J. Shákenuly: "Qazirgi aýdarmaǵa kóńilim tolmaidy"
Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń,
Eýraziia Jazýshylar odaǵynyń múshesi.
Halyqaralyq Shyńǵyshan akademiiasynyń akademigi
– «Qaraly kósh» kitaby jaqynda ǵana túrik tiline aýdarylyp, Stambýlda bolyp kelgenińizdi bilemiz. Atalǵan kitabyńyzdyń aýdarmasy jáne ózge ult ókilderiniń qabyldaýy haqynda ne aitar edińiz!
– «Qaraly kósh»-ten buryn balalarǵa arnalǵan «Aq balapan» kitabym, t.ǵ.d. professor Ábdýaqap Qaranyń daiyndaýymen sol elde latyn árpinde jaryq kórip edi. Keiinnen AQSh-tyń Amozonka kitap saityna ilingenin estidim.
«Qaraly kóshtiń» túrik tiline aýdarylýyna, basylýyna Qazaq-Túrik Bilim jáne Zertteý qaýymdastyǵynyń tóraǵasy Serhan Dintúrik myrza muryndyq bolǵan eken. Túrik tiline aýdarǵan Nurgúl Berikbolova. Aýdarmashynyń Stambýlda osy kitap jaiyndaǵy konferentsiiada aitýyna qaraǵanda qatty qinalǵan kórinedi. «Ózim Shyǵys Qazaqstandyq bolǵanym sebepti bul oqiǵaǵa bir taban jaqyn boldym. Ári bilmegen sózderim men salt-dástúrge qatysty jerin telefon arqyly apammnan surap otyrdym. Kitapty aýdaryp otyryp eki etegim jasqa tolyp, aýdarmany toqtatyp qoiǵan kezderim de boldy» deidi N. Berikbolova.
– Jalpy, bul kitapty jazý barysynda ózge tilderge aýdarylýyn oiladyńyz ba?
– Kóp ata-ana áýeli balaly bolsam, sosyn sol balam jaqsy azamat bolsa degendi armandaidy. Shyǵarma avtory da óz shyǵarmasynyń týdyryýshy, janashyry. Osy kitapty jazǵan kezde men óz halqymdy ǵana oilap qoiǵan joqpyn. Ózge ult tiline aýdyrylǵanda olar qalai túsinedi, qazaqtardy qalai baǵalaidy degenniń bári de oi eleginen ótti. Tipti qyzyǵy áýeli túrik tiline, sodan keiin aǵylshyn, nemis, orys, t.b. tilderge aýdarylady, sol kezde olar tańdana, tamsana oqysyn dep, qazaqty, onyń qandy tarihy men sol qankeshý kúnge kórsetken qarsylyq, erligin tanysyn dep, onyń arǵy jaǵyndaǵy túrki birligin uqsyn dep oiladym.
– Túrik tiline aýdarylýy sol oiyńyzǵa sáikes keldi me?
– Adam týǵan halqyn jan-tánimen súise, jáne oǵan shynaiy et júregimen eńbek etse, onda ol sol halyqtyń uly retinde óz boryshyn adaldyqpen atqaryp, degenine jete alady. Óziniń aldyna biik maqsat, murat qoia bilgen talai qazaq qalamgeri sol biikti baǵyndyra aldy.
Kitaptyń túrik tilindegi oqýshylary onyń qazaqtardyń ǵana emes, túrki áleminiń baǵaly eńbegi retinde qabyldady. Tipti, ary qarai ózge tilderge aýdarý oilarynyń baryn da jasyrmady. Sol sebepti de azdap maqsatyma jetkendeimin.
– Jalpy búgingi ádebiettegi aýdarmaǵa qalai qaraisyz?
– Jazýshylar úsh túrli. Biri ózi úshin ǵana ómir súrýge beiim, ekinshisi, ózi úshin de, halqy úshin de kerekti qalamgerler. Úshinshisi, ózin tek halqyna arnaǵandar.
