Joǵaryda aitqanymyzdai kitaptyń alǵashqy beti «Asyl áje» aidarymen ǵalym aǵamyzdyń ómirdegi aiaýly ájesi bolǵan, búkil áýlet, aýyl «apa» dep qadir tutqan, jan júregi meiirim men shapaǵatqa toly, ainalasyna aqyldyń nuryn shashqan, urpaǵynyń tileýin tileýshi Máriiamkúl Bolatai qajy qyzynyń analyq asyl qasietterinen bastaý alady.
Ájesiniń áý bastaǵy jaratylysynan kelbeti men jandúniesiniń tamasha úilesimi jarasqan árli kisi bolǵandyǵy, sonymen qatar tárbieniń de tektilik tegeýrinine bailanysty bolýymen birge, «jeti atasynan qarakók úzilmegen otbasyna kelin bolyp túsýi» de kóp nárseni ańǵartqandai.
Sebebi, bul áýlette Sýan taipasynyń birligine, abroiyna syzat túsirmegen, aimaqqa áigili Qojbambet bilermen, ábsúgirden shyqqan Shoinaqtai, azattyqtyń aldaspany bolǵan Átikeidei batyrlarmen syrlas ta, syilas bolǵan jandardyń urpaǵy edi.
Taǵy bir erekshelik, Máriiamkúl anamyz Sýannyń Toǵarystanynan taraityn Hankeldi men Myrzakeldi rýlarynyń jeti atadan asqannan keiingi baiyrǵa babalardan kele jatqan dástúr boiynsha boz bieniń qanyn aǵyzyp, eki rýly eldiń jaqsylaryna saýyn aittyryp, aǵaiyndyqtan alystap quda-jekjattyqqa qadam basqandyǵyn áigileitin, Sýannyń aýzy dýaly abyzdarynan bata alý rásiminen bastalýy da erekshe qubylys. Mundai baqyt alǵash kelin bolyp aq bosaǵa attaǵan kez-kelgen qazaq kelininiń mańdaiyna jazylmaǵan tarihi sáttiń biri ekendigi daýsyz.
Kelin bolyp túsken kezden bastap-aq, týystyq júieniń túpqazyǵy otbasy ekendegen birden túsingen Máriiamkúl anamyz uldaryn narǵa balap, qyzdaryn arǵa baýlyp ósirgen. Óz qursaǵynan shyqqan urpaǵyn tárbielei otyryp, qarǵa tamyrly qazaqtyń týystyq jaǵynan da barlyq alys-jaqyn aǵaiyn men quda, jekjattyń kóńilin taýyp, olardyń da zor iltipatpen syilastyǵyna yqpal etken zerek jan.
Kúndelikti ómirde tazalyq pen uqyptylyqty pir tutqan, kiiný mánerinde – eki shyqshyty zerli jippen kómkerilgen, keýde tusy ulttyq oiý-órnekpen syrylǵan kimeshek kiýiniń ózi kelinderge ónege. Etek-jeńi zerlengen túrli-tústi masaty kamzol men aiaqtaǵy jumsaq másimen júrýi arqyly qazaqy bolmysty qatań saqtaýynyń ózi bir ǵanibet emes pe?!.
Demek, júris-turysy, sóileý máneri men eńbekqorlyǵy bir boiynda úilesim taýyp, tula boiymen, is-áreketimen qazaqylyq bolmysty ainalasyna pash etip turatyn aiaýly ana. Sondai-aq, qimyl-qozǵalystaǵy shiraqtyǵy, ójet minezi men oiyn astarlap jetkizer sypaiylyǵy men sheshendigi jáne sheshim qabyldardaǵy batyldyǵy, ánshilik qasieti óziniń kindiginen taraǵan barlyq urpaqtaryna berilgendigi de qýantarlyq jaǵdai.
Apamyzdyń taǵy bir erekshe qasieti aǵaiyn arasyndaǵy renishti «janym qurban» dep, barlyǵynyń ókpesin basyp, renishin tarqatyp, qiiannan qiystyryp báriniń basyn bir dastarqan basynda biriktirip, bir qazannan as ishkizip kez-kelgen daýly máseleni ýshyqtyrmai sol mezetinde asqan mámlegerlikpen sheshe bilýi edi.
