Bilge qaǵan danalyǵy jáne oǵan arnalǵan jazba eskertkishtiń qundylyǵy
Túrki qaǵandyǵyn ornatýdaǵy uly joryq álem jurtshylyǵyna shynaiy azattyqqa jetýdiń jarasymdy, jaily turmys qurýdyń naǵyz úlgisi bolyp qaldy. Dúnie júzi tarihyna úńilgende erte dáýirde qanaý men ezý, qorlaýdan qutylýdyń eń tiimdi, ómirsheń joly – kók túrikter salǵan «Uly joryq joly» eken. Osy áigili bastama ideiasy jer sharyna dańqy jaiylǵan ataqty qolbasshy, kósemderge maqsat, mindetterin aiqyndap bergen baǵdar sham boldy. Bizdiń ejelgi dana babalarymyzdyń túrki qaǵandyǵyn ornatýdaǵy uly joryqtardy biik qabyrǵa tastarǵa syǵylystyra syiǵyzyp jazyp, máńgilik muraǵa ainaldyrýynyń syry osynda jatyr. Túiip bildirsek, túrki memleketin, túrki imperiiasyn ornatýdaǵy uly joryqtyń aýyr salmaǵy kók túrik kemeńgeri Mogilian – Bilge qaǵan iyǵyna tústi, sonyń aqyl-parasaty, tikelei basshylyǵy men eren batyrlyǵy arqasynda júzege asty. Kók túrikterdiń uly joryqtary álemdi ózine jalt qaratqan iri memleket – túrki qaǵandyǵyn dúniege ákeldi. Buǵan túrkitanýshy ǵalym I.V.Steblevanyń: «K kontsý VI v. prevratili Tiýrkskoi kaganat v moshnýiý tsentralno aziatskýiý imperiiý, kotoraia prostiralas ot Kaspiiskogo moria na zapade do Koreiskogo zaliva na vostoke. Eto mogýshestvennaia derjava imela politicheskie otnosheniia s Iranom, Vizantiei i Kitaem», – dep jazǵany dálel [1. 18-21-bb.]. Al, Bilge qaǵan biligi tusynda kók túrikter munan da keń aimaqty iemdendi. Aqiqatynda, túrki imperiiasyn ornatýda ákesi Qutlyǵ – Elteris pen aǵasy Qapaǵan – Mochýr bastaǵan uly joryqty ári jalǵastyryp, solardyń kózdegen maqsatyn oryndap, elý jyl bodandyq tutqynyna túsip, toz-toz bolyp, ash-jalańashtyqtyń azabyn tartyp, endi mańdaiy ashyla bastaǵan kóne túrikterdi el etip, shuraily jerge ornalastyryp, olardyń bárin kiimi bútin, tamaǵy toq dárejege jetkizip, kóne túrikterge, shyn máninde, mol bailyq, beibit ómir syilap, túrki imperiiasyn tiianaqty ornatqan osy Bilge qaǵan-Mogilian bolatyn, qytaisha ol «Bike kehan» dep ataldy. Sondyqtan Bilge qaǵan kóshpeliler tarihynda túrki imperiiasynyń irgesin qalasyp, ári tolyq ornatyp bergen uly tulǵa. Túrki imperiiasynyń bekem ornaýy tarihta sonyń esimimen bailanysty. Áigili qolbasshy, batyr Kúltegin kóz jumǵanda ainalasyndaǵy kórshi elder men qytai imperiiasynyń patshalyǵy túrki elin bilep turǵan sol Bilge qaǵan dańqy úshin, soǵan arnaiy kóńil aitý úshin keldi. Ony qytai imperiiasy syilady, aitqanyn oryndady. Qyrǵyz halqy áigili «Manas» jyrymen dúniege túgel tanyldy. Toǵyzynshy ǵasyrdyń ortasynda qyrǵyz memleketi qurylyp, dáýirlegen tustyń ózinde dáý tasqa túsirilgen eskertkish jazbalarymen-aq bul halyq álemdi tańdandyryp otyr. Baýyrlas ózbekter «Týmaris» atty epostyq shyǵarmasymen mádenieti erte zamanda qalyptasqan el ekenin moiyndatty. Ózbek jurtynyń dańqyn H ǵasyrda-aq álemge jaiǵan Ábý Áli ibn Sina men Ábý Raihan Birýni ǵylymnyń ár salasynda zor jańalyq ashsa, Álisher Naýai jasaǵan danalyq kórkem shyǵarma HV ǵasyrda dúnie mádenietiniń altyn qoryna baryp qosyldy. Osylai ári qarai tize berý artyqtaý shyǵar. Qazirgi alasapyran zamannyń surapyl borasyny jutyp qoimas úshin bizder kóne