryna aldy.
«Mysyr etnikalyq himeraǵa – bir-birimen qiyspaityn elementterdiń jiyntyǵyna ainalýy kerek edi, biraq bulai bolmady. Bul elementter bir-birinen bólek, simbiozda ómir súrdi, sol sebepti áleýmettik júie buzylmai saqtaldy», – dep jazady L.Gýmilev. Biraq bir ulttan, bir dinnen ǵana turatyn (sol kezdegi Mysyrmen salystyrǵanda) jáne din bostandyǵyn ustanbaǵan Angliiada kelimsek aiyrbasshylar (menialy) katolik shirkeýiniń zańdaryn, inkvizitsiiany ainalyp ótip, búkil memlekettiń ekonomikasyn baǵdarlap otyrǵanda, finans jaily shamaly ǵana túsinigi bar kelimsek quldar bilegen, kópnásildi, kópdindi eldiń hali neshik degen zańdy suraq týady. Sol sultandar men ámirlerdiń aqshaǵa degen zárýligi eýropalyq monarhtardan esh kem emes edi, sebebi soǵysqa jaramdy jas, áleýetti quldar óte qymbat turatyn. Mysyrdyń tarihi jolynyń ereksheligin, ol jerdegi tabyný (kýlt) oryndarynyń, qupiia sektalardyń, magiialyq praktikalardyń kóptigin eskeretin bolsaq, onda, osynyń barlyǵyn kim baǵdarlap otyrdy degen saýal bas kóteredi.
Osyny Mesopotamiia óńiri týraly da aitýǵa bolar edi. «Myń bir tún» ertegilerin aitatyn qazaqtyń áńgimeshil qariialary, ásirese Ǵajamnan shyqqan kitabi dýahandar, jadygóilerge basa nazar aýdaratyn. Baǵdattyń qupiia politsiiasy – qýlar jaiyndaǵy ertegilerde iahýdi Azranyń siqyrmen óz jaýlaryn esekke ainaldyryp, jumys istetip qoiǵanyn sýretteitin epizod bar. Qariialar Azranyń joiyt emes ekenin erekshe atap ketetin bolǵan, sebebi, iahýdiler dep osy dinge kirip, onyń barlyq igiligin paidalanǵan adamdardy da ataidy eken.
Endi tamplierlerge keletin bolsaq, olar hristiannyń eń bai ordeni, jáne frantsýz qazynasan saqtaýshy ǵana emes edi.
R.Genonnyń aitysyna qaraǵanda, bul áskeri-rýhani orden hristiandyq Eýropadaǵy aqshanyń qozǵalysyn qadaǵalap otyrǵan. Kórikti Filipp óziniń bankirleri – tamplierlerge jai ǵana qaryz emes edi. Óziniń biligin kúsheitpek maqsatta ol feodal-senorlarmen únemi jaýlyq ústinde boldy, sondai-aq, flamandtyqtarmen jáne aǵylshyndarmen úzdiksiz soǵys júrgizip otyrdy. Aiyrbasshylardyń mundai jaǵdaida asa dáýirleitinin joǵaryda aityp kettik. Tyǵyryqtan shyǵý úshin korol, evreilerdiń búkil múlkin tárkilep, ózderin elden qýyp jiberdi. Sodan soń ol baǵasy tómen, qunsyz aqsha shyǵara bastady. Tamplierler oǵan ótirik aqsha shyǵardy dep aiyp taqty. Filipp, ordenniń basshylyǵyna óziniń uldarynyń birin taǵaiyndap, amal tappaq boldy. Bul áreketi iske aspaǵan ol eń sońǵy amalǵa kóshti, inkvizitsiianyń kómegimen aiyptaýshylardyń ózin joiyp, búkil qazynasyn qolyna aldy. Taǵy bir aita ketetin jait, – osy qandy qyrǵynnyń basy-qasynda bolǵan finans ministri Nogareniń ózi inkvizitsiianyń qolynan qaza tapqan katar áúletinen shyqqan dinbuzar-eretiktiń nemeresi edi. Shamasy, ol katolik dininiń bir tiregin joiǵanda atasynyń kegin qýǵan.
Alaida tamplierlerdiń ózin perishte dep aitý qiyn edi. Abyroiy biik, yqpaldy, bai ordenge árkim-aq múshe bolǵysy kelgen, bul jerde talai pysyq, avantiýrist-alaiaqqa jol ashyq edi. Orden shirip qulaýǵa shaq turǵan. Hristian órkenietiniń sakraldyq negizderiniń, finans júiesiniń saqshysy tamplierler senorlarǵa ósimge (protsentke) aqsha bergeni, iaǵni, ózderi kúresýge, toqtatýǵa tiis ispen ózderi ainalysqany belgili. Rytsarlar ordenge múshelikke alynǵanda múmin, faqyr bolamyz, nápsiden aýlaq bolamyz dep ant bergenimen, shyntýaityna kelgende bailyqqa, kúná men zinaǵa belshesinen batqan, ózderin zańnan jáne hristian ámirshilerinen biik sanaǵan.