Sonymen qatar taǵdyrdyń qaibir qiyndyǵy bolsa da qasqaiyp qarsy turar ójettigi, urpaǵynyń bolashaǵyna boljaý jasap kóregendik tanyta bilýi men izgilikti janyna serik etken asyl qasietteri qashanda urpaq jadynda. Ol kisiniń bul baǵytta qazaq halqyna tán – ózara túsinistik, qýanyshty bólisý men qiyndyqqa birigip qarsy turýmen qatar, aǵaiyn-týystyq qatynastaǵy abysyn-ajynnyń, kórshilerdiń yntymaq-birliginiń aýadai qajettigin de tereń túsinip áýlettiń, aýyldyń bereke-birliginiń tizginin teń ustaǵan abyz ana ekendigi de aiqyn sýrettelgen.
Endigi kezekte Aibyn aǵamyzdyń týǵan anasy Yrysjan Jarasbekqyzynyń boiyndaǵy aiaýly analarǵa tán izgi qasietterge toqtalsaq, osy kitaptaǵa «Jaqut jan» atty maqalany aldyǵa tartamyz. Bul jerde ana boiyndaǵy asyl qasietter – Jer-Ana, Tabiǵat-Ana uǵymyndaǵy sheksiz qudiretpen úilesimdi ushtastyrylǵan. Qazaq halqyna tán ejelden kele jatqan dástúrdiń biri «anaǵa, qyz balaǵa» – degen qurmet pen qasterleýden turatyny da aishyqty jazylǵan. Oǵan dálel retinde erteden el aýzynda ańyz bolǵan – Umai ana, Tumar, Zarina patshaiymdar men Úisin zamanyndaǵy Domalaq analarmen qatar esimderi uranǵa ainalyp búkil bir rýdyń aty bolǵan batyr analarymyz ben qyzdarymyzdyń bolǵandyǵy tilge tiek etilgen.
Qandai qoǵam bolmasyn memlekettiń bolashaǵy jas urpaq bolatyny barshaǵa aian, al, sol jastardyń ómirge kelýi, tárbiesi, otbasynyń berekesiniń birden-bir tiregi ana. Mine, sol úshin de qazaq qaýymy úshin «Ana» degen árqashanda qasterli uǵym. Demek, kez-kelgen otbasynyń uiytqysy, keleshegi men júregi – ol ana!
Sebebi, mynaý jaryq dúniede balasyna degen ana mahabbatynan artyq qudiret jer betinde joqqa tán. Demek, sol meiirim men shapaǵatqa toly analyq mahabbatty jandúniesimen sezinip, balalyq aqjúrekpen tebirene otyryp qaǵazǵa túsirýdiń ózi de kópshilikke buiyrmaǵan, daralyqqa umtylǵan biregei tulǵanyń ǵaziz janynyń rahaty emes pe?!.
Olai deitinim, kishkene kidiris jasap, oi tarazysyna salyp kórińiz. Aǵamyz, ájesiniń baýyrynda júrse de «anasynyń jaratqannan suraityn tilegi, árbir isin, sóileý máneri men bar júregimen eljirei qaraǵan kózqarastaryn, ájesiniń kózin ala bere qushyrlana súiip, barynsha erkeletip, árbir isi men basqan qadamyna júzi jadyrap, jan-tánimen shattana qýanatyn áziz anasynyń...» asyl beinesin júreginiń túkpirinde saqtap, jyldar boiy jinalǵan saǵynyshtyń sary taby syrtqa qarai lyqsi qozǵalǵanda, janardy tumshalaǵan ystyq jasty tejep, tolqi otyryp qaǵazǵa túsirýi, oqyp túsingen, anasynyń aiaýly alaqanyn saǵynǵan adamnyń jandúniesin tebirentpei qoimas...
Mine, ananyń balaǵa, balanyń anaǵa degen máńgilik asqaq mahabbatynyń sheksizdigi.
Iá, aqyn Ádephan Tórehanulynyń jubaiy bolǵan anasy áielge tán ibalyqpen jeke basynan góri kópshiliktiń, aǵaiynnyń, bala-shaǵanyń da aldynda eriniń abroiyn joǵary ustaǵandyǵy, ol kisiniń aqyldylyǵy men kórgendiginiń aiǵaǵy ispetti. Kúnniń qai mezgili bolsa da erimen birge kelgen, óner, aqyn, jazýshylardyń birine de qabaq shytqan emes, tórge shyǵaryp tóredei kútip syilaǵan, ystyq yqlastary men izgi batalaryn alǵan meiirbandyǵyn aitsaishy.