mádenietimizdiń kúre tamyryna shań qondyrmai saqtap, ásirese, ǵasyrlar boiy qalyptasqan bai ulttyq qundylyqtardy qasterlei, baǵalai bilýimiz kerek. Áitpese, tehnikalyq oiy damymaǵan qazaq halqy bir kezde tarihi arenadan kórinbei, tabylmai qalýy múmkin. Osyndaida endi súiener basty tirek – túrkilik ulttyq rýhani muralar. Atap aitqanda, babalarymyz sandaǵan ǵasyrlar boiy dáý qabyrǵa tastarǵa máńgi joǵalmastai etip qashap jazǵan asa mol mura – kóne túrki rýna jazba shyǵarmalary. Bul asyl qazynalardyń qataryna ejelgi zamanda túrkilerdiń osy tól árpimen qaǵazǵa túsirilgen «Aldyńdy boljap bal ashatyn kitap» atty óleńder jinaǵyn da qosý kerek. «Qazaq» sóziniń tórkini «saq, kas-saq» ataýynda jatqanyn da ǵylymi negizde málimdedik [2, 56-76-bb.]. Qazaq mádenieti, ádebieti, tarihynyń teńdesi joq bilgiri Á.Marǵulannyń: “Qazaq sózi qadymnan eski at. Taipa jasaýda darhan aǵash siiaqtanyp turady»,–dep aitýynyń túiini osynda jatqan bolýy kerek [3, 143-b.]. Qazaq halqynyń tańba-belgileri men kóne túrki rýna alfaviti arasynda az ǵana aiyrmashylyqtar bar. Tasqa túsirilgen kóne túrki rýna jazbalary kóptep tabylǵan Orhon, Enisei, Talas ózenderi men Altai taýy aimaqtaryn ejelden qazaq halqynyń quramyna engen taipalar mekendegen. Demek, olardyń sol jazbalardy jasaýǵa qatysqany kúmán týǵyzbaidy. Qazaq halqynyń islam dini engenge deiingi Táńirge tabyný nanymy men ejelgi dástúri, túrkilik–ulttyq rýhy tasqa jáne qaǵazǵa jazylǵan kóne túrki rýna jazbalarynyń qan taratar julyny bolyp jasalǵan. Besinshiden, Orhon, Enisei Altai, Talas óńirindegi tasqa túsirilgen kóne túrki jazbalary qazaq halqyna tikelei qatysty tól murasy deýge bolatynyn munan da naqtylai, aiǵaqtai túsý úshin akademik Á.Marǵulannyń: «Eń tańsyq nárse Altai men Mońǵol jerinen tabylǵan úńgitter men kereilerdiń jazýlary. Kóp tabylǵan ásirese úńgitterdiń tas jazýlary. S.E.Malovtyń kóp zamannan zertteýinshe, Enisei men Týva jerinde turǵan qulpytastardyń tańbalary eski úisindiki úsh álip, qańlyniki (aitamǵa), óńgit – kereit eliniń tamǵalary. Abahan ózeniniń boiynan, Achýradan tabylǵan Orhon jazýy. Ol jazýdyń mazmuny bir ǵana naiman eliniń tarihyn sýretteidi. Orhon jazýyn kóp qoldanǵan eldiń biri qypshaqtar»,–degen tujyrymyn eske salýǵa májbúrmiz [3, 138-141-bb.]. Osy úzikte atalǵan taipalar qazaq halqynyń quramyna jatatyny barshaǵa málim. Altynshydan, tasqa túsirilgen kóne túrki rýna jazbalaryndaǵy sózderdiń maǵynasyna túsiný, uǵyný bizge eshqandai qiyndyq týdyrmaidy. Birtalai sóilemder qazaq tilinde jazylǵandai bolyp tanylady. Tize berse osyndai bultartpas málimetter jeterlik. Buǵan taǵy qosarymyz, birneshe aimaqtardaǵy samsaǵan dáý tastarǵa jazylǵan kóne túrki rýna jazbalary osy kezge deiin arnaiy, tolymdy túrde zerttelingen emes. Orhon eskertkishteri ishinde Kúltegin men Tonykók jazbalary ǵana erterekte shyǵystanýshy birsypyra ǵalymdardyń nazaryna iligip, jalpylama túrde sóz bolyp, dolbar tujyrymdar jasalyndy. Aqiqatynda, kóne túrkilerdiń birtalai aimaqtarda samsaǵan tastarǵa jazylǵan shyǵarmalary, tipti, keleli sóz bolǵan emes. Soǵan sáikes, kóne túrki rýna jazba shyǵarmalaryn keshendi túrde tutastai alyp zerttep, barlyq