Túrkistan oblysynda sońǵy jyldary bilim salasy zaman talabyna sai qarqyndy damyp keledi. Bul sózimizge ilip alar dálel jeterlik. Óńirge jaqynda ǵana at basyn burǵan Prezident Qasym-Jomart Toqaevtyń oblys ortalyǵyndaǵy «Bilim-Innovatsiia» mektep-internatyndaǵy oqý úderisimen arnaiy tanysýy beker emes. Memleket basshysy bilim oshaǵyndaǵy oqý erekshelikterine jáne oqýshylardyń ǵylymi jobalaryna den qoidy.
Prezident aitqandai, bilim oshaǵynda jaratylystaný-matematikalyq baǵyt basymdyqqa ie. Fizika, himiia, biologiia, matematika jáne informatika pánderi aǵylshyn tilinde júrgiziledi. Ustazdar shákirtteriniń oqý jetistikterine airyqsha nazar aýdarady, olardyń kópshiligi respýblikalyq jáne halyqaralyq pándik olimpiadalardyń, sondai-aq sporttyq jarystardyń jeńimpazdary bolyp sanalady.
Jyl basynda jańa ǵimarat paidalanýǵa berilip, internat-litsei Kentaýdan Túrkistan qalasyna kóshti. Qazir munda 500-den astam bala bilim alyp jatyr. Prezident synyptar men sport zaldaryn aralap, oqýshylarmen erkin formatta áńgimelesti. Ol elimizdiń bolashaǵy jas urpaqtyń qolynda ekenin atap ótip, balalarǵa oqýda sáttilik tiledi.
Sonymen qatar qazirgi tańda Túrkistan oblysynda «Jaily mektep» ulttyq jobasy aiasynda 14 myń oqýshyǵa arnalǵan 29 mektep salynýda. Sondai-aq, sybailas jemqorlyq áreketimen sottalǵan tulǵalardan tárkilengen qarajat esebinen 20 bilim berý nysany salynady, onyń 13-in aǵymdaǵy jyly aiaqtaý josparlanýda. Jyl sońyna deiin oblystaǵy 4 apatty jáne 5 úsh aýysymdy mekteptiń máselesi tolyǵymen sheshiledi.
Airyqsha atap óterligi, sonaý AQSh-taǵy Ilon Masktiń Starlink spýtniktik internet júiesi Túrkistan oblysyndaǵy 330 mektepke qosylǵan. Iaǵni, ondaǵy kóptegen bilim oshaqtary joǵary jyldamdyqty internettiń igiligin kórip otyr. Ilon Masktyń interneti aimaqtyń shalǵai aýyldaryn erkin qamtyp otyr. Solardyń biri – Keles aýdanyna qarasty Júzimdik aýyldyq okrýginde ornalasqan Aqsý aýylyndaǵy No32 orta mektep. Aýyl shekaralas aýmaqta ornalasqandyqtan, munda uialy bailanys júiesi jaqsy jumys istemeidi. Osy kúnge deiin internetke qosylý qiyn bolǵan. Mektepte Starlink spýtniktik júiesin ornatqanda oqýshylar men muǵalimder qatty qýandy.
«Ótken jyly iske qosylǵan Starlink júiesi aqaýsyz jumys isteidi. Mamyr aiynda 4-9 synyp oqýshylary internet arqyly «Oqý jetistikterin qashyqtyqtan basqarý» testinen ótti. Eshqandai tótenshe jaǵdai nemese qatyp qalý bolǵan joq. Mekteptiń arnaiy pán kabinetterinde de joǵary jyldamdyqty internet iske qosyldy», - deidi direktordyń tárbie isi jónindegi orynbasary Suńqar Ábdiraiym.
