Sońǵy jyldaǵy tym jiilep ketken lańkestik oqiǵalar, jarylystar bul eldiń kelbetin adam tanymastai ózgertti.
Túrkiianyń jalpy ishki ónimindegi úlesi 10 paiyzdy quraityn týrizm tyǵyryqqa tirelgen. Sheteldik investitsiia sarqylyp jatyr. Bul úrdis endi ǵana bastalady, erteń kúsh alady. Qiyndyqqa qiyndyq jamalady.
Bilikke qarasty aqparat quraldary eldiń barlyq baqytsyzdyǵy men sátsizdikterin Batystan kórýde. Bularǵa qaraǵanda sál salqyndandy sarapshylar eldegi aýyr ahýaldy dástúrli islam men Batys qundylyqtarynyń úndese almaýymen bailanystyrady. Buǵan syrtqy jaǵdaidy qosyńyz. Siriiany aitamyz.
Túrkiiany batpaqqa batyrǵan bular ǵana emes, sonymen birge osy eldiń prezidenti Rejep Taiyp Erdoǵan da...
Ol neden qatelesti?
Birinshi qateligi. Asadtyń biligin qulatýdy maqsat tutqan ol Islam memleketiniń sodyrlaryna Túrkiianyń ońtústik shekarasy arqyly Siriiaǵa ótýge, jalpy bulardyń emin-erkin júrip turýyna erkindik berdi. Álgilerdiń Túrkiianyń ózine qandai qaýip tóndirerin ańdaǵan joq. Islam memleketi sapyndaǵy sodyrlar Asadty qanshalyqty jek kórse, Túrkiiany da sonshalyqty unatpady.
Ekinshi qateligi. Túrkiiadaǵy kúrdterge óshikti. Azamattyq soǵysty órshitti. Esińizde me, bilikke alǵash kelgen tusta Erdoǵan kúrdterge kómek qolyn sozǵan. Olar turatyn aimaqtaǵy urys-keriske, janjalǵa núkte qoiǵandai bolǵan.
Alaida osydan eki jyl buryn Erdoǵannyń Ádilet partiiasy Parlamenttegi kópshilik orynnan aiyrylyp qaldy. Sol-aq eken ádiske saldy. Kúrdistannyń Jumysshy partiiasy sapyndaǵy kóterilisshilerge qarsy qaita soǵys ashty. Ásker jóneltti. Qarý qoldandy. Oq atty. Munysy nátije berdi de. Sol jyldyń qarasha aiynda ótken merziminen tys sailaýda Parlamenttegi kópshilik oryndy qaitaryp aldy.
Biraq, budan ne paida? Azamattyq soǵys qaita bastaldy emes pe?
Úshinshi qateligi.
Gúlenmen aradaǵy bailanysty birjolata úzýge bel býdy. Túrkiianyń dini hám rýhani kósemi Gúlenniń izbasarlary kóp jyldar boiy Erdoǵannyń odaqtastary bolǵan. Gúlenniń jáne gúlenshilerdiń kómegimen Erdoǵan biliktegi qolaiyna jaqpaityn qarsylastaryn qyzmetinen taidyryp, ornyna jaqtastaryn ákeldi.
2013 jyly kúrt ózgerdi. Gúlenshilerdiń ózine qarsy astyrtyn jospar quryp jatqanynan kúdiktengen Erdoǵan bulardyń izine tústi.
Ol – týmysynan kekshil jan. Byltyrǵy jyldyń shildesine memlekettik tóńkeris uiymdastyrmaq bolǵandardyń áreketi sátsiz aiaqtalǵasyn Erdoǵan kek alýǵa kóshti. Aldymen ásker qataryn tazalady. Munymen toqtaǵan joq. Gúlenge tyrnaq ushyndai qatysy barlardyń barlyǵy qýǵyndady. Bul áreketi arqyly Túrkiia politsiia men áskerin álsiretip alǵanyn ańdaǵan joq. Kúrdter men Islam memleketiniń sodyrlary osy sátti utymdy paidalandy.
Túrkiiany dál qazir tek bir adam bilep-tóstep otyr. Túrkiia ábden álsiredi. Jaǵdai jaqsarǵan kúnde bul el endigi jerde aimaqtyq kóshbasshy degen statýsyn saqtai almaidy. Jaǵdai qiyndaǵan kúnde Túrkiia ekonomikasy qulap tynady. Bosqyndar tasqynyn sonda kóremiz.
Túrkiiany panalap otyrǵan júzdegen myń bosqynnan bólek, bul eldiń óz halqy Batys Eýropaǵa údere kóshedi.
Al Pýtin...
Muny boljap, bilip otyrǵan bir adam bar. Ol Túrkiianyń qaiǵysyna qýanyp otyr. Ol – Vladimir Pýtin. Pýtinniń paiymy boiynsha oǵan jáne onyń biligine qaýip tóndiretin birden-bir kúsh – demokratiia. AQSh. Batys.
Túrkiia osy kúnge deiin demokratiialyq memlekettiń jolymen júrip keldi. NATO-nyń músheligine umtyldy. Batyspen baýyr bolýǵa tyrysty.
Al qazir she? Ol ekonomikasy álsiregen avtoritarly el. Ol ózin-ózin qorǵaýdan qalǵan. Terrorizm eldi talqandap jatyr. Pýtinniń armany oryndaldy, anyǵy. Irannyń da...
Túrkiiadaǵy ahýal asqyna tússe Batysqa qashatyn bosqyndardyń sany da arta túspek. Budan Batys ońalmaidy...
Joq, teris túsinbeńiz. Túrkiianyń aqyry osylai aiaqtalaryn Pýtin josparlaǵan joq. Tek Erdoǵan aldanyp qaldy. Diktatorlyń pýtindik úlgisine júgingen ol óz-ózine kór qazǵanyn ańdamady. Pýtin qaitti deisiz be? Ol tek keńes berýmen shekteldi. Shabyt berdi. Boldy. Bitti.
Diktatorlyqtyń pýtindik úlgisimen ýlanǵan Erdoǵan ǵana emes, AQSh prezidenti Trampa ta aýyryp júr munymen. Munyń sońy nemen aiaqtalar eken?
Aýdarǵan, Dýman BYQAI
Derekkóz: Project Syndicate
