Baýyrjan Momyshuly – túrki halyqtary áskeri ádebietiniń negizin salýshy
Áskeri ádebiette Baýyrjan Momyshulynyń ótken zaman men bizdiń zamanymyzda bolyp ótken álem halyqtaryn qamtyǵan soǵystardyń qaitalanbas úsh túrli ereksheligi bolǵanyn atap ótýmen birge, óz tanymyn jiktei otyryp kórsetetini bar. 1969 jyly 2 qarashada Qazaq Keńes entsiklopediiasynyń bas redaktory professor M.Qarataevqa jazǵan hatynda: “Áskeri ǵylym adamzat tarihynda úsh dáýirge bólinedi: a) Manýfaktýrnyi period vedeniia voiny; b) Mashinnyi period vedeniia voiny; v) Termoiadernyi period voiny”, deidi.
Qarap otyrsaq, úsheýiniń úsh túrli uǵymy bar. Úsheýiniń úsh túrli qarýjaraǵy bar. Úsheýiniń úsh túrli taktikasy men strategiiasy bar. Úsheýiniń úsh túrli tili bar, birine-biri uqsamaidy. Ol tarihi nárse… Osy tanym turǵysynan qaraǵanda, túrki halyqtary basynan keshken áskeri ádebiettiń bolmysyn, tarihyn tanyp bilýge, ol jaiynda ǵylymi zertteý jumystaryn júrgizgende osy oi-tanymdardy áskeri teoriialyq qaǵida retinde qarap, únemi súienip otyrýǵa bolatyn ideialyq baǵyt-baǵdar bola alady degen bailamǵa kelemiz. B.Momyshulynyń osy oi-tanymyna súiene otyryp, oi kózimen qaraǵanda: 1. Soǵys júrgizýdiń manýfaktýralyq dáýiri negizinen maidan tórinde bes qarý túrin molynan ári turaqty túrde qoldanýmen shektelgen jaǵdaidy kóremiz. 2. Soǵys júrgizýdiń mashinalyq kezeńi negizinen otpen atylatyn myltyqtan bastalyp, pýlemet, zeńbirek, tank, ushaq, t.b. tehnikalyq qarý-jaraq túrleriniń bárin qamtýymen erekshelenedi eken. 3. Soǵys júrgizýdiń iadrolyq qarýdy paidalaný dáýiri búgingi kompiýterge súiengen aqparattyq tehnika kómegimen júrgizilmek.
I
Soǵys júrgizýdiń manýfaktýralyq dáýiri B.Momyshuly tanymy boiynsha: “Qazaq tilinde manýfaktýrnyi period vedeniia voiny tirkesinde tilder de, túsinikter de, uǵymdar da bar. Oǵan dálelder – ertegiler, batyrlyq epostar, shynymdy aitsam, ol jaǵynan men ózimdi ózim tekserdim. Manýfaktýrnyi period vedeniia voiny degen nárse óz zamanynda soiyl, shoqpar, naiza, sadaq, aibalta, t.b. qolmen ustalatyn qarýlarmen ótkizilgen eken (kádimgi qyp-qyzyl tóbeles)”. Iaǵni, soǵys negizinen bes qarý túrin paidalaný jolymen iske asqan. Ol qarýlar qylysh,sadaq, naiza, shoqpar, qanjar tárizdi soǵys quraldarymen shekteledi. (“Qarý-jaraq sózdigi” – T.Baijanov) Bul soǵys qarýy tusyndaǵy soǵysýshy sarbazdar jaýmen betpe-bet kelip, kúsh synasady. Maidanda áli jetkeni, ailasy men aqyly asqandary basym túsip jatady. Jaýynger maidan tórinde jeńse de, jeńilse de aiqas ádiletti túrde júrgizilip otyrady. Bul tusta qazaqtyń batyrlyq jyrynda jyrlanatyn ataqty batyrlardyń jekpe-jek soǵysýy men jeńgen jaǵy tikelei rýhy kóterilip, qan maidanǵa túsetin soǵys kórinisteri kóz aldymyzda elesteidi.