Biraq eń qyzyǵy sot protsesi kezinde tamplierlerge «vavilon sultanymen» anda-odaqtas boldyńdar, búkil hristian jurtyn sonyń tabanynyń astyna salyp berem dep ant berdińder degen aiyp taǵylǵan. Árine, bundai aiyp – aqylǵa syimaityn absýrd. Alaida, tamplierlerdiń musylman ámirlerimen kúnde qatynasyp turǵanyn, inkvizitsiia Taiaý Shyǵystyń saiasi kartasyn jaqsy bilgendigin, jáne dańqty ordendi túbegeili joiý úshin aqylǵa áldeqaida qonymdy aiyp taǵýǵa (mysaly, ismailit-assasindermen iaki basqa terroristik uiymdarmen til tabystyńdar dep nege aiyptamasqa) múddeli ekenin eskeretin bolsaq, onda inkvizitsiianyń bul aiyptaý júiesiniń basqa bir astary ashylatyndai.
Biz úshin aqylǵa syimaityn aiyptyń ol kezde áldebir, biz umytqan simvoldyq maǵynasy bolǵany anyq. Onyń ústine, tamplierler mońǵoldardy hristian sanamaǵan kúnniń ózinde, eń qarapaiym adamdyq múddege sai, olar mońǵol men mamliýk soǵysynda beitarap saiasat ustaný kerek edi, sebebi olar mońǵoldardyń da, mamliýkterdiń de barynsha qansyraǵanyna múddeli bolatyn, sondyqtan bul qantógiste kim jeńse de olardyń upaiy túgel bolar edi. Dál sol sátte kúshi sál ǵana artyqtaý mamliýkterdi qoldaǵan tamplierler óz ajalyna jol ashty. Bul – ordenniń jai ǵana azǵandyǵynyń belgisi emes, bul onyń áldebir eshkim bilmeitin úshinshi jaqtyń qolyndaǵy mylqaý qarý bolǵandyǵyn aiǵaqtaityn dálel.
Osydan 700 jyl buryn bolǵan tamplierlerdiń sot protsesi jaiynda Batysta áli kúnge deiin daý-damai júrip jatyr, bul taqyrypqa qanshama kitap jazyldy. Eýropa men Taiaý Shyǵystaǵy aqsha ainalymy men qarjy júiesin qadaǵalap otyrýǵa mindetti Ordenniń qulaýyn tarihshylar Eýropanyń, jáne odan keiin búkil álemniń dástúrli órkenietiniń kúireýine jol ashqan betburys oqiǵa dep esepteidi. Ordenniń azyp-tozýy onyń talaisyz ajalynan buryn bastalǵan. Hram Ordeni Eýropanyń búkil sakraldyq órkenieti siiaqty ishten iridi. Tamplierlerdiń odaqtas mońǵoldarǵa istegen satqyndyǵy, frantsýz koroli men Rim papasynyń istegen isteri – osynyń ainymas aiǵaǵy. Aiyrbasshylar (menialy) barlyq yqpaldy adamdardy óz qaramaǵyna aldy, al qalǵan tarih – osynyń saldary ǵana. Sakraldik (kieli) finans júiesi men dástúrli órkenietke qarsy kúshterdiń qalyptastyrǵan finans júiesiniń arasynda myńdaǵan jyldarǵa sozylǵan kúres sońǵysynyń jeńisimen aiaqtaldy. Jáne kontrinitsiatsiialyq kúshter bul kúreste magiiany emes – adamnyń pendeligi men álsizdigin sheber paidalandy. Bul júie kúni búginge deiin saqtalyp otyr.
Ket-Buǵanyń qupiia missiiasy
Osy oqiǵadaǵy Ket-Buǵanyń orny qandai edi? Ol shynyndy da, L.Gýmilev aitqandai Jaratýshynyń tabytyn qutqarýǵa bara jatqan sońǵy hristian bahadúri me edi? «Sary krest joryǵy» («Jeltyi krestovyi pohod»), mońǵol idealizminiń, qupiia kúshterdiń júrgizgen las finans oiyndaryna jolyqqan sebepti jeńiliske ushyraǵany ma? Iahýdi-hristian áleminiń álsirep bara jatqan sakraldik órkenieti jáne álemdik bilikke talmai umtylyp kele jatqan aiyrbasshylarmen eki aradaǵy kúresi qalai aiaqtalýy kerek edi? Kim bilipti. Biraq biz budan tiisti sabaq alýymyz kerek, qazaq ulty álemde bolyp jatqan oqiǵalardy riiasyz, sanaly túrde qabyldap, ádemi ideialardyń tasasyndaǵy qupiia sebepter men túrli múddelerdiń tartysyn ajyratyp úirenýi kerek.