Qazyǵurt aýdanyna qarasty Aqqum aýylynyń turǵyndary da internet tapshylyǵyn bastan keshirgen. Muǵalimder elektrondy jýrnal toltyrý úshin kórshi aýylǵa barýǵa májbúr bolyp kelgen edi. Mektepte Ilon Masktyń interneti qosyla salysymen, burynǵy barlyq qiyndyqtar joiyldy. Endi olar da kez kelgen ýaqytta joǵary jyldamdyqty internetti paidalana alady.
«Starlink bizdiń mektepte de jumys isteidi. Aýylda 4G uialy bailanysy da ornatylǵan. Biz internetke noýtbýkpen de, uialy telefonnan da kire alamyz. Mektepte jumysty aiaqtap úlgermesek, biz úiden jumys istei alamyz», - deidi Aqqum orta mektebiniń direktory Juban Taev.
Jetisai qalasyndaǵy Sh.Ýálihanov atyndaǵy orta mektepte 570 oqýshy bilim alýda. Munda Starlink júiesiniń jyldamdyǵy – 100-150 Mbit/s. Ustazdar onlain alańdaǵy baiqaýlarǵa erkin qatysýǵa múmkindik alǵandaryna qýanyp júr.
«Ótken jyly jańa ǵimaratqa kóshtik. Sodan keiin bizde de Starlink spýtniktik júiesi ornatyldy. Internetke qosylý jyldamdyǵy 10 esege artty. Bul oqýshylar men ustazdardyń biliktiligin arttyrýǵa úlken múmkindikter beredi dep oilaimyn», - deidi №2 orta mektep direktory. Merýert Bekenova.
Otyrar aýdanynyń ortalyǵyndaǵy Sháýildir aýylynda ornalasqan Ó.Jánibekov atyndaǵy No4 mektep-internatynda internettiń joqtyǵy úlken problema bolǵan. Stýdentter test tapsyrǵan kezde internet qatyp qala beretin. Sodan keiin qosymsha modem ornatýǵa týra keldi.
«Mektebimizde 36 kabinet tolyq jabdyqtalǵan. Ár muǵalimniń kabinetteri bar. Biz sabaqty LED ekran men interaktivti taqtada ótkizemiz. Oqýshylarymyz onlain baiqaýlarǵa qatysyp, test tapsyrady, muǵalimder elektrondy jýrnal toltyrady. Oqýǵa degen qyzyǵýshylyq paida boldy. Internet jyldamdyǵy óte mańyzdy ról atqarady. Starlink-tiń kelýimen ol serpin ala tústi. Buryn 30 Mbit/s bolsa, qazir 80 Mbit/s. Jaqsy jumys isteidi», – deidi direktordyń aqparattyq tehnologiialar jónindegi orynbasary Nurzila Aidarbek.
Túrkistan oblysy bilim basqarmasynyń baspasóz qyzmeti taratqan aqparatqa sáikes, oblystaǵy 911 memlekettik mekteptiń barlyǵy internet jelisine qosylǵan. Onyń ishinde 581 mektepte talshyqty-optikalyq bailanys jelisi arqyly 20-80 Mbit/s jyldamdyqtaǵy internet bar. Aldaǵy ýaqytta taǵy 33 mektepti qamtý josparlanýda.
«330 mekteptiń shalǵai jáne taýly aimaqtarda ornalasýyna, tehnikalyq sebepterge bailanysty 512 Kbit/s – 20 Mbit/s tómen jyldamdyqtaǵy internet qosyldy. Qazir olardyń 329-ynda «Respýblikalyq ǵaryshtyq bailanys ortalyǵy» AQ arqyly SpaceX ornatqan Starlink spýtniktik interneti bar. Bul bilim sapasyn arttyryp, oqýshylar men ustazdardyń jan-jaqty damýyna múmkindik beredi», - deidi Túrkistan oblysy bilim basqarmasynyń resmi ókili Nurlan Sultanbek.