Qazaqtar bul dáýirde bes qarýdyń túrimen qorǵaný, shabýyl jasaý joryqtarynda soǵys júrgizýdiń manýfaktýralyq túrinde basym túsip otyrǵan. Bul shaiqastyń qyry men syryn jaqsy bilip, soǵystyń strategiiasy men taktikasyn jete meńgergen halyq ekenin álemge tanytyp otyrǵan. Munyń ústine qorǵaný jolynda júrgizilgen soǵysta óz jeriniń tabiǵatyn, iaǵni taýy men dalasyn, qyry men jazyǵyn da bilgirlikpen paidalanyp, qarsylasyn jer qaptyryp otyrǵan. Munyń ústine qazaqtardyń at qulaǵynda oinaityn shabandozdyǵy, soǵysta jylqynyń sheshýshi kúshke ainalýynda kóp máseleniń túiini jatyr. Buǵan dálel Edil, Shyńǵyshan, Ámir Temir, t.b. qolbasshylar zamanynda tulpar attyń sheshýshi kúshke ainalǵan ereksheligin sezinemiz. Al batyrlar jyrynda batyrmen birge tulpar attyń beinesi qatar somdalýynda kóp syr jatyr. Soǵysta eń yqsham, manevr jasaýǵa beiim, alys pen jaqyn jerdi tez basyp ótetin jaramdy qazanattyń bolýy – qazaq jerin jaýdan qorǵap, Otan keńistigin ustap qalýdyń sheshýshi joly da jaýynger mingen jaramdy joryq atyna bailanysty bolyp kelgeni de shyndyq. Osy sebepti halqymyz shyǵarǵan epikalyq jyrlarda batyr obrazyn somdaýmen birge onyń tańdap mingen tulparlardyń beinesi de qatar alynyp sýrettelýinde kóp syr jatyr.
II
Soǵysty júrgizýdiń mashinalyq dáýiri dep otpen atylatyn qarý túrleri jetilip, avtomat, pýlemet, zeńbirek, tank, raketa, samolet, bomba men granata túrleriniń ústemdik alǵan zamanyn aitady. Bul tehnikalyq jaraqtarmen soǵys júrgizgende, qarýlardyń nebir jańa túrleri maidan tórinde qoldanylsa da báribir adam psihologiiasy men rýhani tabiǵaty, iaǵni adam jany sheshýshi kúshke ainalyp otyrady.
Qazaq halqy óz tarihynda soǵys júrgizýdiń mashinalyq dáýiri dep atalatyn túrine, bylaisha aitqanda, meilinshe jetilgen túrine alǵash ret Keńes Odaǵy men fashistik Germaniia arasyndaǵy soǵysta aralasty. Qazaq soldattary men qazaq komandirleri maidan tóriniń bul dáýirindegi qarý-jaraqtyń barlyq túrin tez arada meńgerip, álem jurtyn tańdandyrǵan erlikter jasap jatty. Iaǵni, tarihtyń qatal synynan abyroimen ótti.
Óz halqynyń qas batyry atanǵan Baýyrjan Momyshuly da alǵash ret soǵys júrgizýdiń meilinshe jetilgen mashinalyq dáýirine aralasyp, erlik dańqy búkil álem halyqtary nazaryna ilikti. Ata jaýǵa qarsy Otandy qorǵaý jolynda fashisterge qarsy soǵys qarý-jaraqtarymen birge qalamyn, iaǵni qamal buzar qaharly sózin de qosa jumsaýmen erekshelendi. Bul taqyr jerde paida bolǵan kezdeisoq qubylys emes, ol kóne zaman ata-babalarynan bermen qarai úzilmei kele jatqan dástúr jalǵastyǵy bolatyndy. “Men bastan keshkenderin jazyp júretin jaýyngerlerdiń birimin. Maidanda jaýyngerler arasynan shyqqan, qaltasynda Jazýshylar odaǵynyń bileti bolmasa da jazatyn maidangerler dep atalatyn bytyrańqy top bar. Men bul topty jazýshylardyń jańa býynynyń tutas bir armiiasy dep oilaimyn. Olar ázir oqiǵany bolat qalamsaptyń ushymen kórkem sózben sheber órnekteýdi meńgere qoiǵan joq. Olar kózben kórgenderin, ózderi kýáger bolǵan oqiǵalardy, soǵystyń qatqyl tilimen jazyp júr. Olardyń keibireýleri oqqa ushty, keibireýleri múgedek bolyp qaldy, basqa bireýleri óz qyzmetin atqarýda. Kórgenderin hatqa túsirip júretin meniń qarýlas joldastarymnyń biri – osynda otyrǵan Keńes Odaǵynyń Batyry M.Ǵabdýllin. Onyń jazǵandary 10-ǵa jýyq dápter bolady. Soǵys júrip jatqan kezden beri bul topqa kóptegen basqa adamdardy qossaq, myńdaǵan paraq jazylǵan bolar edi. Soǵys aiaqtalǵan kezde soǵys ádebiet maidanynda da bastalady, qazir ádebiet maidanynda soǵys joq. Al bizdiń soǵys dep júrgenimiz – jai shamaly qaqtyǵys qana. Soǵys aiaqtalǵannan keiin maidangerler armiiasy jazý ónerin meńgerýdi qyzý qolǵa alyp, búginde ádebiet tosqaýylynda buǵyp otyrǵan keibir jazýshylarmen shaiqasatyn bolady. Munyń ózi bálkim bes jyldan keiin be, bolmasa on jyldan soń ba, iaki bolmasa jiyrma jyl ótkennen keiin bola ma – ony men dál bilmeimin. Biraq soǵystan keiin jańa adamdardyń, jańa jazýshylardyń týatynyn bilemin”, – dep jazady B.Momyshuly.