syr-sipatyn ashyp, shynaiylyqpen ǵylymi tujyrymdar jasap, bizdiń babalarymyz Orhon, Enisei, Talas, Altai, Týrfan óńirlerindegi kóne túrki rýna jazba eskertkishterin jazý jáne jasaýǵa óz úlesterin qosqanyn naqtylyqpen aiqyndap, qazaq halqynyń jazýy, tańba-beinesi, mádenieti, ádebieti ejelgi zamanda-aq qalyptasqan órkenietti el ekenin álemge jariia etý, moiyndatý kerek. Ǵalamdaný tusynda da, qai zamanda da qazaq halqyn jahanǵa tanytatyn osy babalardan qalǵan mol mura – kóne túrki rýna jazba shyǵarmalary. Pohojaia statia: Shańdy basýǵa arnalǵan otandyq jáne shet eldik tehnologiialyq protsester men materialdardy anyqtaý Sodan keiingi kúrdeli mindet mynaý: shyǵystanýshy shetel ǵalymdarynyń birsypyrasy ár ólkelerdegi kóptegen qabyrǵa, qoi tastarǵa túsirilgen kólemdi jazbalar kóne túrki jazba jádigerleri ekenin ǵana ashty, ári qarai zertteýge barmady. Bálkim, túrki halyqtary ózderi zerttep alsyn degen shyǵar. Sondyqtan osy tyń da asa kúrdeli salany keń turǵyda sóz etip, biliktilikpen taldaý jasap, barlyq jumbaq qupiialaryn ashyp, álem jurtshylyǵyna sony ǵylymi jańalyqtar syilaityn saliqaly eńbekter usyný qajet. Bizdiń bul zertteý jumysymyz áýelden-aq, osyndai, birneshe kúrdeli maqsattar men mindetterdi qosa qamtyp sheshetin nátijeli josparǵa sai júrgizildi. Keibireýin atap kórsetsek, kez-kelgen jazba eskertkishtiń qazaq halqyna qatysy qandai degen suraq únemi este ustalady. Mysalǵa, bizdiń keń turǵyda taldaý jasaǵaly otyrǵan Orhon boiyndaǵy Bilge qaǵan jazba eskertkishi de, osy óńirdegi qabyrǵa tastarǵa túsirilgen ózge de kóne túrki rýna jazbalary da qazaq halqyna týra ortaq mura bolyp tabylady, oǵan dálel eter derek, málimet, ǵylymi tujyrym jeterlik. Bul bailamymyzdy I.Qabyshulynyń: «P.I.Iadrintsev Orhon ózeni boiyndaǵy «Hoshóó tsaidam» degen jerden tańbaly jazýy bar eskertkishter kesenesin tabady. Bul munan 1000 jyl buryn naiman memleketiniń astanasy bolǵan Qara Qorym qalasynan 32 shaqyrymda ornalasqan-dy. Orhon ózeni osy Qara Qorym qalasyn qaq jaryp aǵyp jatyr. Naiman memleketi 1204 jyly Shyńǵyshannan jeńilip, ata qonysynan alastatylǵan. E.L.Klements ertedegi Kerei memleketiniń astanasy «Tór-hýrah», qazaqsha Bi-tóbeden 16 shaqyrym jerde ornalasqan asa mol eskertkishter keshenine tap bolady. Bul – qazirgi Ulan-Batordan 36 shaqyrym jerdegi Nalaihan tas kómir kesheniniń aldyndaǵy áigili Tonykók eskertkishi», – dep keltirgen málimeti naqtylai túsedi [4]. I.Qabyshuly jazǵan eńbekten keltirilgen úziktegi tańbaly jazýy bar eskertkishter tabylǵan «Koshóó tsaidam» – áigili Kúltegin jazba eskertkishi ornatylǵan jer. Sol Kúltegin eskertkishinen 500 metr jerde biz arnaiy alyp sóz etip otyrǵan Bilge qaǵan jazba eskertkishi turǵyzylǵan. Sonda naimandardyń astanasy bolǵan Qara Qorym shaharynyń mańynan dáý qabyrǵa tastarǵa kóne túrki rýna árpimen túsirilgen, asa kólemdi ári qupiia jazbasymen dúnieni tańdandyryp, dúr silkindirgen Kúltegin jáne Bilge qaǵan mádeni eskertkishi, kereilerdiń astanasy bolǵan «Tór-hýrah» qalasy mańynan Tonykók eskertkishi tabylyp otyr. Naimandar ejelgi zamanda-aq qazaq halqynyń quramyna kirgen, qazirde de solai. Sondai-aq, kereiler de qazaq