Arttaǵy mashinalarda Qalmyrzaev, Mashkevich, taǵy basqalary kele jatqan. Prezidentpen sóilesip kelemiz. Meni tolqytqan baǵanaǵy áńgime.
Ras, Elbasy da adam balasy ǵoi. Onyń da týystary, dostary bar. Olardy umytyp, múldem aralaspaýǵa, sanaspaýǵa bolmaidy. Ári qazaqqa baýyrmaldyq cezimi jaratylysynan tán. Munyń barlyǵy jumysqa, qabyldaityn sheshimderge óz áserin tigizetini anyq.
Al, qoǵamnyń pikirin elemegen jaǵdaida bul qarym-qatynastar sybailastyq aýrýyna ainalýy ábden múmkin. Toitarysty der kezinde bermese, derttiń qalai meńdegenin adam balasy baiqamai qalady. Muny álemdik tájiribeden jaqsy bilemiz.
Bir qarasań sol pogondar men juldyzdarda turǵan eshteńe joq siiaqty. Syiǵa laiyqtysyn marapattaý, qyzmetke laiyǵyn taǵaiyndaý kerek te shyǵar. Biraq ony kópshilik sheshse eken. Áitpegen kúnde bip kisiniń pendeshiligin paidalanǵan jaqyndary onyń atyn búrkenip, jeke basynyń qamyn oilaýmen ǵana júrmesine kim kepil?
Ecime Prezidenttiń kúieýbalasy Rahat Áliev tústi.
Sońǵy kezderde ol atasymen jaqsy qarym-qatynasta ekenin alǵa tartýdy ádetke ainaldyrǵanǵa uqsaidy. Osyny elimizdiń kóptegen atqaminerinen estip júrdim.
Respýblikanyń quqyq organdaryn menshiktenip, óziniń qolshoqpary qylǵan jáne sonysymen kásipkerlerge qysym jasap, tabystaryn bólisýdi talap etken deidi. Iri kásiporyndardyń aktsiialaryn dámetken.
Belgili bip banktiń jarty aktsiiasyn teginge almaqshy bolǵanyn maǵan bank iesi óz aýzymen aitqan. Ondaǵan million dollar quny bar dúnieni tartyp alý úshin «Prezidenttiń tikelei tapsyrmasy» dep qorqytqan.
Dókeidiń yǵyna jyǵylmaǵan jigittiń aty Muhtar Ábliazov bolatyn. Muhtar siiaqty kónbegenderge tekserýdiń ústine tekserý jiberip, salyǵy men aiyppulyn eseletip shat-shálekeiin shyǵarǵan.
Kóbi mundai qysymǵa shydamai, «bastan qulaq sadaqa» dep qalaǵanyn berip te jibergen. Rahat onymen de shektelmei, arany barǵan saiyn ashyla túsken.
...
Jurtshylyq Álievtiń bul qylyqtaryn Prezidenttiń ózi jasap otyrǵandai kóredi. Áiteýir bip otbasynyń qaltasy ǵoi dep paiymdaidy ózderinshe.
Kúieýbalanyń ózi de ondai sózderdi doǵartpaq bylai tursyn, qaita jumbaqtap, «is-qimylym kelisýli» degendei, suq saýsaǵyn tóbe jaqqa shoshaitatyn. Onyń shyn-ótirigin tekserýge kimniń batyly barady. Sondyqtan salyq politsiiasy men kedenshilerdiń kásipker jurttan jinaǵan parasy bolsyn, araq zavodtary men bazarlardan sypyrǵan «shatyrlyq» tólemderi bolsyn – bápi de joǵarydaǵy taiqazanǵa quiylyp jatyr degen pikir qalyptasqan.
Moraldyq jaǵynan sheneýnikterge para alý áldeqaida ońailady. Óitkeni «ózime emes, bastyǵyma kerek» degen syltaý tabyldy.
Kezinde, «Qazaqstan-2030» strategiiasyn shyǵararda Erjan Ótembaev:
«Bul qujatty korrýptsiiany joiǵanda ǵana oryndai alamyz. Ol úshin Prezident ózinen bastap, óz týys-juraǵatyna qatty eskertý jasaýy kerek. Olardy bilikten alystatyp, yqpalyn shektegen durys», – degen oiyn bólisken edi.
