Ejelgi Rýna jazýy
Máselen, ózbek tilin E. Polivanov, A. Borovkov, V. Reshetov, qyrǵyz tilin K. Iýdahin, I. Batmanov, qaraqalpaq tilin S. Malov, N. Baskakov syndy oqymystylar saralap, tabiǵi akýstikalyqartikýliatsiialyq zańdylyǵyn eýropalyq metodologiialyq modelge baǵyndyryp, bir izge túsirilgen derbes álipbiin túzip, sol boiynsha ǵylymi grammatikasyn jazdy. Eki tildi sózdikterin qurastyrdy. Túrki jurtynyń ǵasyrlar boiy tutynyp kelgen burynǵy arab grafikasynyń ornynalatyn qarpimen jazý úlgisin kúshtep tańýy – tarihi jadyn óshirýmen qatar etnikalyq-týystyq tutasýyna qarsy oilastyrylǵan myqty tosqaýyl boldy. Óitkeni, keńestik ideologtar arab álipbii islamizmge, túrki tilderiniń singarmonizm zańy pantúrkizmge spetsifikalyq tán qubylys dep shoshyndy. Keiingi urpaq ana tilin “álippeden” bastap álgi jat jurttyq ǵalymdardyń eńbekteri arqyly boiyna sińirip, jazba tilin igerdi. Bizdiń baǵymyzǵa osy aýmaly-tókpeli dáýirde Ahmet Baitursynuly, Eldes Omaruly, Halel Dosmuhameduly siiaqty halqymyzdyń mańdaialdy perzentteriniń ana tilin ǵylymi júiege túsirýge, saf taza ereksheliginiń saqtalýyna qosqan úlesi ushan-teńiz. Ortalyqtyń qaqpailaǵanyna kónbei basyn báigege tikken alash ardaqtylarynyń keiingi taǵdyry óktem saiasattyń qurbandyǵyna shalynyp, sheiit boldy. Sóitip, qazaq tiliniń tabiǵatyna jasalǵan ǵylymi synaqtardyń zardaby juqpaly aýrýdai sanaǵa tamyr jaiǵany sonsha, odan taiaý arada qulantaza arylý ekitalai halge jetti. Eger bul betimizben ilgeri kete bergende munyń arty orny tolmastai úlken qasiretke aparyp tynaryn oilaýdyń ózi jan túrshiktiredi.
Qudaiǵa shúkir, táýelsizdik sonysymen qymbat, sonysymen qasietti! Alaida, úsh ǵasyrǵa jýyq ózgege kiriptar bolǵan eldiń sanasynyń áp-sátte saýyǵyp kete qoiýy ońai emes. Sonyń bir aiǵaǵy – merzimdi baspasóz betinde qazaq jazýyn latyn grafikasyna kóshirýge orai qoǵamdyq pikirdi qalyptastyrýǵa jantalasqan kúres úrdisi. Ony tý qylyp ustanýshylardyń qadaýqadaý basty ýáji – otarshyldyq ideologiianyń egip, sepken dertinen shuǵyl aiyǵyp, orys tiliniń tigizer yqpalynan qorǵanyp, áserinen qutylý, ekinshiden, túrki tildes ulttarmen rýhani tutasý arqyly kúsh biriktirip, álemdik saiasatta upaiyn jibermeý. Bul pozitsiia eldi eliktirip áketetin aǵym bolǵanymen astarynda buqqan gáp bar.
Túrki halyqtaryn bir-birinen ydyratyp, tarydai shashyp jiberýde jazý úlgisniń úlken róli bolǵanyn tarihi bastan keshirdik. Endi odan sabaq alatyndai shekemizge tigen joq pa?! Buǵan oqymystylarymyz ázirge dármensizdik tanytyp, ǵylymi shikiligin ańǵartty. Eger biz latyn grafikasyn tańdap, oǵan qaidadan kósher bolsaq, buidalanǵan tailaqtai bázbireýdiń múddesi turǵysynan degenine erip, ashsa – alaqanynda, jumsa – judyryǵynda ustaýyna kónetin naǵyz ǵalamdastyrýdyń qaqpanyna óz erkimizben baryp túsetinimiz ziialylarymyzdyń ázirge qaperine kirmei otyr.
