Jas ǵalym uialy telefondardy qýattandyratyn Power Bank jasaýdy qolǵa aldy
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Jańa jaǵdaidaǵy Qazaqstan: Is-qimyl kezeńi» atty halyqqa joldaýynda ǵylym salasyn damytý týraly toqtalyp, «Bul másele boiynsha bizge tyń kózqaras pen jańa tásilder kerek, sondai-aq halyqaralyq tájiribege arqa súieýimiz qajet», – dei kele, ǵylymdy qarjylandyrýdyń jáne qoldaýdyń mańyzdylyǵyn ekshep bergen.
Ál-Farabi atyndaǵy Qazaq ulttyq ýniversitetinde qazirgi tańda 40 jasqa deiingi 300-ge jýyq jas ǵalym jumys isteidi. QazUÝ bilim alyp, qyzmet istep jatqan jas zertteýshilerdiń ǵylymi jańalyqtary men ázirlemelerin kópshilikke tolyqqandy tanystyrýdy qolǵa aldy. Alǵashqy keiipkerimiz – fizika jáne tehnologiia fakýltetinde «Materialtaný jáne jańa materialdar tehnologiiasy» mamandyǵy boiynsha PhD doktoranty Markizat Myrzabekova.
– Bala kezimde dáriger bolǵym keletin. Alaida mektepte matematika sabaǵyn qatty jaqsy kórdim. Matematikany bilseń, fizika, fizikamen qatar, himiia da qosa qyzyqtyrady eken. Oqýshylar arasynda «fizika qiyn, qyzdar ol salany tereń meńgere almaidy» degendi jii estitinmin. Osy sóz maǵan, kerisinshe, motivatsiia berip, fizika salasyn tańdaýyma túrtki boldy.
Alaida Ál-Farabi atyndaǵy Qazaq ulttyq ýniversitetine oqýǵa túsken sátte ǵylymǵa degen esiktiń aiqara ashylǵanyn birden sezbedim. Tek 2012 jyly ekinshi kýrsta oqyp júrgenimde Ashyq túrdegi ulttyq nanotehnologiialar zerthanasyna (ATUNZ) jumysqa turyp, jańa materialdardy, nanotehnologiialardy ashýǵa jáne jańa qasietterdi zertteýge qyzyǵýshylyǵym oiandy. Kóp uzamai «Farabi álemi» stýdentter konferentsiiasyna qatysyp, «Ylǵaldylyq datchikterin qurý jónindegi» jobam stýdentter arasyndaǵy eń úzdik innovatsiialyq joba retinde tanyldy. Bul qurylǵy bólmedegi taǵamdy, astyqty durys saqtaý úshin ylǵaldylyqty ólsheýge, jabdyqtardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etýge arnalǵan.
2014 jyly QazUÝ-dyń fizika-tehnikalyq fakýltetin bitirip, injeneriia jáne tehnologiialar bakalavry dárejesin aldym. Al 2016 jyly osy sala boiynsha magistr dárejesine ie boldym. Magistratýrada oqyǵan jyldary QazUÝ-dyń túrli baǵdarlamalarynyń arqasynda Varshava, Praga, Milandaǵy zerthanalardy aralap, tájiribeden óttim. Nanotehnologiia salasy Eýropa, Amerika jáne Japoniiada jaqsy damyǵan. Sondyqtan atalmysh memleketterge baryp, shetelderde osy salany qalai qolǵa alyp jatqanyn kórgim keldi. Armanymnyń oryndalýyna Ashyq túrdegi ulttyq nanotehnologiialar zerthanasy sep boldy.
Jumys ornym jas maman retinde tájiribe almasýǵa, konferentsiialarǵa jii jiberetin. Birde halyqaralyq jiyndardyń birinde kezdesken sheteldik professor Igor Shvets: «Sen nege bizge oqýǵa kelmeisiń?» dep surady. «Mende qazir qarajat joq. Irlandiiaǵa baryp tura almaimyn. Qarapaiym otbasynan shyqqanmyn» dep ashyǵyn aittym. Ol kisi Erasmus+ baǵdarlamasymen tanystyrdy. Qabyldaý erejesimen tanyssam, stýdent retinde nemese jumysty kórip úirenýshi esebinde baq synaýǵa bolady eken.
Men stýdent bolmaǵandyqtan, tájiribe almasýshy retinde táýekel ettim. Nátijesinde skanerleitin elektrondy mikroskoptar, rentgendik fotoelektrondy spektroskopiia, týnneldik mikroskop, transmissiialyq elektrondy mikroskop siiaqty mikroskoptardyń kóptegen túrlerimen jumys isteýdi meńgerip qaittym.
Patenttelgen ónertabys
– Birneshe jyl buryn «Samsýng» kompaniiasy uialy telefonynyń jarylý deregi tirkeldi. Oǵan qýattandyratyn batareia sebep bolǵan. Sol ýaqytta «nelikten ony ekologiialyq turǵydan ziianyn tigizbeitin batareia jasamasqa?!» dep oiladym. Bul suraq meni shetelde júrgen kezimde de tolǵandyratyn. Oilana kele, osy taqyrypty zertteýdi qolǵa aldym. Shetel ǵalymdarynyń osy saladaǵy eńbekterin zerdelep, ózimizde ne isteýge bolatynyn tarazyladym. Shetelde ǵalymdardy Intel, Facebook kompaniialary qarjylandyrady. Bul kompaniialar zertteýshilerge ózderiniń problemalaryn aitady, ǵalymdar ony sheshýmen ainalysady. Bunyń ekinshi joly – ǵalym daiyn patenttelgen ideiany usynyp, óziniń ashqan jańalyǵyna qarjy utyp, óndiriske engizedi. Men osy ekinshi joldy tańdadym. Jobamdy patenttedim (avtorlyq kýálik №107731), endi ary qarai óndiriske engizýge jumys istesem deimin.