Osy oraida, taǵy bir jańalyqty tilge tiek ete ketsek, jaqynda Oqý-aǵartý, Ulttyq ekonomika, Qarjy ministrleriniń birlesken buiryǵy jáne Shyǵys Qazaqstan men Túrkistan oblystary ákimdikteriniń «Qazaqstan Respýblikasynyń bilim berý júiesin basqarýdyń jańa modeli» pilottyq jobasyn bekitý týraly» qaýlysy jariialandy. Bul qujat «Ashyq zańdy tulǵalar» saitynda da paida boldy. Pilottyq jobanyń negizgi maqsaty – jergilikti deńgeide bilim berý júiesin basqarýdyń qazirgi modelin jetildirý.
Qujatta habarlanǵandai, joba jergilikti deńgeide bilim berý júiesin basqarýdyń qazirgi modeliniń kelesi kemshilikterin joiýǵa baǵyttalǵan:
- oblystyq bilim basqarmalaryna júkteme artty, bul óńirde qabyldanǵan sheshimderdiń tiimdiliginiń tómendeýine ákeldi;
- jergilikti aqparatty tekserý biýrokratiialyq quramdas bóliktiń ósýine ákeldi;
- tótenshe jaǵdailar kezinde jergilikti sheshimderdi qabyldaý merzimderine áser etken oblys ishinde qarajatty bólýge biryńǵai kózqarastyń bolmaýy.
Qujatqa sáikes, Shyǵys Qazaqstan men Túrkistan oblystarynda keibir fýnktsiialardy oblystyq deńgeiden aýdandyq/qalalyq deńgeilerge berý, atap aitqanda, oblystyq deńgeide bilim berý úderisine jaýapkershilikti saqtaý jáne ákimshilik-sharýashylyq fýnktsiialaryn aýdan/qalalyq deńgeilerge berý.
Bul rette bilim berý júiesin basqarý fýnktsiialaryn jergilikti memlekettik basqarý deńgeileri arasynda mynalarǵa bólý josparlanýda:
- oqý protsesi;
- ákimshilik jáne ekonomikalyq qoldaý.
«Qazaqstan Respýblikasy Oqý-aǵartý ministrligi pilottyq jobany ádistemelik qamtamasyz etýdi, onyń ishinde ádistemelik usynystardy ázirleýdi, oqytý seminarlaryn ótkizýdi, jobany iske asyrýdy úilestirýdi jáne baqylaýdy júzege asyrady. Shyǵys Qazaqstan men Túrkistan oblystarynyń ákimdikteri tiisti qarjylandyrý arqyly múliktik keshenniń aýdan, oblystyq mańyzy bar qala ákimine kommýnaldyq menshikke ótýin qamtamasyz etedi. Pilottyq oblystardyń aýdan, aýdandyq mańyzy bar qala ákimi memlekettik bilim berý uiymdaryn ákimshilik-ekonomikalyq qoldaýdy júzege asyrý úshin jergilikti biýdjettik baǵdarlamanyń ákimshisin aiqyndaidy jáne pilottyq jobany iske asyrý boiynsha ózge de sharalardy qabyldaidy», - delingen qujatta.
Túrkistan óńiri qazaq tilin saqtaý men damytý úshin de tsifrlyq tehnologiialardyń áleýetin keńinen paidalanýdy qolǵa alyp jatyr. Oblys ortalyǵynda uiymdastyrylǵan «Qazaq tili – ǵylym tili: dástúr jáne jańashyldyq» atty respýblikalyq simpoziýmǵa qatysýshylar osyndai tujyrymǵa kelip, bel sheshe iske kirisken. Olardyń qatarynda ziialy qaýym ókilderi, qoǵam jáne mádeniet qairatkerleri, ýniversitet rektorlary, ǵalymdar men oqytýshylar, bilim berý júiesiniń basshylary, doktoranttar, magistranttar men stýdentter bar.
