Memleket basshynyń bulai deýi beker emes. 1992 jyly Almatyda Amerika elshiligi ashyldy. Sodan beri eki el arasyndaǵy alys-beris, barys-kelis úzilgen joq. Jyl basynda Nazarbaev Aq úige arnaiy baryp Tramppen júzdesip keldi.
Bul oraida eki el arasyndaǵy eleýli, aitýly degen oqiǵalarǵa kóz júgirtip ótkendi jón kórdik.
1993 jyl
Elimiz egemendik alǵannan keiin qabyldanǵan alǵashqy qujattyń biri – «Sheteldik investitsiialar týraly» zań-tuǵyn.
1991 jyly qabyldandy bul zań. Aýadai qajet edi bizge. Qazaqstan alǵash ret Máskeýge jaltaqtamai Amerikanyń «Shevron» korporatsiiasymen Atyraý oblysyndaǵy Teńiz ken ornynda birikken kásiporyn qurý týraly kelissóz júrgize bastady sol tusta.
Tek Teńiz emes, basqa da ken oryndary investitsiiaǵa sýsap turǵan sol jyldary. Qarashyǵanaq, Ózen, Jańajoldyń «júregi» toqtap qalýdyń az aldynda turdy.
Sol kezgi jaǵdaidy sipattaǵan Nazarbaevtyń kitaby da qolymyzda. Sol tustaǵy Qazaqstan ekonomikasyna Elbasy: «esi kiresili-shyǵasy kúide» degen baǵa beripti.
Ekonomikanyń tamyryna qan júgirtý úshin investitsiia kerek edi bizdiń elge.
Eldiń investor nazaryn aýdaratyn bir bailyǵy – munai. Memlekettiń osy salaǵa basymdyq bergeni de sodan.
1993 jyl – elimizdiń munai-gaz naryǵyna ózgeris alyp keldi.
Osy jyldyń 6 sáýirinde Almatydaǵy "Dostyq" úiinde prezident Nazarbaev pen «Shevron» korporatsiiasynyń jetekshisi Kennet Derr aldaǵy 40 jylda qoiyn-qoltyqtasyp igeretin «Teńizshevroil» kásipornyn qurý týraly kelisimge qol qoidy.
Aitpaqshy, Teńizge teriskeidegi kórshimiz qyzyqqan. Nazarbaevtyń ol esteligin de taptyq.
«Máskeýde Eltsin maǵan: «Teńizdi bizge berińder» dedi. Qaraimyn, qaljyńdap turǵan joq. «Endeshe Resei bizge Orynbor oblysyn qaitarsyn. Orynbor Qazaqstannyń astanasy boldy emes pe?» dedim. «Siz Reseidiń aýmaǵyna qatysty aryz-shaǵymyńyz bar ma?» dedi ol. «Joǵa» dedim men. Eltsin kúlip jiberdi, men de kúldim…».
25 jyl buryn munai-gaz salasynyń úlesi kúlli Qazaqstandaǵy óndiristiń 2,5 paiyzyn ǵana quraǵan eken. Sońǵy 25 jylda munai óndirý kólemi 3 esege ósken.
1991 jyly Qazaqstan 25 mln. tonna munai óndirse, 2014-2015 jyldary óndirilgen «qara altynnyń» kólemi 80 mln. tonnaǵa jetken.
Qazaqstan men Amerikanyń arasyndaǵy bailanystardy sóz etkende Shevrondy ainalyp óte almaisyz. Elimizdegi munai óndirisiniń damýyna amerikalyq alpaýyt kompaniia ólsheýsiz úles qosty.
1994 jyl
Nazarbaev AQSh-qa bardy. Dál osy saparda eki el arasynda demokratiialyq áriptestik týraly hartiiaǵa qol qoiyldy. Demokratiiany tý etken eldiń qaǵidalary men qundylyqtary Qazaqstanda da qoldaý tarap, el arasyna etene kirige bastaǵan kez osy tus.