III
Soǵys júrgizýdiń búgingi kúndegi iadrolyq dáýiri de óz belgisin berýde. Japoniia halqyna qarsy qoldanylǵan atam bombasy osy qubylystyń aiǵaǵy dese bolǵandai. Atom bombasyna ie, iadrolyq qarýǵa ie memleketter sany da búginde otyzǵa jaqyndap keledi. Soǵys bilimpazdarynyń aitýy boiynsha, eger iadrolyq atom qarý-jaraqtarynyń tetigi aǵytylyp ketse, jeńýshi de, jeńilýshi de bolmaidy. Álem buryn-sońdy bolmaǵan apatqa ushyrap, Jer shary orbitasynan aýyp, qurdymǵa ketýi múmkin.
Soǵys júrgizýdiń osy úsh túriniń alǵashqy eki kezeńinde áskeri ádebiet túri paida bolyp, damýdyń, jetilip qalyptasýdyń uzaq joldaryn bastan keshti.
“Áskeri ádebiet dep neni aitamyz, onyń taqyryptyq negizi men zertteý nysanasyna neler jatpaq?” – degen suraqtar aldymyzdy oraǵytatyny da shyndyq.
Áskeri ádebiet dep áskeri ǵylym túrlerimen birge kórkem ónerdiń ózindik ereksheligine orai paida bolǵan kóne zamannan búginge deiin damyp, qalyptasý ústinde kele jatqan rýhani qubylystyń qomaqty bir salasyn aitamyz.
Áskeri ádebiettiń kórkem ádebiet salasynda paida bolǵan túrlerin, onyń ózindik derbes salasyna jatatyn jalpy áskeri kórkem ádebiet pen soǵys maidanyna tikelei qatysyp, tolarsaqtan saz keship, Otan úshin jan berip, jan alysqan ári maidanda qarýymen birge qamal buzar qaharman sózdi qosa jumsaǵan daryndy jaýynger men qolbasshylar qalamynan týǵan áskeri kórkem ádebiettiń jóni bir basqa ekenin basa aitamyz. Áskeri ádebiettiń túri dep bizde Uly Otan soǵysy taqyrybyna jazylǵan kórkem ádebiet janrlaryn aityp júrmiz. Keńes dáýirinde Uly Otan soǵysy taqyrybyna jazylǵan kórkem týyndylar ishinde bizder, qazaqstandyq jazýshylar, Resei men Ýkrainadan keiingi oryndy iemdenemiz. Keńes ókimetine qaraǵan túrki halyqtarynyń ishinde qazaqtar áskeri ádebiet tarihynda jetekshi orynda tur.
Qyrǵyn soǵysqa qatyspai-aq syrttan baqylap, maidan ómiri týraly kórkem shyǵarmanyń ártúrli janrynda jazatyn aqyn, jazýshylar, dramatýrgter da bolady. Mysaly, L.Tolstoi orystardyń basynan ótken 1812 jylǵy Otan soǵysy shyndyǵyn sýretteitin óziniń “Soǵys jáne beibitshilik” romanyn jazsa, 1941-1945 jyldardaǵy Uly Otan soǵysy jaiynda Ǵ.Músirepov “Qazaq soldaty” romanyn, M.Áýezov “Namys gvardiiasy” pesasyn jazdy. Basqa aqyn-jazýshylar da maidan taqyrybyna qyzý atsalysty. Árine, bulardy da soǵys taqyrybyna jazylǵan kórkem ádebiet salasyna jatqyzamyz.