«Qazirgi tańda kez kelgen tildi saqtaý úshin tsifrlyq tehnologiialardyń áleýetin paidalaný qajet», - degen-di sol kezde forým minberinen Ǵylym jáne joǵary bilim ministri Saiasat Nurbek. – Sondyqtan búgin biz dástúrler men innovatsiialar týraly aityp otyrmyz. Bir jaǵynan, biz dástúrli túrde qalyptasqan tarihi, orfografiialyq, orfoepiialyq mádeni murany saqtaýymyz kerek. Ekinshi jaǵynan, innovatsiialardy damytyp, ulttyq lingvistikalyq júieniń algoritmin tsifrlyq formatta qalyptastyrmasaq, shyn máninde, tilimizdiń bolashaǵy bulyńǵyr. Qazirgi ýaqytta biz kúndelikti adamdarmen emes, tsifrlyq nysandarmen chat-bottar, SIRI arqyly bailanysamyz. Al, til bilimi salasynda jańa kókjiekter, tyń taqyryptar ashyla bastady. Biz bul múmkindikterdi paidalana bilýimiz kerek».
Basqosýda ǵalymdar tiisti baiandamalar jasap, qazaq tilin ǵylym tiline ainaldyrý máselelerin talqylap, ǵylymi salalardaǵy ulttyq mazmunnyń sapasy men deńgeiine baǵa berip, odan ári damytý boiynsha usynystar ázirlep qoidy.
Túrkistan qalasyndaǵy iri saýda ortalyǵynyń janynan alǵashqy kitap dúkeniniń ashylýy da aimaqtaǵy bilim salasynyń ilgerileýine septesetini sózsiz. Qazirgi tańda «Qýanysh» saýda ortalyǵynyń janynan tuńǵysh ret «Farab» kitaphanasy ashyldy. Saltanatty sharaǵa jergilikti ziialy qaýym ókilderi, kásipkerler men oblys ákiminiń orynbasary Beisen Tájibaev qatysty.
«Bazarlarda kitaphanalar ashý ideiasy adam kóp jinalatyn jerlerde bilim berý jáne mádeni alań qurý úshin paida boldy. Jobany oblys ákimi Darhan Satybaldy qoldap, mádeniet deńgeiin kóterý baǵytynda júieli sharalar uiymdastyrýdy tapsyrdy. Óńirimizde turǵyndardyń basym kópshiligi biznesin saýda núkteleri arqyly júrgizedi. Bazarlar – adamdar jii baratyn oryndar. Sondyqtan mádeni ortany keńeitip, bilimniń kókjiegin ósirý úshin, kásipkerlerge kitap oqýǵa múmkindik jasaý maqsatynda jańa jobany qolǵa aldyq», – deidi oblys ákiminiń orynbasary.
Onyń aitýynsha, qaladaǵy eń iri «Qýanysh» saýda ortalyǵynda 1700-den astam kásipker eńbek etedi. Kúnine orta eseppen bazarǵa 20 myńnan astam adam keledi. Jańadan ashylǵan kitaphana kúnine 70 adamǵa, iaǵni aiyna 1500 adamǵa qyzmet kórsetedi. Olardyń arasynda jastar men oqýshylar da barshylyq.
Belgili bolǵandai, mundai joba oblys aýdandary men qalalarynyń ortalyq bazarlarynda da qurylady. Munda 3000-ǵa jýyq kitap, onyń ishinde álemdik bestseller, kórkem jáne motivatsiialyq ádebietter usynylǵan. Olar kásipkerlerge óz biznesiniń damýyna jáne jeke damýyna úles qosýǵa ǵana emes, sonymen qatar jańa jáne kreativti ideialardy týdyrýǵa múmkindik beredi.
Kitap sóreleri jańartylady. Sonymen qatar, turǵyndar óz kitabyn qoiatyn nemese basqasyn alyp oqi alatyn arnaiy shkaftar bolady.
Oblysta barlyǵy 39 bazar bar. Jeti myńnan astam kásipker saýdamen ainalysady.
