Jaqynda Prezident Qasym- Jomart Toqaevtyń tóraǵalyǵymen kiberqaýipsizdik pen azamattardyń tsifrlyq keńistiktegi qorǵalýyn qamtamasyz etý máselelerine arnalǵan Qaýipsizdik keńesiniń otyrysy ótti. Osy oraida, Dalanews.kz tilshisi Qazaqstan Respýblikasy Tsifrlyq damý, innovatsiialar jáne aeroǵarysh ónerkásibi ministrliginiń málimetine súiene otyryp, elimizdegi kiberqaýipsizdik máseleleri men onlain alaiaqtardan qorǵanýdyń joldary týraly bildi.
Aqorda jariialaǵan málimetke sáikes, Memleket basshysy jýyrdaǵy Joldaýynda Qazaqstandy tolyqqandy tsifrlyq memleketke ainaldyrý mindetin qoiǵanyn eske saldy. Bul maqsatqa jetý keshendi sharalardy, sonyń ishinde kiberqaýipsizdik salasyndaǵy júieli jumystardy talap etedi.
Sol sebepti otyrys barysynda zamanaýi kiberqaterler jáne olarǵa qarsy is-qimyl tásilderi, asa mańyzdy aqparattyq infraqurylymdy qorǵaý, kiberqaýipsizdik indýstriiasyn damytý, sondai-aq kadr daiarlaý júiesin jetildirý máseleleri talqylandy. Budan bólek, Prezident azamattardyń jeke derekteriniń qorǵalýyn qamtamasyz etýdi jáne olardyń taralýyna jol bergenderge jaýapkershilikti kúsheitýdi basym mindetterdiń qatarynda atap ótti.
Tsifrlyq qaýipter dáýirinde ómir súrý- jailylyqpen qatar qaýip te ákeledi. Ǵalamtor arqyly ómirimiz jeńildegenimen, jeke derekterimizdiń qoldy bolý qaýpi de kúsheiip keledi. Sońǵy jyldary kiberqylmys- álem boiynsha eń jyldam ósip jatqan qaýip túrleriniń birine ainaldy. Qazaqstanda da bul másele ózekti: azamattar kún saiyn ártúrli alaiaqtardyń ainalasyna túsip, jeke málimetteri men qarjysynan aiyrylyp jatyr.
Ministrliktiń málimetinshe, Qazaqstanda kiberqaýipsizdik júiesi qarqyndy damyp keledi, alaida áli de nyǵaitýdy qajet etetin kezeńde tur. Bul saladaǵy jumystar, 2023-2029 jyldarǵa arnalǵan tsifrlyq transformatsiia, aqparattyq- kommýnikatsiialyq tehnologiialar men kiberqaýipsizdikti damytý tujyrymdamasyna sáikes júrgizilýde. Tujyrymdamada salaǵa qatysty naqty maqsattar men mindetter, sondai- aq kiberqaýipsizdikti damytýǵa arnalǵan jeke baǵyttar aiqyndalǵan.
Búgingi kúni «elektrondyq úkimet» aiasyndaǵy aqparattandyrý nysandarynyń qorǵalý deńgeii 80%-dy qurap otyr. Bul- 2024 jylǵa josparlanǵan kórsetkishtiń oryndalǵanyn kórsetedi.
2024 jylǵy 12 qyrkúiekte BUU janyndaǵy Halyqaralyq elektrbailanys odaǵy jariialaǵan «Globaldyq kiberqaýipsizdik indeksi 2024» (GCv5) esebine sáikes, Qazaqstan Tier 2-Advancing (Ilgerileýshi elder) sanatyna enip, osy toptaǵy 29 eldiń ishinde 3 – oryn ielendi. Elimiz 100 múmkin upaidyń ishinen 94,4 ball jinap, Izrail, Polsha, Kanada, Resei, Qytai, Ózbekstan, Avstriia syndy elderdi basyp ozdy.
Atalǵan reiting 83 parametr boiynsha, kiberqaýipsizdik salasyndaǵy ulttyq deńgeidegi mindettemelerdi qamtityn bes negizgi baǵyt negizinde jasalǵan:
1.Quqyqtyq sharalar;
- Tehnikalyq sharalar;
3.Uiymdastyrýshylyq aspektiler;
- Áleýetti damytý;
- Halyqaralyq yntamaqtastyq.