Sol jyldyń kókteminde Qazaqstan «Beibitshilik jolyndaǵy áriptestik» atty AQSh bastamashy bolǵan NATO-nyń áskeri áriptestik baǵdarlamasyna qosyldy. Osy arqyly bizdiń el NATO-men aradaǵy bailanysqa jol ashty ári BUU-niń gýmanitarlyq-bitimgerlik operatsiialaryna atsalysýǵa múmkindik aldy.
Sol jyldyń sońyna taman Iadrolyq qarýdy taraptaý týraly memorandýmǵa qol qoidy bizdiń el. AQSh Qazaqstannyń bul áreketin «beibitshilikke jasalǵan qadam» dep baǵalady.
1997 jyl
Nazarbaev alys qurlyqqa úshinshi ret sapar shekti. Bul jolǵy saparda Kaspii mańyndaǵy munai-gaz kenishterin paidalaný, AQSh pen Qazaqstannyń arasyndaǵy ekonomikalyq áriptestikti arttyrý baǵdarlamasyna qol qoiyldy.
Bill Klintonnyń «Qazaqstandy Orta Aziiadaǵy senimdi seriktes» dep ataǵan kezi osy tus.
Budan bólek ilgeridegi demokratiialyq áriptestik týraly qujatqa qosymsha retinde bul joly Ekonomikalyq áriptestik týraly hartiiaǵa jáne qol qoiyldy.
Klinton óz kezeginde bizdiń eldi «AQSh-tyń saýda jáne investitsiialyq saiasatyndaǵy mańyzdy áriptesi» dep atady.
1999 jyl
1999 jyl – Nazarbaev kezekti ret Vashingtonǵa bardy. Bul joly Qazaqstan úkimeti men AQSh úkimeti arasynda konsýldyq máseleler boiynsha ortaq sheshimge kelý týraly memorandýmǵa qol qoiyldy.
Budan bólek Aq úide Nazarbaevqa Halyqaralyq sailaý júiesi qory taǵaiyndaǵan «Demokratiiany dáripteýdegi eren eńbegi úshin» diplomy tabys etildi.
2003 jyl
Budan buryn NATO-nyń áskeri áriptestik baǵdarlamasynyń músheligine engen Qazaqstan Irakqa 27 áskeri injenerin attandyrdy. Jalpy 2003-2008 jyldardyń aralyǵynda 300-ge jýyq qazaqstandyq jaýynger Irakta bolyp qaitty.
Elimizdiń Qorǵanys ministrliginiń dereginshe, osy aralyqta bizdiń áskeriler 4 mln-ǵa tarta minanyń kózin joiǵan, 3000-ǵa jýyq jergilikti turǵynǵa meditsinalyq kómek kórsetken.
2006 jyly
Nazarbaev kezekti ret Vashinogtanǵa ushyp, kishi-Djordj Býshpen júzdesti. Kezdesýde eki el arasyndaǵy strategiialyq áriptestikti odan ári damytý, onyń ishinde energetika, áskeri áriptestik, saýda jáne investitsiia, demokratiialandyrý baǵytyndaǵy bailanystardy jaqsartý máselesi sóz boldy.
Kezdesýde Nazarbaev bizdiń eldiń jahandyq lańkestikke qarsy kúreske belsendi úles qosýǵa ázir ekendigin, ári osy maqsatta BUU-nyń bitimgerlik operatsiialary men NATO-nyń «Beibitshilik jolyndaǵy áriptestik» baǵdarlamasyna atsalysýǵa sai otyrǵanyn aitty.
2010 jyl
Dál osy jyly Qazaqstan men NATO arasyndaǵy áskeri áriptestiktiń ekinshi kezeńine qol qoiyldy. Alians músheleri Qazaqstannyń aimaqtaǵy turaqtylyq pen qaýipsizdikti qamtamasyz etýdegi róli erekshe ekenin aityp, Qazaqstannyń bul baǵyttaǵy atqarǵan isine oń baǵasyn berdi.
Iarolyq qaýipsizdik boiynsha ótken jahandyq sammittiń qarsańynda AQSh prezidenti Barak Obamamen júzdesken Nursultan Nazarbaev osy taraptaǵy ózekti máselelerdi ortaǵa saldy.