Demek, grafikalyq til – ultymyzdyń táýelsizdigin qorǵaýdyń strategiialyq basty kriterii. Buǵan jeńil-jelpi qarap, atústi sheshim jasaýǵa áste bolmaidy. Bul kúrmeýi qiyn, óte názik másele. Ásirese, aqparat keńistigindegi bizdiń únimizdiń álsizdigin eskersek, onsyz da basqa tildik júiedegi nasihat pen ýaǵyzdyń tárbie isine yqpaly pármendi qazirgi jaǵdaida barlyq salada qazaqtyń tóltýmalyq qasietin topan sýdai birden jýyp-shaiyp jiberedi. Sosyn, “toqal eshki muiiz suraimyn dep, qulaǵynan airylypty” degenniń keri keledi.
Zady, aýyzdaǵy qyzyl tildi sýyryp alyp, ornyna basqasyn ornatý qandai ábestik bolsa, alfavit máselesin qozǵai berý de sondai solaqailyq. Aǵylshyndar men orystarda, arabtar men japondarda jazý tańbasynyń keskinin aýystyrý týraly eshqashan másele kóterilgen emes, demek, qazaqtardyń da buǵan endi qaityp oralyp soqpaityndai máńgilik tańdaý jasaýy shart. Endeshe, ot pen sýdyń arasynan shyǵatyn jol qaisy?
Asyly, bizde myńdaǵan jyl tutynǵan tóltýma ejelgi rýnikalyq hat mádenieti men tańbataný ilimi bola tura, san márte álipbiimizdi aýystyrýǵa syrtqy saiasi kúsh májbúr etti. Álbette, bul jaǵdailar halyqtyń qalyptasqan tarihi dúnietanymy men qadym zamannan qordalanǵan bai tájiribesinen qol úzip, kenjelep qalýyna sebepshi boldy. Bulaisha tarihi esten tandyryp, zerdeni jeksuryndyqpen joiyp jiberý – halyqtyń rýhani ósip, kemeldenýine jasalǵan surqiia opasyzdyq edi. Jalpy, óz erkimen jańa alfavitke kóshý máselesi týa bitken álipbii joqtarǵa ǵana tán qubylys.
Ulttyq tilge, sol arqyly oilaý júiesine yqpal jasap turatyn qural – jazý. Týystas túrik tilderin biriktiretin fýnktsiiany da sol jazý atqarady. Bul rette ejelgi túrik jazý órnegi – qandas túrik ulty men ulystarynyń bárine birdei etalon. Sózdiń konstrýktsiialyq qurylysy, sózjasam pishinderi, sóz týdyrý printsipteri, úndestik zańyna negizdelgen emlelik-ereje qaǵidalary, ózgege uqsamaityn grafikalyq dizainy baiyrǵy túrikterdiń tarihi jyl sanaýǵa deiingi dáýirlegen biik órkenietin aiǵaqtaidy. VIII ǵasyrdaǵy arabtyń joiqyn shapqynshylyǵynan eriksiz tiridei ajyrap qalǵan ata-baba jazýyn óz biligimiz ózimizge tigende jaltaqtamai, jatyrqamai qaitadan alýymyz qanymyz quramyndaǵy aqparattyń oianýy men rýhani sony tynysymyzdy ashyp, patriottyq sezimimizdi qozdyrar, kúlli túriktiń aidynyn asqaqtatyp, basyn biriktirer baq bolyp qonar edi.
Sondai-aq, ejelgi álipbi nusqamyzǵa kóshýde kezdesetin san alýan qiynshylyqtardy meńgerý barysyndaǵy múmkindik muqym iisi tórúk jurtyna tepe-teń bólinýimen ádiletti sheshim bolary haq. Bul úshin túrik tildes halyqtardyń ókilderi qai alfavitti tutynyp otyrsa, sol jazý úlgisin ejelgi túrik rýnikasyna tikelei ótýge transformatsiia jasaýyna ábden bolady. Kásibi ǵalymdar qaýymy túrkitaný ǵylymynyń irgetasy – ejelgi rýna jazýyn igerýge boryshty. Baiyrǵy bádizdelgen bitigin bázbireýdiń aýzyna shainap salyp bergeninen, iaki ǵylymi transkriptsiialaýynan oqyp, pikir sabaqtaýǵa daǵdylanǵan oqymystylardy túrkitanýshy sanatyna qosý aqylǵa qonbaidy. Bul úidiń eń áýeli shatyryn, sosyn qabyrǵasyn turǵyzǵandai aitar aýyzǵa uiat, soraqy tirlik.