Bizdiń kózdep otyrǵanymyz, iaǵni oi talqysyna salyp arnaiy ǵylymi zertteý nysanasynda ustanarymyz soǵys maidanyna áskeri jaýynger retinde aralasyp, qandy qyrǵyn ishinde aýyzdyqpen sý iship, etigimen sý keshken qas batyrlar kóp shyqty. Olardy joryqqa bastaǵan qolbasylar men partizandar jaýǵa qarsy qarýymen ǵana emes, qalamyn da qaHarly qarý retinde qatar jumsaǵan kórnekti aqyn-jazýshylar áskeri ádebiettiń kórnekti ókilderine ainaldy.
B.Momyshuly “VOV v kazahskoi proze” dep atalatyn baiandamasynda: “Na front otpravilis bolee sotni rabotnikov iskýsstva. Oni odev serye soldatskie shineli, s orýjiem v rýkah stanovilis v stroi, oni byli soldatami voiny. Sredi nih byli takie talantlivye poety kak Kasym Amanjolov, Pavel Kýznetsov, Dihan Abilov, Jýmagali Sain, Abdýlla Jýmagaliev, Dm. Snegin, Abý Sarsenbaev, Syrbai Maýlenov, kompozitor Ramazan Elebaev, dirijer Gaziz Dýgashev, pevets Temirbek Kokýbaev i dr.
Oni eti soldaty i ofitsery, nahodias na perednem krae na razlichnyh doljnostiah, ýmelo sochetali shtyki s perom”, – dep jazǵanda odan qarsy qarýmen qosa qamal buzar qaharly sóz ónerimen soǵysqan aqyn-jazýshylar men óner ielerin kóremiz.
IV
Kóshpeli órkeniet zamanynda soǵys júrgizýdiń manýfaktýralyq dáýirine sai qalyptasqan qolbasshynyń jaýǵa qarsy kúresinde bes qarýmen qosa aqyndyq ónerdi qosa qabat paidalaný dástúri bolatyn. Mysaly, qazaq-qalmaq soǵysy zamanynda bul ata dástúrdi Aqtamberdi men Qojabergen jyraý, táýelsizdik úshin kúres jolynda Mahambet, Qoqanǵa qarsy soǵysta Mádeli qoja ata dástúrin jalǵastyra tústi. Mine, osy úrdis Uly Otan soǵysynda da ómirden oryn taýyp jalǵastyq tabýyn ataqty qolbasshy, aty ańyzǵa ainalǵan qazaqtyń ulttyq batyry B.Momyshulynyń qandy maidan ústindegi ómir jolynan da baiqaimyz. Muny “Qanmen jazylǵan kitap” shyǵarmasynda: “Uly Otan soǵysynda alǵan tájiribemiz ata-babamyzdan qalǵan halqymyzdyń jaýyngerlik dástúr-muralary ondai ádebietti jazýǵa aýmaqty, kólemdi, sińimdi qorek bola alady”, – dep jazýynda astarly oilar jatyr.
Kórkem ádebiettegi áskeri ádebiet dep atalatyn bul qubylys taqyr jerden paida bolǵan dástúrsiz, dástúrli jalǵastyqsyz óli dúnie emes. Túrki halyqtarynyń kóne dáýirden búginge deiin dástúrli jalǵastyq taýyp, damyp kele jatqan áskeri ádebieti bolǵandyǵyn jazba tarih eskertkishteri de aiǵaqtaidy. Túrki halyqtary ádebietiniń bastaý kózderi bizdiń zamanymyzǵa deiingi myńjyldyqtar ishinde jatqanyn, iaǵni onyń bastamasy saqtar elinen shyqqan, biraq óleńderin qytai tilinde jazǵanyn kóne qytai jazba derekteri boiynsha meniń shákirtim Álimǵazy óziniń kandidattyq dissertatsiiasy arqyly ǵylymi ainalymǵa túsirip otyr. Biraq bizder saqtar dáýiri men tuńǵysh Túrik qaǵanaty (VSh ǵ.) arasyndaǵy áskeri ádebiet týraly naqtyly derek kózderin ázirshe tereń tanyp boilai almai kelemiz.
Bul máseleni Túrik qaǵanatynyń uly ideology ári oima jazý arqyly tasqa shekip, uly mura qaldyrǵan áigili Tonykók danadan bastaýdyń jóni bar dep bilemiz.