2024 jylǵy esepte alǵash ret bes deńgeiden turatyn jańa saraptaý júiesi qoldanyldy (Tier- 1 Úlgi elder, Tier 2- Ilgerileýshi, Tier 3- Ornyqtyrýshy, Tier 4- Damyp kele jatqan, Tier 5- Qalyptastyrýshy). Bul ádisteme ár memlekettiń kiberqaýipsizdik boiynsha qabyldaǵan mindettemelerine tereńirek taldaý jasaýǵa múmkindik beredi.
Qazaqstan tómendegidei balldarǵa qol jetkizdi:
Quqyqtyq sharalar – 20 ball (maksimaldy kórsetkish),
Tehnikalyq sharalar- 19,38 ball,
Uiymdastyrýshylyq sharalar – 18, 30 ball,
Áleýetti damytý – 16,36 ball,
Halyqaralyq yntamaqtastyq -20 ball(maksimaldy kórsetkish).
Ministrlik atap ótkendei, elimiz quqyqtyq retteý men halyqaralyq seriktestik baǵyttarynda tolyq kórsetkishke qol jetkizgen. Tehnikalyq infraqurylym da joǵary baǵalandy. Degenmen, uiymdastyrýshylyq tetikter men kadrlyq áleýetti damytý turǵysynda áli de jumysty jetildirý qajet.
Bul nátijeler Qazaqstannyń kiberqaýipsizdik salasyndaǵy halyqaralyq deńgeide moiyndalǵanyn, sondai- aq salada júieli jumys júrgizilip jatqanyn dáleldeidi.
Anyqtama retinde:
«Kibershit Qazaqstan» kiberqaýipsizdik tujyrymdamasy bekitilgenge deiin, iaǵni 2015- 2016 jyldary Qazaqstan Globaldyq kiberqaýipsizdik indeksinde 103- oryn ielengen bolatyn.
2018 jyl qorytyndysy boiynsha, BUU janyndaǵy Halyqaralyq elektrbailanys odaǵy (ITU) jariialaǵan reitingte elimiz 82- orynnan 40-orynǵa kóterildi. Bul –kiberqaýipsizdik salasyndaǵy aitarlyqtai ilgerileýdi kórsetti.
Al 2021 jylǵy 29 maýsymda ITU uiymdastyrǵan resmi konferentsiiada jariialanǵan Globaldyq kiberqaýipsizdik indeksiniń 4-shi basylymynda Qazaqstan 31-orynǵa ie boldy. Bul nátije sol ýaqyttaǵy «Kibershit Qazaqstan» tujyrymdamasynda belgilengen kútiletin kórsetkishterden edáýir joǵary boldy.
BugBounty- Qazaqstandaǵy aqparattyq qaýipsizdikti qorǵaýdaǵy qoǵamdyq baqylaý tetigi
Aqparattandyrý nysandarynda aqparattyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý maqsatynda, QR Tsifrlyq damý, innovatsiialar jáne aeroǵarysh ónerkásibi ministrligi qoǵamdyq (kásibi) baqylaý tetigin ázirledi. Bul baǵyttaǵy negizgi qural- BugBounty platformasy.
BugBounty- Qazaqstandaǵy servister men qosymshalardaǵy qaýipsizdik osaldyqtaryn anyqtap, bul týraly habarlaǵany úshin syiaqy tólenetin arnaiy alań. Platforma kiberqaýipsizdikpen ainalysatyn etikalyq hakerler men zertteýshilerge:
Anyqtalǵan osaldyqtar týraly esep joldap, syiaqy alýǵa;
Jeke portfolio quryp, IT- salasynda bedel jinaýǵa;
Aqparattyq qaýipsizdik salasyndaǵy kásibi tájiribesin arttyrýǵa múmkindik beredi.
Sonymen qatar, bul bastama táýelsiz zertteýshilerdiń áleýetin damytýǵa jáne Qazaqstandaǵy aqparattyq qaýipsizdikti arttyrýǵa yqpal etedi.