Ket-Buǵa men onyń jaýyngerleri bógde bireýlerdiń júrgizgen oiynyndaǵy mylqaý qarý emes edi. Bulai deýge úlken negiz bar. Árine, ol nestoriandyq edi, biraq ol eń áýeli Qulaǵý hannyń qolbasshysy bolatyn, saharanyń perzenti bolatyn. Kezinde V.Rýbrýk han ordasyna kelgende, Batý hannyń uly Sartaqtyń hristian ekenin bile tura ol qandai dinde edi dep suraidy. Sonda Sartaqtyń hatshysy: «Ol hristian emes, ol mońǵol» dep jaýap beripti. Eýropalyq saiahatshy, mońǵoldar etnos pen dinniń arasyn ajyratpaidy dep bulqan-talqan bolady. L.Gýmilevtiń aitysyna qaraǵanda, áńgime múldem basqa nársede – baiyrǵy mońǵol dini jaiynda edi. «Biz, mońǵoldar Bir Jaratýshyǵa ǵana senemiz, al onyń ámirin óz sáýegeilerimiz arqyly bilemiz» deidi eken mońǵoldar. Sartaqqa bailanysty aitylǵandardyń Ket-Buǵaǵa da qatysy bar.
Kóshpeliler úshin hristiandyq – japsarlas basqa dinder, mysaly, islam siiaqty ilki, birtutas dinniń bir kebi, tarihi formasy ǵana. Kezinde osy maqalanyń avtorlarynyń biri joly túsip L. Gýmilevtiń úiinde qonaq boldy. Áńgime onyń ózi jaqsy kóretin ótken zaman qaharmandarynyń biri – Ket-Buǵa noian jaily boldy. Lev Nikolaevich, Ket-Buǵanyń qolbasshy ǵana emes, dáýlesker kúishi bolǵanyn, onyń shyǵarmalarynyń qazaq dalasynda kúni búginge deiin oryndalyp kelgenin estip qairan qalǵan. Az-kem únsizdikten keiin ol bylai degen edi: «Iá, árine, Ket-Buǵa saharanyń perzenti ǵoi, iaǵni, jaýynger de, aqyn da bolǵan. Ol zamanda ómir men óner, epos pen maidan dalasyndaǵy erlik bir-aq nárse edi ǵoi».
Uly ǵalymnyń bul sózinen dalanyń uldary – kóshpelilerge degen asqaq, izgi mahabbaty tanylady. Biraq bul málimetti aiaǵyna deiin paiymdai almaǵany baiqalady. Qobyzshy Ket-Buǵa Táńiriniń kúbirin esti alatyn, Táńiri dinindegi adam. Uly jyraý, uly kúishi bolý – kóshpeli órkeniettiń ezoterikalyq dástúrine teliný, qanyq bolý degen sóz. Shyńǵys handy alǵa jetelegen kóshpeliniń kóne túisigi, kóne missiiasy, Ket-Buǵany da jetelegen. Ol, ózi dúniege kelerden myńdaǵan jyl buryn salynǵan jolmen júrdi. Ǵajam men Mysyr, jetken jetistikterinen meimanasy tasyp, aqyrsońynda Bir Jaratýshyǵa qarsy shyqqan Atlantidadan tamyr tartatyn kontrinitsiatsiianyń, kitabi siqyrshylyqtyń, dýahandyqtyń, qudaidyń zańyn teriske shyǵaratyn tómen alhimiianyń ejelgi qupiia ortalyqtary bolyp sanalady (oqyrman bul sózdi durys túsiný úshin, joǵaryda aitylǵan Irannyń eki túrli beinesi jaiyndaǵy pikirimizdi esine salamyz. Bul pikirdiń Mysyrǵa da qatysy bar).
«Jabaiy» kóshpeliler izgilik turǵysynan alǵanda óziniń «mádenietti» dushpandarynan áldeqaida biik edi. Semit paiǵambarlarynyń aianynda aitylǵan, otyryqshy halyqtar kúndelikti buzyp otyratyn kisilik salttary, kóshpeliler úshin aitýdy, talqylaýdy, negizdeýdi, fálsafanyń taqyrybyna ainaldyrýdy kerek etpeitin tabiǵi, óz ózinen bolýǵa tiisti nárse sanalady. Kóshpeliliktiń dáýirlegen kezinde Adaldyq pen Namys arhetipine negizdeletin áskeri moral osyndai bolatyn. Mysaly, kóshpeliler gomoseksýalizmdi tabiǵat zańyna, Jaratýshyǵa qarsy is, qiianat dep sanaǵan. XX ǵasyrdyń ózinde qazaqtar osyndai qylyq ústinde baiqalyp qalǵan tórt túlik maldy da, jabaiy ańdy da aiamaityn bolǵan. Olardyń etin tipti, itke de jegizbegen, órtep jiberetin bolǵan. Mońǵoldardyń, jaýlaǵan qalalarda eń áýeli, Quran men Bibliianyń tyiym salǵanyna qaramastan Shyǵys pen Batysta qaptap ketken gomoseksýalisterdiń bylapythanalarynqiratqandary belgili.
Meta-tarihi deńgeiden alyp qaraǵanda Ket-Buǵanyń joryǵy bolmai qoimaityn nárse edi. Bul, Jaratýshynyń ósietterinen barǵan saiyn alshaqtap bara jatqan «kitabi násildi» jónge salýdy ǵana emes, bul eń áýeli aiyrbasshylardyń biligin tejep, dúnieni azyp-tozýdan, kúireýden saqtaýdy kózdegen joryq bolatyn.