Odan keiingi Qarahanidter zamanynda burynǵy on sadaq atalǵan elden shyqqan álemge áigili “Qudatǵý bilik” (HI ǵ.) kitabynyń avtory Júsip Balasaǵunnyń eńbeginde sol zamanda ǵumyr keshken qoǵamnyń saiasi-áleýmettik toptaryn júielep, áskeri qolbasshylar týraly saraptalǵan pikirleri búgingi tańda da qoldanysqa suranyp turǵan oitanymdarǵa tunyp tur. Avtordyń maidan tórinde áskeri qolbasshylardyń sheshýshi ornyn anyqtap, jeke tulǵanyń qanshalyqty yqpaly baryn saraptai kelip: “Myń arystandy bastaǵan qoi bastyqtan, myń qoidy bastaǵan arystan bastyq artyq” degen ataly sózi tek maidan tórindegi áskeri qolbasshy týraly ǵana emes qazirgi qoǵamdyq bileý satysyndaǵy árbir bastyqqa qoldanýǵa bolatyn shyndyq ekenin anyq sezinemiz.
Biz erekshelep nazarda ustap otyrǵan áskeri ádebiet týraly tanymnyń ólshemine Moǵolstan men Shaǵatai ólkesindegi Ámir Temir áýleti zamanynda da aqyn, ǵalym, qolbasshy, patshalyq bilik etken aitýly tulǵalardyń áreket etkenin alǵa tarta alamyz. Mysaly, ataqty Babyr patshanyń óz maqsatyna jetý jolynda júrgizgen kúresterinde qarýy men qalamyn qatar jumsap, artyna óz óleńderi men álem moiyndaǵan “Babyrnama” týyndysyn qaldyrýy – osynyń aiǵaqty dáleli. Nemese Babyrdyń bóle týysy, Moǵolstannan qanat qaqqan M.H.Dýlatidiń “Tarih-i-Rashidi” dep atalatyn memýarlyq janrdaǵy eńbegi men “Jahannama” dastany óz zamanyndaǵy áskeri ádebiettiń burynǵy ótken dástúr jalǵastyǵyn ushtastyra damytyp qalyptastyrǵan daryndy aqyn, tarihshy ǵalym, dańqty qolbasshy bolǵanyn kóremiz. Sol zamanda, iaǵni, Babyr men Haidar myrza bilik etken kezdegi áskeri ádebietke aitarlyqtai úles qosqan Hasen Áli Jalaiyrdyń qasida janryndaǵy teńdesi joq aqyndyq ónerin ekeýi de asa joǵary baǵalap, ónegeli úlgi retinde tanystyratyny bar.
Bul atalǵan aqyndardyń báriniń de óz zamanynda memlekettik bilik úshin kúres jolynda qan maidanda qol bastap, kúreske bilek sybana kirisken, aqyndyq ónerine qosa qarý-jaraǵyn jaýǵa qarsy siltegen ereksheligi men mundalap turady.
Altyn Orda imperiiasy qulap, birtutas túrki halyqtary kóptegen usaq handyqtarǵa bólinip, ydyraǵan tusta, tarih sahnasyna shyqqan qazaq handyǵy HV ǵasyr men XVIII ǵasyr arasynda óz táýelsizdigin saqtaý jolynda aitarlyqtai mán-maǵynasy bar tarihi kúres jolyn bastan ótkerip jatty.
Qazaq handyǵynyń táýelsizdigi jolynda, ásirese, uzaq jyldarǵa sozylǵan qazaq pen qalmaq arasynda bolǵan soǵysqa qatysyp, óz kóz aldynda ótken tarihi oqiǵalarǵa tikelei aralasqan qazaq aqyn-jyraýlary áskeri ádebiettegi babalar dástúrin ári qarai jalǵastyrdy. Aqtaban shubyryndy zamanyn kózi kórip, qasiretin óz basynan ótkizgen Qojabergen, Aqtamberdi jyraýlar jaýǵa qarsy qol bastap, qandy maidan alańynda jaýǵa qarsy naizasy men otty jyryn qatar jumsaǵan ári armanyn keler urpaqqa amanatqa qaldyrǵan jyr joldaryn qaldyrdy. Ol tustaǵy qazaq aqyn-jyraýlarynyń bári de maidan alańynda bolyp, jaýǵa qarsy kúreste qarýy men aqyndyq ónerin qatar qoldanýy arqyly áskeri ádebiettiń de kórnekti ókilderi edi.