Búgingi ádebiettiń ózi úshin ǵana ómir súretinderi sheteldiń ozyq ádebetin túpnusqadan ózi ǵana tyqqyshtap oqidy. Jeke bas paidasynyń fálsapasyna kerektenedi. Al ekinshi topqa jatýshylar aýdarmany belgili maqsat úshin ǵana aýdarady. Úshinshi top ózgeniń keremet bir dúniesin kórse jerden jeti qoian tapqandai qýanyp, halqyna aina etkisi keledi. Olai bolsa aýdarmaǵa adaldyq kerek, adaldyqqa qosa ashy ter, beinetti eńbek kerek.
Óz kezindegi Ábish, Qalihan syndy qara sózdiń qaimaǵyn qalqityn qalamgerlerdiń dúniesi ǵajap edi. Olar Ivan Býnin, Mihail Sholohov, Anderson, Mopassan, Jvil Bern, Chehov, Gogol, Týrgenov, Pýshkin, Bairon, Maksim Gorkii, Tolstoi, Gabriel Garsia Markes, Ernest Hemingýei, t.b shetel qalamgerlerin qazaqsha sairatatyn.
Pýshkinniń prozasyn jáne Mihail Sholohovtyń «Kókshe dala», «Tynyq Don», Ivan Býninnyń shyǵarmalaryn qazaq jazýyshsynykindei jyly qabyldamaý múmkin emes.
Al qazirgi aýdarmaǵa kóńil tolmaidy. Kóbi kedeidiń qosynan shyqqan qarabaiyr dúnie. Aýdarmashynyń ózi kedei, sózi kedei bolǵasyn oqyrmanyn jarytpaidy. Jarqyraǵan altyndy mys qylyp kórsetedi.
– Endeshe aýdarma qalai bolǵany jón dep oilaisyz?
– Aýdarmada ýaqyt pen sapa qatar júrýi kerek. Ýaqyt degenimiz qajettilikti qanaǵattandyrý úshin búgingi ádebietti, dáp búgin, qolma-qol aýdarý qajet degendi bildiredi. Bul turǵydan búgingi qytai ádebietin úlgi sanaýǵa bolady. Olar ár kúngi jańa, jarqyraǵan asyl kórse, ony sol kúni halyqa kórsetedi. Álem ádebietiniń ozyq úlgilerin oqyrmanǵa dál ýaǵynda jetkizedi. Tek qytai tilin ǵana biletin oqyrmandar ár kúni áliemádebietiniń ozyq úlgilerimen tanysyp otyr deýge bolady.
Ekinshi, aýdarmashy ózine eki ulttyń júgin qatar arqalap alǵanyn bilip, sapaǵa erekshe kóńil bólýi kerek. Ózin tárbielep, ósirip, týysqan ulttardaǵy aýdarmanyń da ózgeshe, erekshe ónegesi bolsa sarapqa salyp degendei ósý jolynda bolýy tiis. Búgingi bir kópirden aldamalap ótip ketkenińmen odan aray qiiamettiń qyl kópirindei – halaq tarazysy, oily oqyrmannyń qyraǵy kózi bar. Halyqtyń taǵdyry, ádebiettiń paryzy bar.
Elimizde álemge bet alý, ádebiettiń ornyn kóterý úrdesi endi bastaldy. Batyl júrek, taǵaly talant, tozbas júike bolsa eshkim qolyńdy qaqpaidy.
Óz ultyńdy ózgege jetkiz. Ózgeniń ónegesin ózińe oqýlyq et. Abai dáýirinen bastalǵan aýdarmamyzdyń altyn ǵasyrǵa basqan myna kúnde kemeldi kezge keletin ýaqyty jetti. Bári bar. Tek mańdai terdi, tańdai sóldi syǵý kerek bolyp tur.
– Rahmet!
Áńgimelesken, N. TILEÝQABYL