Obama Qazaqstan Prezidentine iadrolyq qarýsyzdaný máselesinde qajyrlyq tanytqany úshin , onyń ishinde Aqtaýdaǵy BN — 350 iadrolyq reaktoryn sanattan shyǵarǵany úshin alǵys aitty. Nazarbaevtyń Qazaqstan aýmaǵynda Halyqaralyq iadrolyq otyn bankin qurý týraly usynysyna qoldaý bildirdi.
2012 jyl
Qazaqstannyń Qorǵanys ministrligi men NATO arasyndaǵy áskeri áriptestiktiń úshinshi kezeńine qol qoiyldy.
2015 jyl
Dál osy jyly Nazarbaev Niý-Iorkte ótken BUU-nyń 70-shi sessiiasynda AQSh prezidenti Barak Obamamen kezdesti.
Osy jyldyń kúzinde Orta Aziia men AQSh-tyń arasyndaǵy áriptestiktiń jańa formaty ázirlendi.
S5+1 (5 memleket jáne AQSh) atty formattyń jasalǵanyn sol kezgi memdepartamenttiń baspasóz hatshysy Djon Kirbi málimdegen bolatyn.
– Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan, Túrkimenstan jáne Ózbekstanmen arada jańa formattaǵy áriptestik ornatatyn kez keldi, – dedi Kirbi.
Keiin 5 memlekettiń syrtqy ister ministrleri men AQSh-tyń Memlekettik hatshysy Djon Kerri Samarqandta júzdesti. Kezdesý nátijesinde S5+1 formaty aiasyndaǵy jańa deklaratsiiaǵa qol qoiyldy.
«AQSh Orta Aziia elderimen arada birikken biznes jobalardy bastaǵysy keledi. Aimaqtaǵy ahýal qalypty bolsa, sizderge sheteldik investor da kóptep keleri anyq. Bul óz kezeginde jergilikti kásipkerliktiń órkendeýine múmkindik beredi. Budan bylai saýda, transport jáne kommýnikatsiia, energetikalyq bailanystar men tranzittik tasymaldar baǵytyndaǵy bailanystar jańa qarqynmen damityn bolady», – dedi Kerri sol joly.
2018 jyl
Nazarbaev Tramppen kezdesý úshin Vashingtonǵa bardy. Eki el basshysy alǵash ret 2017 jyly «AQSh jáne Islam álemi» sammitinde júzdesken.
Nursultan Nazarbaev AQSh prezidenti Donald Tramppen Aq úidegi kezdesýi kezinde birqatar halyqaralyq mańyzy bar máselelerdi talqylady.
«Men Qazaqstannyń atynan ǵana emes, burynǵy Keńes respýblikasy jáne Ortalyq Aziianyń atynan da sóilep turmyn. AQSh-tyń 5+1 formatta bolýy óte mańyzdy. Qazaqstan AQSh eliniń terrorizmge qarsy kúresin jáne Aýǵanstandaǵy jumysyn belsendi túrde qoldaidy», – dedi Elbasy.
Qazaqstannyń iadroly bombadan bas tartqanyn atap ótti.
«Iadroly elderdi bizden úlgi alýǵa shaqyrýǵa moraldi quqymyz bar. Biz Iranmen sóileskendei, Soltústik Koreiamen de sóilesip jatyrmyz. Soltústik Koreianyń máselesin AQSh pen Qytai, Resei elderimen birigip sheshýge bolady», - dedi Nazarbaev.
Sonymen qatar Elbasy AQSh eline Qazaqstannyń vizasyz rejim bergenin atap ótti.
«Qazaqstan bizde jii bolatyn amerikalyq azamattarǵa vizasyz rejim jariialady. Biz sizderden de jaýapty reaktsiia bolady dep úmittenemiz. Bizdiń elder arasynda alǵash ret áýearalyq habarlardyń almasýy ashylýda», – dedi
Nazarbaev.
Taqyrypqa tuzdyq:
Nazarbaevtyń AQSh-qa resmi sapar barysynda jalpy quny 7 milliard AQSh dollary bolatyn 27 kommertsiialyq qujatqa qol qoiylǵan. Eki el arasyndaǵy saýda kólemi 2 milliard AQSh dollarynyń tóńireginde. Biyl bul kórsetkish 30 paiyzǵa ósken.
