Túrik álemine rýhani qajettilik kerek, biz ony saktardyń, ǵundardyń materialdyq mádenietinen izdeimiz. Al, jazba derekteri túrikterdiń tek tarihy ǵana emes, sonymen qatar mádenietin tolyqtai zertteýge múmkinshilik beredi. Túrik elderin erte orta ǵasyrlarda álemge tanytqan olardyń erlikke toly márt minezi, batyrlyq áfsanalary men jyrlary, jazý mádenieti, táńirshildik dúnietanymy, balbal tastary boldy. Qashanda uly dala turǵyndaryna tán berik jáne jasampaz rýh bul dáýirde ózge elderge úlgi shashty boldy. Rýhani mádeniet túrik tiliniń, ádebiettiń, dúnietanymynyń, salt-ǵurpynyń Eýraziialyq álemge taraýyna jol ashty. Ekinshi jaǵynan Eýraziialyq qurylyqtyń negizgi bóligin biriktirgen alyp túrik memleketteri, olardyń berik sharýashylyq-áleýmettik negizi rýhani mádeniettiń serpilisin týǵyzdy. Onyń ishinde kóne túrikterdiń jazý mádenietiniń alatyn orny erekshe. Túrikterdiń jazýy týraly eń alǵashqy málimentterdi qytai derekterinen kezdestire alamyz. Negizinen túrik jazýynyń paida bolǵan ýaqyty V ǵasyr dep esepteledi. Al naqtyraq aitqanda túrikter I V ǵasyrdyń ekinshi jartysynda ózi jazýlaryn keń aýqymdy qoldanǵan. Túrikter basqa memlekettermen qarym-qatynas jasaǵanda ózi jazýlaryn qoldanǵany jaily kóptegen málimentter bar. Mysalǵa alǵanda Vizantiia imperatoryna túrik elshisi qaǵannyń jazǵan hatyn alyp barǵan. Muny Menandr Protektor óz esteleginde kórsetken. Jalpylama erte orta ǵasyrda alǵanda túrikterdiń tól jazýy jáne alfaviti bolǵan. Ár rýlardyń tańbalary negizinen jasalǵan alfavittik quramynda 35 árip bar. Al kóne túrik jazýy – rýnanemese syna jazýy dep atalǵan. Kóne túrik jazýynyń eskertkishteri Ortalyq Aziia aýmaǵynda kóp tabylǵan. Olardyń ishindegi eń belgisi Soltústik Mońǵoliia jerindegi Orhon, Selenga, Toly ózenderiniń tabylǵan tastaǵy jazýlar. Bul tastarda túrikterdiń ataqty bileýshisi men aqylgóileri Bilge qaǵan, Kúltegin, Tonykók qurmetine arnalyp jazylǵan rýna jazýlary saqtalǵan. Al Qazaqstan aýmaǵynda Talas, Ile ózenderiniń ańǵarynan da kóne túrik jazýynyń eskertkishteri tabylǵan. Túriktiń jazba esketkishteriniń kóp kezdesetin jeri - Sibir ólkesi Enesei ózeni boiy. Jazýlar qulpytastarǵa, qysh pen metaldarǵa jáne basqa da zattarǵa qashalyp jazylǵan. Osydan shyǵatyn qorytyndy, VII – IX ǵasyrlar aralyǵynda Qazaqstan aýmaǵynda ortaǵasyrlyq ortaǵasyrlyq memleketterde kóne rýnalyq túrik jazýy qoldanylý aiasy birshama zor bolǵan. «Túrik rýna jazbalary» – bul uǵym tiýrkologiiamen ainalysatyn adamdardyń bárine tanys. Biraq barlyǵy qazirgi ǵylymda jii estiletin «rýna», «rýnologiia» sózderiniń qandai maǵyna beretiniń aǵara qoimaidy. «Rýna» «árip» jáne «belgi» degengi bildirmeidi. Ony – «qupiia» jáne «belgisiz» sózderimen ushtastyrýǵa boldy. «Rýna» sózi –latynnyn «arkaným» (mysalǵa «Taro arqany») nemese grekshe «mismerion» (misteriia) sózderiniń analogy. Bul málimetter rýna sóziniń maǵynasy týraly