Bul joramalymyzdyń negizi nede?
Dúniedegi ilki tártip pen jarasymdy saqtap otyrýǵa jaratylǵan, Táńiriniń óz áskeri atanǵan kóshpeliler, kontrinitsiatsiialyq ortalyqtardyń Evraziialyq dástúrli órkenietterdi kúiretýge baǵyttalǵan osynshama keń kólemdi, júieli áreketine jaýap qaitarmaýy múmkin emes edi.
«Jylan qaiys» áskeri initsiatsiialyq yrymynyń formasy onyń biregeiligi men kóneligi jaiynda habar beredi. Kóshpeli jaýyngerge qarý-jaraqpen birge tapsyrylatyn missiiany, kóne tekster «joldan taiǵan perishteler» atandyrǵandardyń Qudaiǵa qarsy, antisakraldik missiiasymen salǵastyrmaý múmkin emes (bulardyń, kontrinitsiatsiialyq násilderge magiiany, temirshilikti, qarý-jaraq jasaýdy úiretkeni belgili). Mádeniettanýshylar atap ketip otyratyn, túrli halyqtardyń mifologiiasyndaǵy ustalyq, temirshilik ónerge degen ambivalentti (eki túrli) qatynasy, osy ónerdiń túrli qoldardan alynǵandyǵymen, dálirek aitqanda, túrli násildiń ónerden túrli murat izdeitindigimen túsindirýge bolady.
Joǵaryda aitqanymyzdai, materialdyq igilikter men aqshanyń ainalysyn qadaǵalaý áskeri áýlettiń erekshe bir tobynyń fýnktsiiasy bolyp sanalady, demek, kontinentaldik masshtabta bul túrik-mońǵol kóshpelileriniń mindeti bolyp tabylady dep joramaldaýǵa bolady. Kóshpelilerdiń únemi Jibek Joly – Evraziianyń bar qazyna igiliginiń jyljityn jolynyń biligine umtylyp otyrýyn osylaisha ǵana túsindirýge bolady.
Árine, bizde qolmen qoiǵandai derek joq, jáne de bola qoiar ma eken. Biraq jazba málimetten kende emes eýropalyq órkeniettiń ózinde, aqsha salasyna rýhani kontrol jasap otyrǵan tamplierlerdiń róli janama derekter arqyly ǵana túsindiriledi. Joramalymyzǵa dálel retinde, saharanyń kóshpeli órkenietiniń jalpylyq sipaty men aqshanyń sakraldik tabiǵatyna, altynǵa degen qatynasyn atap ketkimiz keledi. Ortalyq Aziianyń kóshpelileri jai ǵana kshatriiler emes edi, olardyń minezinde abyzdarǵa (brahmandarǵa) tán bolmys syryna shomýshylyq, kúikilikten, bailyqtan, jalpy fánilik kerekten biik qasietter bar edi, iaǵni, kóshpeliler áskeri- rýhani ordenniń sipattaryna ie bolatyn. Kóne tarihshylardyń ózderi kóshpelilerdiń altynǵa degen salǵyrttyǵyn, selqostyǵyn baiqap, atap ketken.
Buǵan qosarymyz: sahara quima altynǵa qashanda bai bolǵan, kóshpeliler altyndy baǵalaǵan, odan qanshama baǵaly múlikter daiyndaityn bolǵan (sakraldik simvolikamen bezendirilgen bul altyn «skif altyny» dep atalady). HH ǵasyrǵa deiin qazaqtar saharanyń altyn tamyrly ózenderi jaiynda jaqsy habardar bolǵan. Olar altyndy tómendegidei amalmen óndirgen: jazdyń basynda ózenniń tabanyna keptirilgen, júni qalyń qoi terisin tósep aýyr tastarmen bastyryp ketedi. Biraz ýaqyt ótip, sýdyń beti kópirshi bastaǵanda jidigen terini sýdan alyp qaiyra keptiredi. Sodan soń teriniń júnin qyrqyp alyp otqa jaǵady. Osy operatsiialardyń nátijesinde bir teriden keide balanyń judyryǵyndai, keide bir taituiaq altyn túsedi eken. Árine, bul qospasy bar altyn, keiinnen ustaǵa, zergerge beriledi, saf altynǵa ainaldyrylady. HIH ǵasyrdyń aiaǵy men HH ǵasyrdyń basynda, qazaqtar kerek bolǵanda mundai altyndy orystyń altyn priiskterine ótkizip, ornyna aqsha alatyn bolǵan.