HVIII ǵasyrdyń basynda Resei imperiiasy qazaq jerine qol salyp, HIH ǵasyr ishinde Qazaq eline tutastai otarshyldyq oiranyn ornatyp baqty. Qazaq elin birtutas qalpynan ajyratyp, HIH ǵasyrdyń alǵashqy jartysynda úsh bólikke ajyrap ketýine sebepker boldy. Kishi júzdi Orynborǵa qaratyp, el bileýdiń halyqqa jat sultan pravitel biligin ornatty. Orta júzdi Ombyǵa qaratyp, el bileýdiń aǵa sultandyq júiesin ornyqtyrdy. Uly júz Qoqan handyǵyna baǵynyp, el bileýdiń rýlyq júiege negizdelgen datqalyq túrin bastan ótkizip jatty. Tutas bir halyq otarshyldyq saiasattyń nátijesinde úshke jarylyp, rýhani tutastyǵynyń ydyrai bastaǵany HIH ǵasyrdyń birinshi jartysyndaǵy ádebiet álemindegi zaman shyndyǵynyń ainasy bolǵan poeziia janrynda aiqyn baiqaldy.
Batys Qazaqstan qazaqtary arasynan aqyryp teńdik suraǵan Mahambet otty jyry arqyly sol tustaǵy naǵyz áskeri ádebiet dástúrin jalǵastyrýshy jaýynger poeziianyń biregei kórnekti ókiline ainaldy.
HIH ǵasyrdyń alǵashqy jartysynda Qoqan handyǵynyń qorlyǵy men zulymdyǵyna qarsy kóterilgen halyqtyń jarqyldaǵan almas qylyshyndai aqyn Mádeli óleńderi qalyń elge rýhani qýat berdi. Mádeli de Qoqan jasaqtarymen qandy maidanǵa túsip, qarýy men sóz nóserin qabat qoldanyp, talai erliktiń úlgisin kórsetti.
Qazaq aqyndarynyń áskeri ádebiet jasaýdaǵy ata dástúrin jalǵastyrý áreketi, tipti 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilisiniń jarshysy men jyrshysyna ainalǵan halyq aqyny Omar Shipinniń shyǵarmalarynda da aiqyn belgi berip jatty. Mine, bastamasy orta ǵasyrdaǵy aqyn ári qolbasshy Túrik qaǵanatynyń temirqazyq juldyzyndai myzǵymas ideology bolǵan Tonykókten bastalǵan poeziia janrynan órbip óris jaiǵan áskeri ádebiette qalyptasqan dástúrdiń sońǵy jalǵasy Omar Shipinmen aiaqtalady. Bul san ǵasyrlarǵa sozylǵan soǵys júrgizýdiń manýfaktýralyq dáýirindegi áskeri ádebiet ókilderiniń bári de bes qarýdyń kúshimen sóz ónerin qosa jumsaǵan kezeńmen bitedi.
V
Soǵys júrgizýdiń mashinalyq dáýirine qazaq halqy shyn máninde Keńes Odaǵynyń fashistik Germaniiamen bolǵan 1941-1945 jyldardaǵy Uly Otan soǵysynda tuńǵysh ret qatysty. Buryn mundai soǵysty ishinara ult-azattyq kúresine qatysyp, keń maǵynada bastan ótkizbegen ári buǵan jeterliktei daiarlyǵy bolmaǵan qazaq soldattary men komandirleri soǵysqa arnalǵan búgingi kún qarý-jaraqtardy tez meńgerdi. Máskeý túbinde bolǵan sheshýshi aiqastarda kózsiz erlikter jasap, búkil álem halqyn tańqaldyrdy. Panfilovshy batyrlardyń erligi osy kórinistiń naqtyly aiǵaǵyna ainaldy.
Baýyrjan Momyshuly taǵdyry Keńes Odaǵy men fashistik Germaniia arasynda bolyp ótken Uly Otan soǵysynda soǵys júrgizýdiń meilinshe jetilgen mashinalyq dáýirine tus keldi. Soǵys bastalǵanǵa deiin-aq ol 1932 jyldan ásker qatarynda qyzmet etip, áskeri bilim men is tájiribesin jete meńgergen aǵa leitenant dárejesine deiin kóterilgen, iaǵni aldyn ala daiarlyǵy jetilgen jaýynger komandir retinde qalyptasqan edi. Munyń ústine rýhani dúniesi de qordalanyp baii túsken-tin.