Ol strategiialyq josparlaý agenttiginiń tóraǵasy, meniń áriptesim bolatyn. Strategiiany pysyqtaý barysynda ekeýmiz jii keńesetinbiz. Biz «el irgesin shiritetin korrýptsiiaǵa qarsy kúresti ic júzinde júrgizbese, onyń zardaby etekten tartyp, jas memlekettiń bolashaǵyna zor qaýip týdyrady» degen ortaq pikirde boldyq.
Sonda «2030» strategiiasyn jariialaýmen qatar Elbasy óz jaqyndaryna osy jaiynda arnaiy úndeý jasaǵan. Oǵan qosa týysqan adamdardyń memlekettik qyzmette birge isteýine zańdy túrde tyiym salǵan.
«Sol sebepten endi Prezidenttiń kúieýbalasy ministrlik taqtan qur qalady» degen sózder el aýzynda júrgen. Ásirese R.Álievtiń ózi armandaǵan ministrliktiń, ne KNB-nyń tóraǵalyq portfeline jete almaǵany tilge tiek etip aitylatyn.
Sonyń ózinde, orynbasardyń kabinetinde otyrsa da, ol esesin jibermegen, tek sheteldik investorlarǵa ǵana tiise almaǵan – ázirge tisi batpaǵan shyǵar.
Qalyń elim, qazaǵym, qairan jurtym,
Ustarasyz aýzyńa múcmi murtyń.
Jaqsy menen jamandy aiyrmadyń,
Biri qan bop, biri mai bop endi eki urtyń, – dep Abai dana beker nalymaǵan.
Al Qazaqstan biznesmenderi men birqatar saiasatker Álievtiń «qurbany» bolǵany ras. Ishinde Úkimet músheleri, zań oryndarynyń qyzmetkerleri de bar. Ári ol óziniń tikelei basshylarymen kek alǵandai arpalysty.
Salyq politsiiasynda istegeninde ózine basshylyq etken qarjy, keiin memlekettik kiris ministrlerine, A.Pavlov pen Z.Kákimjanovqa qarsy qýdalaý uiymdastyrǵany belgili. Kei kezde Zeinolladan «Haliń qalai?» dep suraǵanymda, «Óziń bilesiń, mynanyń (Álievtiń) qasynda jaǵdaiyń ońa ma?» – deitin.
Sonan soń R.Áliev Ulttyq qaýipsizdik komitetine tóraǵanyń orynbasary bop aýysqanynda, bul jabyq mekemeniń burynnan istep kele jatqan kadrlary ony jany túrshige qabyldaǵanyn estidik.
Astanada bolǵanymda komitettiń jańa tóraǵasy M.Tájinge kirip shyqqanmyn. Marattyń ózgergen túri kózime birden tústi. Kabinetinde erkin sóilese almai, «baiqa!» degendei, qolymen bulǵaqtatyp, «ananyń (Álievtiń) «qulaqtary» men adamdary mańaida qaptap júr» dep, sybyrlai eskertken.
«Zaman ne bop barady – memlekettiń qaýipsizdigine jaýapty laýazym iesi óz kabinetinde jeke basynyń qaýipsizdigin qamtamasyz ete almaidy» degen oimen jaǵamdy ustaǵanmyn sonda.
Maqsatyna jetý úshin R.Áliev «semiaǵa» jaqyndyǵymen qosa «saiasi shoqpar» retinde ózine qaraǵan aqparat quraldaryn keńinen qoldanǵan.
Unamaǵandardy jýrnalisterdiń qolymen elge mazaq etti. «Karavan» gazetinde ne «KTK» telekanalynda bireýdi synap jatsa, baiǵustyń kúieýbalaǵa jaqpaǵanynyń belgisi bolatyn. «KTK» meni de reportajdarynda áýrelei bastaǵan. «Sender Jaqiianovqa «konkretnyi naezd» jasai almadyńdar» dep, menshikti tilshisi men teleoperatoryn aýystyrǵan. Jańa tilshi Vladimir Mýss biraz ýaqyt istegen soń, shydamai, shyndyǵyn aitty: «Almatydan redaktorym telefon shalyp, ákimniń ústine «chernýha» surap kúnde toqpaqtaidy. Basynda jiberip turǵanmyn. Jasyratyny joq, oblystyń jaǵdaiy men ákimdi jamandap, oidan shyǵarǵan siýjetterdi de berdim. Odan aryǵa dátim barmady» …
KTK-nyń shabýylyn «Karavan» qostaǵan. Meniń kózqarasymmen sanaspaǵan, jaýaptarymdy jariia etpegen, qaidaǵy-jaidaǵyny tasyrlata jazǵan. Qarlyǵash ekeýmizdi «ajyrasyp jatyr» degen ósekke deiin barǵan.