Jobamnyń taqyryby: «Grafen men marganets dioksidiniń otandyq nanokompozitteri negizinde senimdilikti joǵarylatatyn sýperkondensatorlar qurý». Grafen (kómirtektiń bir túri) men marganets dioksidin qosqanda arasynda bailanys túzilip, toq paida bolady. Osy toqty paidalanyp, sýperkondensator, iaǵni elektrdi jinaqtaýshy qurylǵy jasaýǵa bolatynyna kóz jetkizdim.
Bizdiń telefondaǵy kóbine litiiiondyq batareialar. Jarylý qaýpi kezdesedi ári uialy telefonnyń salmaǵyna da óz áserin tigizedi. Onyń ústine telefonnyń baǵasy da arzan emes, ony búldirip alsańyz, qaita jasaý biraz shyǵyn ákeledi. Eger onyń ornyna jeńildeý batareiany qoldansaq, salmaǵy azaiyp ári ekologiialyq turǵydan da kóp ziianyn tigizbeidi. Shetelde jasalǵan batareialarmen salystyryp kórdim. Olar rýtenii oksidin paidalanady. Álemde rýtenii qory óte az bolǵandyqtan, óndirýshiler úshin óte qymbatqa túsedi. Al meniń jobamdaǵy grafen men marganets qory elimizde jetkilikti. Onyń ústine sintezdeý protsesi de qarapaiym. Sol sebepti meniń jobamdy júzege asyrý áldeqaida tiimdi. Men kórgen basqa batareialardyń barlyǵynda da sintezdeý protsesteri óte kúrdeli. Elimizde ondai sintezdeitin apparattar joq, sondyqtan paidaly qazbalar jaǵynan da utymdy bolatyn eki shikizatty tańdaýdy jón kórdim.
Qýatty saqtaý máselesi – qazirgi kezde óte ózekti. Uialy telefondar, elektromobilder, noýtbýktar, pilotsyz ushý apparattary jeńil, syiymdy ári energiia jinaqtaityn qurylǵylarǵa muqtaj. Qazirdiń ózinde Mercedes pen Lexus siiaqty mashinalar elektrlik Tesla siiaqty keremet kórinbeidi. Oǵan sebep – ǵalymdar ekologiialyq turǵydan barynsha ziiandy azaitatyn tehnologiialardy birinshi orynǵa qoiyp otyr. Osy turǵydan alǵanda, uialy telefondarǵa arnalǵan meniń batareialarym baǵasy arzan, salmaǵy jeńil ári uzaq tutynýǵa arnalǵan.
Power Bank jasaǵym keledi
– Men oilap tapqan bul akkýmýliatordy jasaý úshin aldymen shikizattardy satyp alý kerek. Sosyn, jumys isteitin taza oryn bolǵany jón. Shikizatty arnaiy himiialyq óńdeýden ótkizetindikten, qyzmetkerler arnaiy forma kiiýi tiis. Meniń jasaǵan akkýmýliatorlarymdy óndiriske engizbes buryn, jańadan uialy telefon jasap shyǵarý kerek dep oilaimyn. Sebebi bul akkýmýliatordyń kólemi shaǵyn. Eger Power Banktiń akkýmýliatoryna salsaq, ony aýystyrýǵa bolady. Uialy telefonǵa engizý úshin de telefon shyǵaratyn kompaniiadan usynys túsýi kerek. Kelisimshartqa otyrý da biraz ýaqytty alady. Sondyqtan ázirge Power Bank, iaǵni qaltada júretin qýattandyrǵysh shyǵarýdy qolǵa alsam deimin.
Marketingtik quraldardy paidalanyp, onyń satylymyn da kóbeite alamyz ári Power Bank Qazaqstanda jasalǵan otandyq ónim bolyp sanalady. Ózimizde jasalǵan árbir taýar elimizdiń damýy úshin jasalǵan áreket dep baǵalar edim. Jańa bir zat shyǵarsaq, onda jańa jumys orny ashylyp, adamdardyń jumysqa kirýine jol ashady ári fizika salasyn tańdaityn adamdardyń sanyn arttyrýy múmkin.
Men úshin nanotehnologiia – jańa ári sheksiz álem. Óitkeni nanoálem fizika ǵylymynyń klassikalyq zańdaryna baǵynbaidy. Bizdiń zerttep otyrǵanymyz – kishkentai álem, iaǵni atomdar men iadrolar. Nanotehnolog bolsańyz, materialdardyń qasietterin bile alasyz ári tehnikany tereńnen túsinýge múmkindik bar. Qazaqstan damýshy el bolǵandyqtan, nanotehnologiia salasy qatty damydy dei almaimyz. Alaida nanotehnologiialyq zerthanalar birneshe qalada bar. Sol zerthanalarǵa qarap bizde ilgeri qarai qadam jasalyp jatqanyn baiqai alamyz. Osy oraida, meni ǵylym jolynda yntalandyryp, baǵyt-baǵdar berip kele jatqan ustazdaryma alǵys aitqym keledi.
Ál-Farabi atyndaǵy QazUÝ-dyń Baspasóz qyzmeti