Uly Otan soǵysy bastalyp, shaiqastar qyzǵan tusta “Barlyǵy da maidan úshin” urany beleń aldy. Maidan jaýyngerlerine rýh berip, otanshyldyq sezimin ushtai túsýge barlyq óner qairatkerleri judyryqtai jumyla túsken kezde keń maǵynadaǵy áskeri ádebiettiń salasyndaǵy qalamgerler óneri qalyptasý, damý jolyna tústi. Osy turǵydan qaraǵanda áskeri ádebiettiń aýmaǵyna enetin ári qaitalanbas óz ereksheligimen daralanatyn mynadai jiktelisterdi baiqaimyz:
Tylda, maidannan alysta otyryp soǵys taqyrybyna jazǵan aqyn-jazýshylar toby shyǵa bastady. Mysaly, XX ǵasyr Gomeri atanǵan Jambyl Jabaevtyń “Leningradtyq órenim”, Ǵabit Músirepovtiń “Qazaq soldaty” romany, Muhtar Áýezovtiń “Namys gvardiiasy” men halyq aqyndarynyń 28 panfilovshylar týraly óleń, dastandary, t.b.
Qazaq ádebietinde buryn bolmaǵan partizan aqyn-jazýshylardyń óz bastarynan keshken jortýyldaǵy ómir shyndyǵy arqaý bolyp órilgen shyǵarmalary. Mysaly, Q. Qaisenov, Á. Sháripov, J. Saiyn, t.b.
Maidannyń ótinde bolyp, jaýmen betpe-bet kelip alysqan jaýynger aqyn-jazýshylar: B.Momyshuly, Q.Amanjolov, M. Ǵabdýllin, A.Bek, Á.Nurpeiisov, T.Ahtanov, Á.Nurshaiyqov t.b.
Soǵys jyldarynda maidan qajetine qarai birde ashylyp, birde jabylyp otyrǵan qazaq tilindegi áskeri gazetterde istegen jýrnalister týyndylary: Á.Sársenbae, Q.Saǵyndyqov, J.Jumahanov, S.Seiitov, t.b.
Bulardyń bári de Uly Otan soǵysy kezindegi áskeri ádebiettiń qalyptasyp, damýyna óz úlesterin qosyp, taqyryp aýmaǵyn keńeitip, maidan jańalyqtaryn der kezinde jetkizip, halyq rýhyn kóterip otyrdy. Joǵaryda atalǵan áskeri ádebiettiń ókilderine qaraǵanda úshinshi toptaǵy aqyn-jazýshylar týyndysy arasynan B.Momyshulynyń alar orny bólekshe. Ol ata-babadan bermen kele jatqan áskeri ádebiettiń dástúrimen tereń tanys bolyp, ata dástúrdi damyta jalǵastyryp, túrik halyqtar áskeri ádebietiniń negizin salyp, qalyptastyrýshy qaitalanbas tulǵaǵa ainalyp úlgerdi.
B.Momyshuly qatysyp, qolbasshylyq etken maidan tóri soǵys júrgizýdiń mashinalyq dáýiri edi. Mundai tarihi taǵdyr sheshiletin soǵys júrgizýdiń buryn-sońdy bolmaǵan jańa tehnikalyq quraldardy paidalaný, ony jete meńgerý, maidanda sheberlikpen qoldaný úshin qolbasshy áskeri ǵylym salalaryn jetik bilý sharty alǵa qoiyldy. Al, shirek ǵasyr ómirin keńestik turaqty armiia qatarynda qyzmet atqaryp, soǵys kezinde aǵa leitenant sheninen, batalon, polk, odan polkovnik bolyp, diviziia komandirine deiin ósý jolynda B.Momyshuly armiia ýstavyna ózgeris endirip, strategiia men taktika salasynda jańalyq ákelgen, áskeri ǵylym salasynda meilinshe jetilip, teńdessiz erlikter jasap, ataǵy álemge tanylyp, halyq moiyndaǵan daryndy tulǵaǵa ainaldy. Jeńisten soń Uly Otan soǵysynyń eń ozyq áskeri qolbasshylarynan iriktep tańdap alynǵan 250 komandirden jasaqtalǵan bir mezgildik áskeri akademiiaǵa oqýǵa alynǵan jalǵyz Aziia halqynyń ókili edi. Áskeri akademiiany bitirip, áskeri akademiiaǵa strategiia men taktika salasy boiynsha dáris beretin professor qyzmetin atqarǵan áskeri saladaǵy tuńǵysh qazaq bolýmen de erekshelenetin.