Mysaly, Yrysjan anamyzdyń aq peiilimen jaiǵan dastarhanynan: halyq ártisi Dánesh Raqyshev, án tarlany Nurǵali Núsipjanov, áigili sazgerler Áset Beiseýov, Eskendir Hasanǵaliev, qalamger Aqkól Otarbaev, aqyndar – Ótejan Nurǵaliev, Áben Dáýrenbekov, Qasenhan Talǵarov, Jumatai Jaqypbaevtarmen qatar, tarih pen ádebiettiń sańlaǵy Aqseleý Seidimbekov, professor Qoishyǵara Salǵarin, sóz sheberi Sabyr Shúkirov, akademik Anýar Baijumanov, qoǵam qairatkerleri Myrzahmet Moldahmetov, memlekettik syilyqtyń iegeri Beksultan Nurjekeuly, «Tarlan» syilyǵynyń iegeri Júsipbek Qorǵasbek, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qairatkeri, sýretshi Baitursyn Ómirbekov synda qazaqtyń nebir marqasqa oǵalandary dám tatyp, rizalyǵyn bildirgen edi.
Mine, qarapaiym ǵana qazaq analarynyń óner adamdary men jazýshy, halqynyń qurmetine bólengen biregei tulǵalarǵa degen júrekjardy iltipatynyń ózi qandai baǵa jetpes ulylyq. Osyndaida, «Ulylyq – qarapaiymdylyqta» degen ǵibratty sóz ózi-aq kókeige oralady.
Joǵaryda aitqan Máriiamkúl ájemizden bastalǵan ómir kóshi – Dáýlethan, Áýelhan, Ádephan, Bazarhan, Ǵani siiaqty uldaryna jalǵasty. Olardyń ómirlik serikteri bolǵan ibaly kelinderge ushtasyp, elge tanymal aqyn, ánshi, ǵylym doktorlary men laýazymdy azamattardy dúniege keltirdi. Bir ǵasyrǵa jýyq ǵumyr keship, bir áýlettiń qadirmendi anasy bolǵan ájemiz óz kindiginen taraǵan 121-den astam urpaqqa úlgi, ónege bolyp, olardyń júreginen máńgilik oryn aldy.
Minekei, ǵalym aǵamyz Aibyn Tórehanov óziniń «Kemeńger ana, kenen kelin» kitabynda ájesi men anasyna degen júrekten shyqqan izgi lebizi men ishki tolǵanysy arqyly búkil qazaq analarynyń bolmysyn pash etkenin baiqaimyz. Qazaqtyń ulan-ǵaiyr dalasynda osyndai qarapaiym otbasynan bastap joǵary memlekettik dárejege deiingi aralyqtaǵy ultymyzdyń uiytqysy bolyp, bereke-birligi men abroiyn asqaqtatqan suńǵyla analarymyz barlyq zamanda bolǵan jáne bola beredi.
Qazaq qoǵamyndaǵy urpaqtar sabaqtastyǵynyń altyn kópiri bolǵan rýhani jandúniesi bai, tektiligimen, suńǵylalyǵymen daralanǵan abyz analarymyz týraly tom-tom kitap jazsaq ta esh artyqtyǵy joq. Ananyń urpaqqa degen sheksiz mahabbaty, meiirimi, jaryna degen adaldyǵy, dosqa degen aq peiili men aǵaiynǵa arnalǵan baýyrmaldyǵy adami qasietterdiń eń ulyǵy. Ana taqyryby – ol máńgilik taqyryp. Sondyqtan da aqyndarymyz jyrlaǵandai «...Syiynar em, ana degen – Táńirge!» degen óleń jolymen az-kem tolǵanysymyz ázirge osymen támám! Osynaý álemdegi bar tirshilikke nár berýshi, ómir syilaýshy analar mahabbatyna myń taǵzym..!..
Qali IBRAIYMJANOV, Qazaqstan Jýrnalister odaǵynyń múshesi
Jarkent qalasy.