qundy dálelder beredi. Rýnalar – ejelgi german álipbiiniń belgileri (II v. keiingi ortaǵasyrǵa deiin), Skandinaviia, Islandiia, Grenlandiia, Angliia, Soltústik Evropa, Soltústik Prichernomore, Eski Ladoga jáne Novgorod eldi-mekenderindegi tastardaǵy, metalldardaǵy, aǵashtardaǵy, súiekterdegi qaýshaýlar, belgiler. Rýnalardyń naqty shyǵý tegi búgingi kúnge deiin anyqtalmaǵan. Norvej ǵalymy K. Marstranderdyń oiynsha rýnadar soltústik italiilik álipbidiń modifikatsiiasy bolyp tabylady. Rýna jazbalary /fýtark/ kóbinese bir nemese birneshe sózderden turady. Mysaly, zat esim, qabyldaný nemese magiialyq brakteatta /altynnan jasalǵan dóńgelek ilgish/ siqyrlaý. Birneshe joldardan turatyn jazýlar sirek kezdesedi. Ertedegi túrik jazýyn tuńǵysh ret HÚIII ǵasyrdyń 20-jyldarynda I Petrde qyzmet atqarǵan nemis ǵalymy D.Messershmidt pen oǵan erip júrgen shvedtiń tutqyn ofitseri I.Stralenberg Enisei ańǵarynda ashty. Olar Skandinviianyń rýnalyq jazýymen uqsastyǵyna qarap, ony «rýnalyq» jazý dep atady. Ataý onsha dál bolmaǵanymen, qolaily bolyp shyqty jáne ǵylymda osy ataý ornyǵyp qaldy. 1889 jyly N.M.Iadrintsev Soltústik Mońǵoliiada, Orhon ózeniniń ańǵarynan rýna jazýlary bar orasan zor qulyptastardy tapty. Tabylǵan teksti oqýdyń birinshi bolyp kiltin tapqan dat ǵalymy V.Tomsen jáne jazbalardy alǵash ret oqyǵan orys túrkology V.V.Radlov boldy. Negizgi eskertkishterdiń tabylǵan jeri boiynsha jazý «orhon-enisei» jazýy dep atala bastady, al basqa belgileri /tili jáne jazylý sipaty/ boiynsha ol ertedegi túrikterdiń rýnalyq jazýy dep atalyp ketken. Rýnalyq jazýlardyń barlyq tabylǵan eskertkishteri ishinde Soltústik mońǵoliianyń negizinen alǵanda Orhon, Tola jáne Selenge ózenderiniń ańǵarlarynda shoǵyrlanǵan eskertkishteri eń irileri bolyp otyr. Olardyń bári ekinshi Túrik qaǵanaty /689-744 jj./ jáne Mońǵoliiadaǵy Uiǵyr qaǵanaty /745-840 jj./ dáýirinde ornatylǵan. Eń áigileri – Birge-qaǵan men onyń inisi, qolbasshy Kúl-teginniń qurmetine 732-735 jyldary turǵyzylǵan eskertkishter jáne ekinshi Túrik qaǵanatynyń alǵashqy qaǵandarynyń keńesshisi Tónykóktiń /716 jyl/ qurmetine Tonykóktiń tiri kezinde-aq ornatylǵan eskertkish. Orta Aziia men Qazaqstan aýmaǵynda rýnalyq eskertkishterdiń eki tobyn – ferǵanalyq toby men jetisýlyq tobyn bólip qaraǵan jón. Bularǵa úlken-úlken qoi tastardaǵy, qabir basyna qoiylǵan tastardaǵy toǵyz jazý jáne Talas ózeniniń ańǵaryndaǵy Tereksai qoinaýyndaǵy jartas betindegi jazýlar, Jambyl qalasynyń mańynan tabylǵan keramikadaǵy jazýlar, teńgeler men turmystyq buiymdardaǵy usaq jazýlar men jekelegen belgiler, aǵash taiaqshadaǵy jazý /Talas ózeni boiynan ken qazý jumystarynda kezdeisoq tabylǵan/, sondai-aq Shyǵys Qazaqstannan tabylǵan eki qola ainadaǵy rýnalyq jazýlar, Talǵar qala jurtynan tabylǵan qysh urshyqbastaǵy usaq jazýlar jatady.
Ýikipediia — ashyq entsiklopediiasynan alynǵan málimet