B. Momyshulyn qan maidanda jasaǵan kózsiz qaitalanbas erligi úshin general-maior, 8-gvardiialyq diviziianyń komandiri ári áskeri ustazy I.V.Panfilovtan bastap keiingiler ony Sovet Odaǵynyń Batyry men general ataǵyna talai ret resmi túrde usynǵan edi. Biraq B.Momyshulynyń álemge tanylǵan dańqy men áskeri ilimdegi tereńdigin, daraboz qolbasshylyǵyn kóre almaǵan pendeligi basym Bas shtabtyń jáne tikelei Qorǵanys ministriniń qarsylyǵyna ushyrady. Osy sebepti, 1956 jyly 46 jasynda otstavkaǵa shyǵyp ketti. Otstavkaǵa shyǵý sebebiniń óz ustazy, general Chistiakovke jazǵan hatynda aitylýynda kóp syr jatyr. Ony aqyn Ázimbek Janquliev sózimen órnektesek:
Batyr tappai bahadúr alashymnan,
Orystardyń onda da baǵy ashylǵan.
Qazaq batyr bolmaýyn qadaǵalap,
Jol bermeýge jan salyp alasurǵan.
Kógenkózdi kók kózder kóp túrtetin,
Solar jaýdyń alǵandai jaǵasynan …
Basqa ulttyń balasy bolǵandyqtan,
Batyrlyǵy Baýkeńniń zorǵa ashylǵan, — degen óleń joldarynda (“Ar Ai” 01.12.2005) Uly Otan soǵysy kezindegi resmi ataq berýdegi alaqoldylyq Aýǵanstan soǵysynda da qaitalanyp otyrǵanyn áshkereleidi. Aýǵan-Keńes soǵysyna biz jaqtan negizinen musylman jastary qatysyp, qolbasshylyq biligi orystar jaǵynda bolatyn. Osyǵan qaramai batyrlyq ataq solarǵa buiyryp jatatyn. Osy ádiletsizdik aqyn tarapynan tańbalanyp aitylýy da zaman shyndyǵynan týyndap jatqan zańdylyq edi
B.Momyshuly óziniń áskeri joldaǵy bolashaq karerasy bolmaitynyn bilgen soń, jazýshylyq ónerge baǵyt alyp, tez tanyldy, Qazaqstan Respýblikasy Memlekettik syilyǵyn aldy. Bul ózgeristi B.Momyshulynyń ekinshi erligi dep baǵalady onyń zamandastary.
B.Momyshuly óziniń jazýshylyq óneri áskeri ádebietke tikelei qatysty bolý sebepti bastapqy kezde jazylyp tanylǵan maqal-mátel, aforizmderi men óleńderi, epistoliarlyq janrdaǵy týyndylary da maidan ómiri shyndyǵynan týyndap jatýy tabiǵi qubylys edi. Áskeri ádebiet salasynda ol kúndelikti soǵys jaǵdaiynda qandy maidan ishinde bastan keshken ómir tájiribesin oida qorytyp jazǵan teoriialyq deńgeii biik maqalalarymen tanyla bastady. Qazaq KSR Ǵylym Akademiiasynda bir apta boiy tańdaýly ǵalymdar men óner qairatkerleriniń aldynda soǵys jaiy týraly oqylǵan lektsiialary (“Psihologiia voiny”, “Qanmen jazylǵan kitap”) men áskeri akademiiada strategiia men taktika páninen ótkizgen dáristeri arqyly, áskeri kórkem ádebiettiń ǵylymi tuǵyry men teoriialyq negizin saldy. Al, onyń kórkem ádebiettegi kórinisteri jazýshynyń qolynan shyǵyp, basylym kórgen shyǵarmalarynda jatty.
B.Momyshulynyń áskeri ǵylymdy tereń meńgerip, polkovnik ataǵymen-aq diviziia komandirine kóterilýi, áskeri akademiiada professor ataǵymen dáris berýi jáne osy áskeri saladaǵy oi-tanymyn, maidan shyndyǵyn kórkem shyǵarmalary arqyly áskeri ádebiettiń shyńyna kóterýi joldary onyń birden bir túrki halyqtary áskeri ádebietiniń negizin salýyna alyp keldi. Óitkeni, túrki halyqtary tutas (Túrkiia túrikterinen basqalary) Uly Otan soǵysyna túgel qatysyp, olardyń aqyn-jazýshylary da ata-babalarynan rýhani mura bolyp qalǵan áskeri ádebiet dástúrin jalǵastyryp jatty. Al, B.Momyshuly bolsa, osylardyń arasynan suryptalyp, erekshe áskeri ádebiet salasynda qalyptasty, ǵylym ári kórkem shyǵarmalary arqyly álem halyqtaryna tanylýy sebepti “túrki halyqtary áskeri ádebietiniń negizin salýshy” degen tarihi tuǵyrǵa kóterile aldy.
Filologiia ǵylymdarynyń doktory., professor Mekentas Myrzahmetuly
