– Qytaitanýshy retinde irgemizdegi kórshimizge qatysty pikirińizdi bilgimiz keledi. Qazaqstanǵa Qytaidan tóner qaýip qanshalyqty? Naqty qater bar ma? Álde bul ánsheiin úrei me?
– Ózimdi qytaitanýshy sanamaimyn. Máskeýde qytai tilin oqydym. Mine, sol kezde tildi ǵana emes, tutas eldi zerttep bildik. Men Qytaidyń áskeri terminologiiasyn jaqsy meńgergenmin. Sebebi, men oqyǵan institýtta áskeri kafedra boldy.
– Áskeri kafedranyń bolǵany da tegin emes qoi?
– Iá. Qytai tiline, onyń ishinde Qytaidyń áskeri leksikasyna tereń mán bergizip oqytty. Bizderden soǵys bola qalǵan kúnde qajet bolatyn tilmashtar daiyndady.
– Demek, sizder ánsheiin stýdent bolmaǵansyzdar, solai ma?
– Bálkim. Keiin men Qytaida elshi boldym. Kei kezderi áńgime-dúken quryp otyrǵan adamdardy áskeri terminderdi tereń meńgergenimmen tańǵaldyratynmyn. Eń qyzyǵy, ol terminderdiń maǵynasyn orys tilinde emes, qytai tilinde jaqsy túsinetinmin.
– Qytai qoǵamy óziniń álýeti men aibyny qanshalyqty zor ekenin sońǵy kezderi naqty baǵamdai bastady.
Qytaidaǵy diplomatiianyń deńgeii joǵary. Ol álemdegi alpaýyt elderge ǵana emes, sonymen birge qytai halqyna da baǵyttalyp otyr.
Men Shyńjańda, Beijińde bolǵanmyn. Sońǵy ýaqytta qytai halqynyń ishki «meni» ósip keledi. Óziniń qanshalyqty alpaýyt ekenin seziný jáne qalasa kez-kelgen memleketti tize búktirerine degen senim kún ótken saiyn kúsh alýda. Bul qalai kórinis beredi deseńiz, qytailyqtardyń boiynda memleketin jer-álemniń kindigi sanaityn túsinik qaita «tirilýde».
– Jalpy bizdiń Qytai týraly túsinigimiz qanshalyqty keń? Syrtqy qaýip-qaterdi sóz qylǵanda Qytaidyń bir kúnde qubylyp shyǵa kelmesine kim kepil?
– Mine, sondyqtan da Qazaqstanǵa Qytai institýty kerek. Kórshimizdi tereń zerttep tanýymyz qajet. Qytaidyń óz ishinde ne bolyp jatyr? Ishtegi dúnie eldiń syrtqy saiasattaǵy ustanymyna qalai áser etedi? Qytai Qazaqstanǵa qatysty ne oilaidy? Qytai institýty qurylǵan jaǵdaida osyndai istermen ainalysqany jón.
– Endeshe Qytai ǵana emes, Resei jáne AQSh institýtyn da qurý kerek qoi?
– Kem degende Resei men Qytai institýty qajet. Bular bizdiń dál irgemizdegi kórshiler, sonymen birge strategiialyq áriptester.
Bul elderdiń bolmysyn, tabiǵatyn basynan-baqaiyna deiin bilý úshin arnaiy kadrlar daiyndaý asa mańyzdy.
– Qytaidy da, Reseidi de bir kisidei biletin ǵalymdar bar ǵoi?
– Ǵalymdar azdyq etedi. Arnaiy qyzmet mekemeleriniń belgili ber elge qatysty jedel ári ózekti aqparaty qajet. Syrtqy qaýipsizdikti saqtaý degenimiz osy.
Alaida óz kórshilerimiz týraly oilanbas buryn, aldymen: «Biz kimbiz? Qandai elmiz? Qaida baramyz?» degen saýaldarǵa jaýap alýymyz kerek.