Altyn jaiynda eldiń bári bilgen desek ótirik aitqandyq bolmas. Biraq ol belgili bir jaǵdaida ǵana (qyz uzatyp, jasaýyna altyn- kúmis bilezik soǵý, toidaǵy saiysshylarǵa jamby quiý kerek bolǵanda) óndiriletin bolǵan. Osyndai ońaiǵa túsetin altyn jaiy basqa elde, nemese qazirgi Qazaqstanda belgili bolsa, qandai «altyn bezgeginiń» («zolotaia lihoradka») órshitinin elestetý qiyn emes. Kóshpelilerdiń altynǵa «nemquraidy» bolýy, shyntýaitynda olardyń altyndy sakraldik metall dep baǵalaýyn, jáne olardyń boiynda, álsiz adamnyń boiynda bolatyn tómen instinktterdiń joqtyǵyn kórsetedi.
Al, altyn jinaityn teri – bul sol baiaǵy, aidaharlar kúzetetin, Iason bastaǵan argonavttar basyn báigege tigip, sonaý Elladadan Kolhidaǵa, Kavkazǵa izdep keletin «altyn teri» («zolotoe rýno»), mifologiiada biik rýhani aiannyń, qaterli, aýyr rýhani erliktiń simvoly bolǵan altyn teri. Kóne grek tarihshylarynyń Altaidaǵy «altyn kúzetken quzǵyndar» («grifony steregýshie zoloto») jaily aitqan ańyzdary óziniń arnaiy zertteýshisin kútip tur.
Áńgime mifologiia jaiyna aýysqan eken, bul jerde saýdany, jolǵa shyqqan jolaýshyny jelep-jebeitin pir, Olimptegi qudailar men jerdegi adamdardyń arasyna dáneker bolatyn Merkýriidiń qolyndaǵy asasy – kadýtsei jaily aitpai ketýge bolmas. Osy ýaqytqa deiin ádil saýda men aiyrbastyń, daý-damaidyń beibit sheshiminiń simvoly bolyp saqtalǵan bul asa áýbasta giperboreilik kún qudaiy Apollonnyń mal baǵatyn aǵash taiaǵy bolǵan, bul taiaqtyń grekshe aty «keriýkei». Qazaqtar jylqyshynyń taiaǵyn quryq deitini belgili.
Túrik-monǵol kóshpelileri Tasty basqa bolmystan buryn jaratylǵan, Táńiriniń jerdegi bir kebi dep, adam men bolmystyń biik bastaýynyń simvoly, kelisim men anttyń kiesi dep uqqan. Tasqa bulaisha tabyný, zamanynda, búkil adamzatqa ortaq dástúr bolǵan. Buny zoroastr dinindegilerdiń jaiylym iesi Mitraǵa, rimdikterdiń etrýskterden muralanǵan dástúri, ielikterdiń arasyndaǵy meje tas («Termin»), jáne musylmandardyń qara tas Qaǵbaǵa tabynýynan kórýge bolady. Iaǵni, jaýynger kóshpeli úshin kelisimdi adal saqtaý, jáne saýda men aiyrbastyń adaldyǵy sakraldik qatardaǵy qundylyqtar sanalǵan.
Qazaqtyń dástúrli metallýrgiiasynyń tehnologiiasy men terminologiiasyna zer sala otyryp, kóshpelilerde alhimiianyń bolǵanyn shamalaý qiyn emes. Magiia maǵynasyndaǵy, qudaiǵa qarsy amalmen baiýdy kózdeitin alhimiia emes, ólimniń synynan ótkizý arqyly adamnyń jáne zattardyń túpki tabiǵatyn ashatyn sakraldik rýhani praktika maǵynasyndaǵy alhimiia. Kóshpelilerdiń áskeri seriktestikterindegi initsiatsiianyń sheberi – osy alhimiiany meńgergen usta, darhan bolyp tabylady, iaǵni, kieli qarý men aqsha jasalatyn, áshekei soǵylatyn metaldyń simvolizmi Ortalyq Aziiadaǵy kóshpelilerdiń áskeri odaqtaryna jat emes edi. Esikten tabylǵan Altyn adam – osynyń aiǵaǵy. Sondai- aq Shyǵys pen Batysta birdei júrgen tiynnyń «dinar» atalýy da tegin emes (bul sózdiń sakraldik etimologiiasyn joǵaryda sóz etkenbiz).
Óz missiiasyn oryndaý barysynda, kóshpeliler tek sakraldik málimetke ǵana emes, kúndelikti ómirdiń tájiribesine de súiengen, sebebi olar Jibek Jolynyń tirshiligine qatysyp otyrǵan. Mońǵoldardyń odaqtastary, informatorlary men tyńshylary uiǵyr jáne musylman kópesteri bolǵany belgili (bul iske batystyq jáne qytai áriptesterdiń de qatysýy ǵajap emes). Kóptegen avtorlar, mońǵoldardyń áskeri operatsiialarǵa uzaq daiyndalatynyn, bolashaqta jaýlamaq elderdiń joldaryn, klimatyn, saiasi jáne ekonomikalyq ahýalyn qapysyz zertteitinin aitady.