Ministrliktiń qoldaýymen qoǵamdyq uiymdar BugBounty platformasynyń pilottyq jobasyn iske qosty. Jobanyń maqsaty-aqparattyq qaýipsizdik salasyna qatysty taldamalyq material jinaý.
Búgingi tańda platformada 1723 zertteýshi tirkelgen. 2020 jyldyń qarasha aiynan bastap qazirgi ýaqytqa deiin 1985 osaldyq týraly esep qabyldanǵan. Osy derekterge súiene otyryp, QR Tsifrlyq damý, innovatsiialar jáne aeroǵarysh ónerkásibi ministrliginiń Aqparattyq qaýipsizdik komiteti zamanaýi kiberqaýipterge qarsy áreket etý jáne elimizdiń aqparattyq júieleri men infraqurylymyn senimdi qorǵaý baǵytynda naqty ári júieli sharalar qabyldap otyr.
Tsifrlyq qaýipsizdik- óz qolyńyzdy: Ministrlik usynǵan mańyzdy keńester
QR Tsifrlyq damý, innovatsiialar jáne aeroǵarysh ónerkásibi ministrliginiń Aqparattyq qaýipsizdik komiteti internet keńistiginde qaýipsiz júrip-turý men jeke derekterdi qorǵaýǵa baǵyttalǵan kibergigiena erejelerin ustanýǵa shaqyrady.
Búgingi tsifrlyq dáýirde óz derekterińizdiń qaýipsizdigin qamtamasyz etý- árbir azamattyń jaýapkershiligi. Osyǵan orai, kelesi saqtyq sharalaryn usynady:
- Jeke málimetterińizdi qupiia ustańyz. Jeke kýálik, bank kartasy jáne ózge de derekterdi bógde adamdarmen bólispeńiz.
- «Stop-kredit» qyzmetin qosyńyz. Bul fýnktsiia sizdiń atyńyzǵa ruqsatyńyzsyz nesie rásimdelýine jol bermeidi. Qyzmet «eGov mobile» qosymshasynda jáne Elektrondyq úkimet portalynda qoljetimdi.
- 1414 nómirinen kelgen SMS- kodty eshkimge aitpańyz. Bul – alaiaqtardyń jii paidalanatyn ailasy.
- Aqparat kózderin tekserińiz. Habarlamalar men siltemelerdiń ras-ótirigin anyqtap, tek senimdi derekkózderge ǵana senińiz.
- Beitanys nómirlerden kelgen qońyraýlarǵa saqtyqpen qarańyz. Kúmándi qońyraýlar men usynystarǵa sene bermeńiz.
- Eki faktorly aýtentifikatsiiany paidalanyńyz. Bul sizdiń onlain tirkelgilerińizdiń qaýipsizdigin arttyra túsedi.
- Kúdikti siltemelerden aýlaq bolyńyz. Beitanys nemese kúmándi resýrstarǵa kirmeńiz.
- Alaiaqtyq baiqalsa- dereý habarlańyz. Quqyq qorǵaý organdaryna júginý arqyly ózge azamattardyń da aldanyp qalýyna jol bermeisiz.
- Qashyqtan basqarýǵa arnalǵan baǵdarlamalardy júktemeńiz. Mundai qosymshalar arqyly alaiaqtar qurylǵyńyzǵa zańsyz qol jetkize alady.
Qosymsha usynys:
CitizenSec platformasynda kibergigienanyń negizderi boiynsha tegin onlain oqýdan ótý- tsifrlyq saýattylyǵyńyzdy arttyrýdyń tamasha tásili.
NomadGuard servisi arqyly jeke derekterińizdiń jelide taralý yqtimaldyǵyn tekserý- jerekterińizdiń qaýipsizdigine kóz jetkizýdiń tiimdi joly.
Ministrlik árbir azamatty óz derekteriniń qaýipsizdigine sergek qaraýǵa joǵaryda atalǵan keńesterdi kúndelikti ómirde qoldanýǵa shaqyrady. Qaýipsiz kiberkeńistik- barshamyzdyń ortaq jaýapkershiligimiz.