«Máseleni sheshkisi kelse, Rahatqa ózi shyqsyn» dep, bireýler maǵan sálem aityp jatsa da, qulaq aspadym. Namysymdy qorlap, kishireigim kelmedi.
«Búgin saýsaǵyńdy berseń, erteń qolyńdy jutady» demekshi, osaldyqtan saqtanǵan áreketim edi. Shytynap-shatynaǵan araqatynasymyz odan ary shielenise berdi. Mundaida ádildikti kimnen izdersiń?
Paidalanǵan tehnologiialary belgili, qit etse, «meniń sharýam shamaly, táýelsiz aqparat quraldarynda isteitin jýrnalisterdiń aýzyn jaba almaisyń ǵoi» dep, «zakazchik» qojaiyn sóz bostandyǵyn búrkenip shyǵa keledi.
Álievke qarsylasqannyń aryzdanyp barar jeri, basar taýy joq, esesin qaitaratyn ashyq maidan alańy joq. Respýblikalyk teleefir erli-zaiyptylardyń qolynda shoǵyrlanǵan. Bul adamnyń qol-aiaǵyn bailap qoiyp sabaǵanmen teń. Baryp turǵan aqparattyq terror.
Sol kezde elektrondyq aqparat quraldarynyń bip túri – internet gazetter shyǵa bastady. Onda kóbinde oppozitsiianyń jazǵandary basylatyn. Arasynda belgili «Evraziia» saityna uqsas «Aziopa» degeni paida bolǵan. Bilikti qatty synaǵanymen, saiasattan habary bar jurt onyń naqty oppozitsiialyq quraldarǵa jatpaitynyn birden túsindi. Mazaqy aty siiaqty basqa da kelispeýshilikterin ańǵarǵan.
Mysaly, Prezidenttiń ózinen bastap semiasyn, bilik basyndaǵy sheneýnikterdi túgin qaldyrmai jazǵan «Aziopa» R.Álievke kelgende jýas minez tanytady. Basqalaryna buiyrǵan ótkir sózderdiń ornyna «tártip ornatatyn myqty general» dep qana «synaidy».
Bul jaiynda Qaýipsizdik keńesiniń hatshysy qyzmetine taǵaiyndalǵan Altynbek Sársenbaevtan suraǵanymda, ol da kúmándi ekenin jasyrmady: «Ásirese UQK (KNB) jetekshileri ǵana biletin jabyq aqparattyń jariialanýy bul saittyń artynda kim turǵanyn baiqatady. Mysaly, komitettiń jasyryn agentteriniń esimin internettiń karapaiym avtory qaidan biledi?».
Taǵy bip eleń etkizgen jait, Álievtiń ózi de, yqpalyndaǵy aqparat quraldary da, burmalanǵan ideologiiany nasihattaýy.
«Qazaqstannyń demokratiiaǵa jetýi ekitalai. Aziat bolǵanymyzdan demokratiiaǵa ikemsizbiz» degen siiaqty memleketimizge túbinde abyroi ápermeitin jat sózderdi azamattarymyzdyń qulaǵyna quia bastady. Mundai jabaiy uǵymnyń astarynda ne jatqanyn sezý úshin oqymysty bolýdyń qajeti joq. Anadai qyzmettegi adamnyń óz halqy týraly sonshama turpaiy pikiri óreskeldigimen kózdi shuqyǵan.
«Demokratiiaǵa, iaǵni ózin-ózi basqarýǵa sanasy jetpegen eldi biz bilei turaiyq» degen maǵynadaǵy pikiri Álievtiń endigi maqsatyn, onyń eldegi eń biik qyzmetke umtylǵanyn aiqyndady.