– Bir suhbatyńyzda siz «Beijiń Ortalyq Aziiaǵa soqqy jasaý úshin daiyndyq júrgizýde» depsiz. Sózińizdi naqtylai ketesiz be?
– Bul arada Orta Aziiaǵa ásker nemese áskeri tehnika jetkizilip jatyr degenge meńzegen joqpyn. Bul soqqy soǵystan da qaýipti.
Qytai ishtegi halyqty Qazaqstanǵa jaqyn mańdaǵy shekaralyq aimaqtarǵa jappai qonystandyrýda. Uly Qytai kóshi bastalýǵa jaqyn...
Qazaqstanmen shekaralas aimaqtarda ainalasy bir aidyń ishinde alyp qalalar boi kóterýde.
Mundaǵy halyqtyń sany millionnan asady. Bir aida bir qala salatyn qurylys brigadalary Beijiń qajet dep tapsa, ertesine-aq qolyna qarý alyp, daiyn áskerge ainalyp shyǵa keledi. Mundai qurylys brigadalarynyń sany Qazaqstan halqynyń sanymen teń jáne olar tikelei Beijińge baǵynady.
– Qazaqstan men Qytaidyń arasyndaǵy qarym-qatynasqa qandai baǵa beresiz?
– Qazaqstan eshqashanda Qytaiǵa qarata ótkir saiasi málimdeme jasaǵan emes. Daýly territoriialar qatysty túsinbeýshilik týyndaǵanda da, shekaralyq ózender máselesine kelgende de biz únsiz qaldyq.
– Bul týraly Qytai ne dep edi?
Olar atalǵan máseleni nazarda ustaimyz degen resmi málimdeme jasaǵan. Alaida shekaralyq ózenderdi Qytai árdaiym jáne árkezde óz maqsatyna paidalanyp keldi. Qytai eshqashanda bul máseleni eki jaqqa da tiimdi bolatyn deńgeide sheshýge tyrysqan joq.
Bizge Qytaimen aradaǵy sýdyń kólemi men sapasyn naqty talqylaý qajet.
– Qytaidyń Qazaqstandaǵy negizgi múddesi qandai?
– Qytaiǵa qazaqtyń munaiy da men gazy da qajet. Biraq, dál qazir Beijińge Qazaqstanda júrgen qytaidyń sanyn arttyrý, kóbeitý mańyzdy. Sebebi, bul eldiń bas aýrýy – halyq. Halyqtyń kóptigi.
Negizinde Qazaqstandaǵy qytaidyń sany siz ben biz oilaǵannan áldeqaida kóp.
Al biz eń aldymen óz múddemizdi qorǵaýymyz qajet. Qytaidyń mektepterinde «Qazaqstan territoriiasynyń bir bóligi «ádiletti túrde» Qytaiǵa tiesili bolýy qajet» dep oqytylady. Biraq, biz buǵan qarsy qandai da bir amal-shara qoldanyp jatqan joqpyz. Únsizbiz.
– Qytaidyń ekonomikalyq ekspanstsiiasynan qutylýdyń joly bar ma?
– Mine, osy úshin de Qytai institýty qajet. Qytaidy zerttesek onyń qupiiasyn tabamyz, álsiz jerin ańǵaramyz. Qazirgi álemde seniń halqyńnyń sany qansha ekeni mańyzdy emes.
Aitalyq, Taivanda Qytaidy 9 memleketke bólip, 17 ǵasyrdyń kartasyna qaita oralý qajet dep sanaidy. Sebebi, sol kezde Qytai qazirgidei álemge úrei týǵyzatyn qubyjyq keipinen aiyrylady. Munyń bári Qytaidy zerttep-bilýden týǵan dúnieler.
Suhbat «Megapolis» gazetinen aýdaryldy.
Daiyndaǵan, Dýman BYQAI
Мақаланы көшіріп басарда гиперсілтемесін көрсетуге міндеттісіз.