Kóshpeliler ejelden dalalyq barlaýdyń (polevaia razvedka) ǵana emes, intellektýaldyq barlaýdyń da (intellektýalnaia razvedka) tásilderin meńgergen. Qytai rynogynyń koniýnktýrasyn baiyptai otyryp, kóshpeliler, qytai armiiasynyń qashan jáne qai tarapqa attanatynyn, joryqqa qansha adam qatysatynyn shamamen eseptep shyǵaratyn bolǵan. Árine, bul jerde kóshpelilerdiń ózderine ǵana tán til alýdyń amaldaryn da (mysaly, sáýegei baqsylardyń kómegimen) umytpaýymyz kerek.
Erendjen Hara-Davan óziniń «Chingis-han kak polkovodets i gosýdarstvennyi deiatel» atty kitabynda mynandai derek keltiredi: Ońtústik Qytaimen aradaǵy soǵysta Súbútai bahadúrdiń uly Ýrianh Qadanǵa 100 myń áskerdi bastap, Qytaidy tý syrtynan ainalyp ótip, soltústiktegi negizgi monǵol armiiasymen birge ońtústikten shabýylǵa shyǵý tapsyrylady. Ainalma manevrge 5 jyl ýaqyt ketipti. Mońǵol armiiasy eshkimniń kózine túspei, Qiyr Shyǵys pen Shyǵys Tibet arqyly júrip, jolshybai Tonkin men Annam koroldikterin baǵyndyryp Úndi-Qytaiǵa ótedi. Urystarda jáne tropikalyq aýrýlardan 80 myń jaýynger ólipti. Olardyń ornyn Úndi- Qytaidyń jergilikti halqynan jasaqtalǵan jaiaý ásker toltyrady.
Ýrianh-Qadannyń sherigi myńdaǵan kilometr soltústikte jatqan mońǵoldyń bas áskerimen birge shabýylǵa shyǵady. Bul qalai múmkin bolǵan? Qytaidyń qupiia politsiiasynyń damyǵandyǵy sondai, birde bir jansyz, ia tyńshy imperiianyń jerin kesip óte almas edi. Kógershin poshtasyn paidalaný da múmkin emes: qytaidyń búkil territoriiasy sharshylarǵa bólingen, ár sharshyny arnaiy daiyndyqtan ótken qarshyǵalar qadaǵalap otyrar edi. Sondyqtan, kóshpelilerdiń málimet alý tásilderin basqa taraptan zerdelegen jón.
Ket-Buǵanyń sońǵy joryqqa attanǵanda naqty qandai tapsyrma alǵanyn bilý, árine, múmkin emes, biraq biz, Shyńǵys han oiatqan Namys pen Aspandaǵy Biik Iege degen adaldyqtyń arqasynda ózinen áldeneshe ese kóp jaýdy qirata jeńgen, bir ǵasyrǵa tolmaityn ýaqyttyń ishinde kontinenttiń etnikalyq jáne saiasi kartasyn qaitadan syzyp shyqqan, álemdik tarihtyń keńistigin qaitadan jaratqan er babalarymyzdyń atyna az da bolsa laiyq bolǵymyz kelse, onda biz ózimizge telingen jabaiy, primitiv stereotipterden arylýymyz kerek.
Ket-Buǵa óziniń asyl armanyna jete almaǵanymen, áitsede Jibek Jolynyń kóp bóligi Shyńǵys han urpaqtarynyń qolyna kóshti. Olardyń qupiia jaýlary ózderiniń josparlaryn iske asyrý úshin basqa jol izdeýge májbúr boldy. Osylaisha teńizshilik damydy. Uly geografiialyq «jańalyqtar» men jer sharyn ainalǵan uly saiahattar zamany bastaldy. Resmi «tarihshylar» buny óziniń intýtsiiasyna jáne jerdiń dóńgelek ekenine sengen jekelegen adamdardyń kózsiz erligi dep túsindiredi. Biraq Amerika qurlyǵy men Eski Dúnie (Staryi Svet) arasynda ejelden beri úzdiksiz qatynas bolǵandyǵyn dáleldeitin derekter jetkilikti. Óziniń áigili saiahatyna attanyp bara jatqan Kolýmbtyń qolynda Atlantika men Amerikanyń atlantikalyq jaǵalaýynyń (Grenlandiiadan bastap, Antarktidaǵa deiingi aralyq) egjei-tegjeili kartasy bolǵan. Bul málimetter san ǵasyr jasyrýly jatqan, aqyrynda belgili bir adamdar kóshpelilerdiń qarymy jetpeitin jańa joldar, jańa jerler ashý kerek dep sheshkende, tyǵýly jatqan jerinen jaryqqa shyǵarylǵan. Jańa Dúnieniń (Novyi Svet) «ashylýy» álemniń qupiia bileýshileriniń ámirin kúsheitti, bailyǵyn kóbeitti. Biraq Jańa Dúnieniń baiyrǵy turǵyndary úshin genotsid, qorlyq pen quldyq, tonaý men talaýdyń zamany keldi.
Dáýir sońyndaǵy kóshpeli rýh.