Slavian tilderindegi “iazyk” sózin Oljas Súleimenov ejelgi túrkiniń “iazyk – nadpis, pismennyi tekst” uǵymynan shyǵarady. Bul bastapqy “iaz – pishi” túbir sózinen týǵan degen qorytyndy jasaidy (Iazyk pisma. Vzgliad v doistoriiý – o proishojdenii pismennosti i iazyka malogo chelovechestva. Almaty-Rim, 1998 g., str.312). Biraq bul aradaǵy Oljekeńniń etimologiialyq taldaýy sál basqasha. Shyndyǵynda, ejelgi túrikter o basta “iaz” dep jazýǵa arnalǵan materialdyń (saz, aǵash, kón, tas, metall) kedir-budyr qyrtysyn qyrnap óńdeý, iaki betin jazý protsesine tegistep yńǵailaý, ázirleý maǵynasynda qoldanǵan. Bul “kedir-budyrdy iazý” uǵymy jazý materialynyń sapalyq damýymen qatar jarysa jumsalyp, ýaqyt óte kele “pishý, bitik” (Rýnika jazýynyń genezisi nemese “Pishin” tablitsasy – ejelgi qupiia ilim. “Ana tili” gazeti, 2001, № 20) sózderiniń qyzmetin atqaratyn aýyspaly maǵynaǵa ielenip, sinonimdik qatar túzedi.
Osyǵan orai, tilimizdeg“jaz” leksikalyq birliginiń polesemantikalyq ereksheligi qalyptasqan. VIII ǵasyrda bastalǵan arab ekspansiiasy tilimizdiń sózdik quramyn ózgertip, “bitik” ornyna “jaz+ý” syńary belsendi jumsalýyna túrtki boldy. Arnaiy ádebietterde ejelgi túrik jazýy men eskertkishterine qatysty “kóne” anyqtaýyshyn qoldaný buljymas ǵylymi normaǵa ainalǵan. Máselen, Astanadaǵy táýelsizdigimizdiń 10 jyldyǵyna arnalǵan “Baiyrǵy túrki órkenieti: jazba eskertkishter” atty halyqaralyq ǵylymi-teoriialyq konferentsiianyń materialdary jariialanǵan 36,5 baspa tabaq kitapty bastan-aiaq aqtaryp shyqqanda onda “kóne túrki jazbasy”, “kóne túrki rýnikasy”, “kóne túrki sózdigi”, “kóne tarih”, “kóne mádeniet”, “kóne eskertkishter” degen sóz tirkesteri órip júr.
«Kóne» sóziniń maǵynasy orys tilindegi “staryi” degenniń qazaqsha aýdarmasy ekeni aian. Iaǵni, leksemanyń nominativti maǵynasy eski degendi bildiredi. “Kóne shapan” desek, shapannyń ábden tozyǵy jetken, eskiliiginen aqparat beredi. Demek, keltirilgen sóz tirkesterindegi qurylymdyq “kóne” syńary semantikalyq reńki, stildik qyzmeti jaǵynan ekiudai termindik uǵym týdyrady. Sonymen qatar oqyǵan jannyń sana-seziminde birden “búgingi kúnniń estetikalyq talǵamyna jaramsyz, eskirgen” degen túsiniktiń sáýlelenip tura qalatyny daýsyz. Kerisinshe, bul termindik uǵymnyń oryssha balamasy “drevnetiýrkskii” dep maǵynalyq syrsipaty dálme-dál tolyq ashylǵan. Munan shyǵatyn logikalyq túiin, maman ǵalymdardyń kezinde jibergen saýatsyzdyǵynan qalyptasqan jańsaq terminniń mazmunyna maǵynasyn sáikestendirip, tilimizdegi jumsalatyn “ejelgi, baǵzy nemese baiyrǵy” adekvatty balamasyn tutynsa, bizdiń de sorly emes, mádenietimizdiń qainar bulaǵy áriden bastalatyndyǵynan derek beretin aqparattyq qyry ashylar edi.
Túrki halyqtarynyń ortaq igiligi sanalatyn ejelgi rýnikalyq qazynamyz bir kezdegi bógde ult ókilderiniń tárjimalaýymen ǵylymi ainalymǵa tústi. Al ol aýdarmalardy túpnusqamen salystyryp oqi alatyn, onyń ǵylymi sapasyna baǵa beretin ultymyzdyń kompetentti maman ǵalymdary neken-saiaq, tipti joq. Sondyqtan, eskertkish mátinin transkriptsiialaýda qyrýar kemshilikter men aǵattyq jiberilgen. Mysalǵa júginsek, “Byń iyllar túmen kúnlik bitigimin belgúmin anta iasy tashqa iaratytdym”, iaǵni “Myń jyldar [boiy júrgizilgen] túmen [sansyz] kúnderdiń jazýlaryn andaǵy jazyq tasqa jarattyrdym” (“Ejelgi túrki jazýy soǵdy jazýynan shyqty” degen boljamnyń qateligi týraly. “Qazaq ádebieti” gazeti, 2001, №20, 18 mamyr) degen sóilemdegi biz úshin óte mańyzdy derekti aqparatty túpnusqa boiynsha Taijan Dosanov qalpyna keltirdi. Onyń Túrik halyqtarynyń jazba dástúriniń ǵumyr jasyn kem degende eki myń jylǵa [bálkim, onan da kóp bolýy yqtimal] uzartqandyǵy ǵylymi erlikke para-par jańalyq.