Jańbyrsha jaýǵan suhbattarynyń birinde ózin Frantsiianyń burynǵy prezidenti Sharl de Gollge jaqyndatyp qoiǵan («ol da men siiaqty general bolǵan» degen maǵynada). R.Álievtiń mundai óreskel áreketteri qoǵamdy erekshe alańdatty.
Al onyń saiasi is-qimyldary elimizdiń damýyna nuqsan keltirip, memleketimizge, N.Nazarbaevtyń óz basyna qaýip-qater tóndiretin deńgeige jetti.
...
2001 jyldyń jazyndaǵy Prezident N.Nazarbaevtyń Pavlodarǵa sapary kezinde meni tolǵandyrǵan oilar osy edi. «Ne isteýim kerek» degen suraq meni qajyta túsken.
Tereńirek qarasaq, áńgime memleketimizdiń damý joly, elimizdiń bolashaǵy, balalarymyzdyń keleshegi jaily edi. Biz birqalypty ómir súretin, halyqtyń muń-muqtajyna qulaq túretin demokratiialyq memleket qura alamyz ba nemese ózimizdiń «aziialyq» erekshe jolymyzdy izdestiremiz be? Bul jóninde tún uiqymyzdy tórt bóletin, jatpai-turmai qarmanatyn, jurtshylyqtyń sanasyna sańylaý túsiretin kez kelipti.
Eń joǵarydan bastap ainaldyrǵan dertti emdeitin bir ǵana joly bar – ashy bolsa da, bet-júzge qaramai shyndyqty batyl aitý.
Tis jarmai, qasynda júre berseń, Prezident erteńgi kúni: «Qaýipti kezeńde úndemei qalǵandaryń qalai» – dep suraýy múmkin.
Ekinshi jaǵynan: «Is júzinde bul qalai bolar eken? Durys túsine me? Elbasyna aqiqatty jetkizemin dep, jeke otbasyndaǵy jaǵdaiǵa kirisken jeksuryndai kórinbeimin be?» – degen oi da bul nietimizdi tejei tústi.
Sóitip ekioily boldym. Aiaǵynda, salystyra-saraptai kele, «Joq, sózimdi durys qabyldaityn túri joq, bul joly qoia turaiyn» degenge toqtaǵanmyn.
Arada úsh ai ótkende osynyń bárin Prezidentke aitqanymda: «Dálelderiń bar ma? Álde Rahatty jamandaý úshin ǵana aitqan sózderiń be?» – dep kúmándanǵan.
Kúieýbalasy aldyn ala qairap qoiǵanǵa uqsaidy. «Bolady!» dedim. «Sheshingen sýdan taiynbas, Ǵalymjan, seniń keri sheginer jeriń joq, endigi sóz jai ósek bop shyqpasyn», – dep ishtei tistendim. Bilik basyndaǵy basqa jigitterdiń kómegimen kerekti qujattar bip ai ishinde jinaldy.
Elbasymen bolǵan kelesi áńgimemiz odan ári kúrdelene tústi.
«Saǵan ózi ne kerek» degen suraǵy biz suqqandai áser etse de, ózimdi ózim sabyrǵa shaqyrdym.
«Kúieýbalańyzdy bilikten alastatyńyz. Ne sizge, ne elimizge tynyshtyq, bereke ákelmeidi ol. Babalarymyzdyń «kúl tóbe bolmas, kúieýbala ul bolmas» degen ósietin umytpańyz, Nursultan Ábishevich. Másele tym ýshyǵyp ketti, qoǵam qatty alańdaýly. Biraq bul is Rahat máselesimen shektelmeidi. Ony sheshý úshin saiasi reformalardy júrgizý kerek. Baiaǵydan aityp kele jatqan ákimderdiń sailanýy siiaqty demokratiialyq qadamdar elimizge aýadai qajet. Sizden tilegenimiz – osy. Sizge de keregi – osy, Nursultan Ábishevich! Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezidentiniń esimi elimizdiń tarihynda kóregen adam retinde qalǵany biz úshin de, bolashaqtaǵy urpaqtarymyz úshin de qajet!» – dedim
Ǵalymjan Jaqiianovtyń «Ómir belesteri» eńbeginen úzindi.
Jalǵasy bar.