Ket-Buǵanyń jalǵyz balasy Batyl esimdi oǵlan, ákesi Palestina joryǵynda júrgen kezde, jumbaq ólimmen ólgen. Ulynyń ólgenin estigen Ket-Buǵa «Synǵan Buǵy» degen qaiǵyly kúi shyǵarypty. Biz úshin bul tragediianyń aýyzeki dástúrde qalai interpretatsiialanǵandyǵy qyzǵylyqty. «Synǵan Buǵy» kúiiniń ańyzy tómendegidei: saharaǵa áldebir elden saýda kerýeni keledi. Kerýende aidai sulý bir qyz bar eken. Batyl sony kórip qumarlanady. Qyz, keshke ózenniń boiyndaǵy qamys ishinde kezdeseiik deidi. Bul qyz sý eli patshasynyń qyzy eken, jigitti sý astyna súirep ketpek bolady. Biraq jigit qatty qarsylyq qylady, aqyrynda qyz ony qapiiada sadaqpen atyp óltiredi. Qaiǵyly habardy Ket-Buǵa Mysyr ámiriniń saraiynda masattanyp otyrǵanda estipti.
Ańyz osydan 7 ǵasyr buryn bolǵan oqiǵany qalai taldaǵanymen qyzyqty. Buǵy – giperboreilik, soliarlik simvol, «Synǵan Buǵy» - satqyndyqtyń saldarynan sý eli Atlantidanyń saýdagerlerinen jeńilgen kóshpeli órkeniet. Ańyz boiynsha Shyńǵys han Mysyrda júrgen qolbasshysyna qaraly habar jiberedi. Shyńǵys hannyń janynda júrgen jyraý – basqa Ket-Buǵa. Biraq ańyzdyq simvoldyń maǵynasy shyn ómirdiń usaq-túiek derekterinen ústem tur. Ańyz kóshpeli órkeniettiń kúiregenin, qaharman ǵasyrdyń kúniniń batqanyn, sakraldik qundylyqtardyń endigi jerde bolashaǵy joq ekenin baian etedi. Alaida, ańyzdyń aiaǵynda ádiletten úmit paida bolady: Shyńǵys han sý eliniń saýdagerlerine qyzdy alyp kelýdi jarlyq qylady da, basyn shabady.
«Osydan keiin degenimiz, osynyń saldarynan degen sóz emes» deitin logikalyq qaǵida bar, iaǵni, ýaqyt aiasyndaǵy birizdilik áli sebep-saldarlyq bailanys emes. Kóptegen musylman avtorlar ortaǵasyrlyq islam órkenietiniń óshýin mońǵol shapqynshylyǵynyń saldary dep esepteidi. Olai bolsa ondaǵan jyldarǵa sozylǵan kúizelisten keiin, islam memleketteri nege tazaryp, jasaryp-jańǵyryp dúniege qaita kelmedi, islam órkenieti aiasyndaǵy saýda men intellektýaldyq aiyrbas nege toqtap qaldy degen saýal týady. Kóshpeliler tarapynan bolatyn qaýipten boi tartqan sebepti, Jibek Jolynyń qupiia ámirshileri – bankirler, bul joldyń endi bolashaǵy joq dep sheshkendikten osylai bolǵan joq pa eken? Bankirler, bul territoriiany álemdik ainalystan shyǵaryp tastaý kerek dep sheshti.
Islam álemi elitasynyń, ásirese, Horezm bileýshileriniń kúnási mońǵoldardan eshbir kem emes, sebebi olar Paiǵambardyń aityp ketken ósietin buzdy, kóshpeli halyqtardyń ary men ojdanyn taptamaq boldy. Kim biledi, bul ósiet aiaǵyna deiin oryndalǵanda islam dúniesi men kóshpeliler bir-birimen uǵynysýǵa múmkindik alar ma edi, ortaq jaýǵa birge tize qosyp shabar ma edi. Bir kezde kóshpeliler jaiynda «qysas áfsanany» oilap shyǵarǵandar, endi sol úrdisti paidalanyp islam terrorizmi men fýndamentalizminiń qubyjyq beinesin somdap jatyr.
Bolǵan tarihtyń sakraldik sebepterin anyqtaýǵa óresi jetpegendikten máseleni birjaqty ǵana qoiatyn keleńsiz diskýssiialar aqyrsońynda ultty rýlyq-taipalyq jikke bólip tynady. Árine, Otyrardyń biik mádenietine, ony qorǵaǵandardyń erligine bas imeý múmkin emes, biraq álemde eshkim teń kelmegen mońǵoldardy toqtatqan Bibarys mamliýkteriniń erligi odan da asqan. Olar kóshpelige kóshpeli ǵana teń keletinin dáleldedi. Qypshaq mamliýkteri ózderin, ózderiniń jańa otanyn jáne búkil musylman órkenietin mońǵoldardan da, eýropalyq krestshilerden de qorǵady. Tarih shartty raida jazylmaidy, biraq, bizdiń babalarymyz, saharanyń arys uldary bir-birimen tize qosyp ortaq múdde úshin kúresse qalai bolar edi degen oi sanaǵa eriksiz uialaidy...