halqynyń quramyna erte zamannan engen asa kóne ári myqty taipalardyń biri. Naimandar jáne kereiler tarih sahynasyna Ǵun, Úisinderdiń izin ala shyqqan, Orhon jazýyn meńgergen, ózderinshe memleket atanǵan elder. Olar saldyrǵan qalalar jeterlik. Buǵan Á.Marǵulannyń kereimen úńgitterdiń (ýaq) jerindegi úlken qalanyń biri «Qatýn syny». Kereiler ǵun ádeti boiynsha maraldy erekshe qadirlep, oǵan tabynyp júrgen. Naimandardyń monǵol dáýirinde qirap qalǵan qalasynyń aty «Aqbalyq». Qara Qorym astanasynda el basqarǵan handar, sultandar, bekter turǵan. Kóp ǵasyrlar ishinde aldymen Orhon jazýyn odan keiin uiǵyr jazýyn ózine dástúr qylǵan elder qypshaqtar, naimandar, kereiler, úńgit-ýaqtar, merkitter, barlyǵy erte kezde úkimet qurǵan qazaq ulysynyń taipalary»,–dep jazǵany negiz [3, 137-139-bb.]. Á.Marǵulan eńbeginen keltirilgen kishkentai úzikte biraz másele qamtylyp aitylǵan. Osyndaǵy ár sóz óz aldyna jeke zertteýdi surap tur. Mysalǵa, qazaq quramyna engen joǵaryda atalǵan taipalardyń kóne túrki (Orhon) jazýynan keiin uiǵyr jazýyn igerýiniń birneshe sebebi bar. Uiǵyr jazýy kóne túrki jazýynan keiin týyndady. Uiǵyrlar túrki memleketin qulatyp, az ýaqyt bolsa da óz ústemdigin júrgizdi. Sol tusta qarym-qatynas, kelisim-shart úshin qazaq quramyna engen taipalar uiǵyr jazýyn meńgergen bolsa kerek. Sol siiaqty, Á. Marǵulannyń «qazaq ulysynyń taipalary» dep ataýynda zor mańyz bar. Qysqa aitsaq, qazaq halqy skif-saqtar dástúrin sol kúiinde qabyldap, saqtap, jalǵastyrdy. Qazaq halqynyń quramynda kóptegen taipalardyń bolýy da sodan. Ataqty ǵulama Sh.Ýálihanovtyń zertteýinshe «qazaqtyń eski dáýirdegi aty «Alash» dep atalǵan» [3, 142-b.]. Iollyǵ-tegin týraly L.N.Gýmilevtiń: «Bul jazýshy ári tarihshy, eki orhondyq jazý tekstiniń avtory edi. Óz ákesiniń saiasatyn jalǵastyra otyryp, ol shielenisti jaǵdaidan shyǵý jolyn tabýǵa tyrysty», – dep jazǵany eptep jónge soǵady [5, 328-b.]. Shyn máninde, Iollyǵ-tegin týabitti dana, iri aqyn, aqyldy qaǵan, bilikti saiasatker, tereń bilimdi oishyl, tarihi tulǵa. Iollyǵ-tegin jasaǵan shyǵarmasyna ómirdegi shyndyq oqiǵany arqaý etken. L.N.Gýmilev ol tasqa túsirgen jazbany tarihi derek úshin paidalanǵan, óz yńǵaiyna qarai buryp, ony tarihshy dep ataǵan. Orhon boiynda búgingi kúnge deiin tabylyp jariia bolǵan 25-ten astam kóne túrki rýna jazba eskertkishteri bar. Keibir zertteýshilerdiń biik tastardaǵy kóne túrki jazbalaryn: qulpytastarǵa túsirip, qabyr basyna qoiylǵan joqtaý jyr dep uiǵarym jasaǵany sondai sáýegeilik boljamnan týyndaǵan. Keleshekte álgindei jobalap jazylǵan boljamdy oisyz qaitalap aitýshylarǵa toqtaý bolý úshin bul rýhani muralardyń biri Bilge qaǵan jazba eskertkishiniń syr-sipatyn, ózindik ereksheligin shynaiylyqpen kórsetýdi basty nysana ettik.
Ádebiet:
- Poeziia drevnyh tiýrkov VI-HII vekov. - M: Raritet, 1993. - 170 s.
- Eńsegenuly T. Kóne túrki rýna jazba poeziiasy. - Almaty: Bilim, 2007. - 350 b.
- Marǵulan Á. «Tamǵaly tas» jazýy // Juldyz. – 1984. - № 1. – 143 b.
- Qabyshuly I. Halqymyzdyń órkenietke qosqan asyl murasy // Egemen Qazaqstan. – 2004. – 20 naýryz.
- Gýmilev L.N. Kóne túrikter. - Almaty: Bilim, 1994. - 502 b.