Biraq arnaiy ǵylymi zertteý mekemeleri men jekelegen ǵalymdar tarapynan buǵan ázirge nazar aýdarylǵan joq. Mine, bul túrkitaný ǵylymyna qosylǵan eleýli jańalyqty oqymystylardyń qoryta almaýynyń ózi memlekettik deńgeide ǵylymi elitamyzdyń óresizdigin kórsetetin faktor. Al ǵylymi ainalymdaǵy áigili S. Malovtyń aýdarmasy boiynsha atalǵan sóilem ádeii burmalanyp, aqparattyq maǵynasynan jurdai bop, óńi múldem teris ainaldyrylǵany anyqtalyp otyr. Osylaisha derekkózderin sóiletýdegi shala-pulalyq ataqdańqy jer jarǵan “túrkitanýshylardy” tarihi aqiqattan aýytqytty. Munan túietin qorytyndy – ejelgi túrik jazba eskertkishteriniń túpnusqalaryn bir ortalyqqa jinaý tekstologiialyq zertteý jumysyn jńasha qaita júrgizýdi qajet etedi.
Latyn grafikasyna kóshýdi jaqtaýshy otandastarymyzdyń tereń úńilmeitini – kirillitsa, arab, latyn alfavitteriniń túpki tegi bir, baryp tireletini Finikii jazýy ekendigin eskermeidi. Al ejelgi shýmerler men túrik rýnikasy arasynda bailanys barlyǵyn eýrotsentristik kózqaras teriske shyǵarýǵa qansha árekettengenimen báribir ǵylym joqqa shyǵarmaidy. Demek, baǵzy rýnikalyq jazýynyń bizdiń órkeniet tarihyndaǵy ornymyzdy aiǵaqtaityn adamzat qoǵamyna qosqan qundylyǵymyz retinde mańyzy zor. Birsypyra bilgishter ejelgi rýnika jazýyn tilimizge laiyqtaǵanmen búgingi ómirge ilese almaidy dep soǵady. Bul da negizsiz aityla salǵan pikir. Baǵzy ierogliftik jazýyndaǵy japondar men qytailar ózgelerden artyq bolmasa, kem emes.
Latyn alfavitine kóshýdi jaqtaýshy búgingi qazaq bilimpazdarynyń kóbi
ony kompiýtermen bailanystyrady. Shyndyǵyna kelsek, derbes (personalnyi) kompiýterdi jetildirip, qalyń buqaraǵa arnap konveierli óndiriske engizýdiń otany Japoniia, sondyqtan, olardyń kompiýteri óz ieroglifterine negizdelgen. Eger joǵarydaǵy dáiekti tirek etip, ustanar bolsa, japon ieroglifin alý jón edi ǵoi. Biraq basqa jurttar, máselen, aǵylshyndar, qytailar, arabtar kompiýterdiń tili japon grafikasyna negizdelýi shart dep baibalam salǵan joq qoi. Bulardyń qaisysy da óz tilderine kompiýterdi ikemdedi emes pe? Ǵylymi-tehnikalyq progress adam úshin qyzmet etedi ǵoi. Eger tildi kompiýterge ikemdeýdi maqul desek, kúni erteń odan da tiimdi tehnologiialyq jasampazdyq jańalyqtyń tabylmasyna kim kepil?! Sonda alfavitimizdi taǵy da ózgertýimiz kerek pe? Demek, jazý úlgisin aýystyrýdy kompiýtermen bailanystyrýshylardyń súiengen dáleli dáieksiz tujyrym. Biz saiasi táýelsizdik alǵanmen rýhani táýelsizdigimizge áli jete qoiǵan joqpyz. Bul úshin grafikalyq tilimizdiń syrtqy pishini men ishki mazmuny reformalanǵan ejelgi tóltýma jazý úlgisimen ushtasqanda ǵana jan-jaqty órleýge tyń serpilis týǵyzady.
Amanqos MEKTEPTEGI, filologiia ǵylymdarynyń kandidaty, ál-Farabi atyndaǵy QazUÝ-diń dotsenti.