Paiǵambardyń áskerin alqaǵan, kóshpeli májúsi arabtardy az ýaqytta jarty dúnieniń biligine jetkizgen Rýh mońǵol túmenderinen de alqaǵan. Buny moiyndamaǵan adam genoteizmge nemese dýalizmge urynar edi (qazaqtyń bir filosofy qiialdap otyryp, «Alla – arabtardyń egregory, al Táńiri – túrikerdiń egregory» degen «tujyrymǵa» da jetipti ǵoi).
Tarih jaiynda tolǵanǵanda, biz babalarymyzdyń basqa dúniede ómir súrgenin, jáne bizden aiyrymy kóp, basqa adamdar bolǵandyǵyn umytpaýymyz kerek. Jaýynger jolymen júrgen adam úshin ómir men ólimniń maǵynasy múldem basqa edi. Ol er bolyp kezdesken jaýdy qurmettegen, sebebi, ózi teńdes ermen beldesken jaýynger rýhani órge shyǵar edi, óz ózinen asar edi. HH ǵasyrdaǵy teńdesi joq nomadolog L.Gýmilevtiń ózi, Jámúke men Temirsheniń (bolashaq Shyńǵys hannyń) jaýlyq-dostyǵyn túsinbegen kúii ketti. Jámúke únemi óziniń andasyna qarsy basqa taipalardyń kúresin uiymdastyryp, ony ózi basqaryp otyrǵan. Biraq jeńiske, bilikke bir qadam qalǵan sheshýshi sátte ol Temirsheni bosatyp qoia beretin bolǵan, tipti onyń biliginiń kúsheiýine yqpal etip otyrǵan. Aqyrsońynda uly han dep tanylǵan Shyńǵys óziniń andasyn ólimge kesti.
Kóptegen zertteýshiler bul hikaiany paiymdamaq áreketinde, Jámúke Temirsheniń jaý arasynda júrgen qupiia jansyzy, ýaqyty kelgende rahmeti joq qatygez Shyńǵys han óziniń andasyn óltirýge buiyrdy, sebebi ony endigi jerde jansyz etip ustaýdyń máni joq, al ordada keńesshi bolyp otyrsa jeńimpaz ámirshige kóleńkesi túse berer edi degen qorytyndyǵa kelgen. Bul interpretatsiia, ótken zaman qaharmandarynyń is-áreketin búgingi ólshemmen ólshegende qalai ońai qatelesýge bolatynyn kórsetedi. Kóshpeliler er bolǵan jaýdy jai ǵana qurmettemegen, olar er bolyp kezdesken dushpannyń qolynan ólgen jaýynger dúniege qaiyra kelgende, alǵashynda qyrshyn ketken Rýh burynǵydan da biik órge shyǵady dep eseptegen. Sondyqtan, kóshpeli etikanyń ezoretikalyq deńgeidegi imperativi «Jaýyńnyń er bolǵanyn tile, jaýyńdy er qylyp tárbiele, ólseń er qolynan ól, er qolynan ólgen – eń biik abyroi» degendi ýaǵyzdaidy. Mine Jámúkeniń áreketi – osynyń aiǵaǵy. Ol, mońǵol shejiresi jetkizgendei, Shyńǵys hannyń qolynan ólim tilegende – shyn júrekten tilegen.
Jaýyngerdiń keýdesinde aqynjúrek týlai soqqan ýaqyt, saiyn saharanyń dúbirli dáýreni yqylym ǵasyrda, kóz jetpeitin alysta, basqa dúniede qaldy.
Sáigúlik pen naizanyń ornyn bank esepshoty men ot qarý basatyn zamannyń kele jatqanyń túisingen qazaqtyń ulttyq elitasy, «Iasanyń» ósietine kereǵar, otyryqshylyq ómir saltyna, jer óńdeýge kóshý kerek ekenin túisindi. Qazaqtyń sońǵy uly hany Ábilmansur – Abylai – Ábil – Aveldiń bul, jańa dúnie, jańa tártiptiń talabynan týyndaǵan pragmatikalyq josparlardy oryndai almai armanda ketýinde simvolyq maǵyna bar. Aǵyny qatty tarih qazaqtyń jolyn kesti, han armany oryndalmady. Qazaq jerindegi jańa qala, jańa mádeniet múldem basqa sebepterden óristedi...
Kóshpeli rýh tym názik sýbstantsiia, ony tas qabyrǵada ustap otyrý múmkin emes. Artqa, ótken zamanǵa, óz bolmysymyzdyń bastaýyna kóz tikken biz, ózimiz túsine almaityn Ulylyqty, Danalyq pen Qasiet-Qieni emis-emis qana sezgendei bolamyz.
Sońǵy jyraýlardyń óleń joldary kóńilimizde, júregimizde, uly dúniemen, bizge jat bolyp kelmeske ketken dúniemen qoshtasýymyzdyń qamryqty, qasiretti kúiindei bolyp shertiledi. Jasandy dúnieniń jasandy nurynyń astynda kún keship jatqan bizge tek Tózim men Senim ǵana buiyrypty.
Derekkóz: www.otuken.kz
