Kúltegin eskertkishi – túrki tektes halyqtardyń baǵa jetpes bailyǵy
Keńester Odaǵy kezinde ótken tarihymyzdy zertteý múmkin bolmady. Sondyqtan bolar ata-babamyzdyń bai murasy Túrki álemin zertteýde ǵalymdarymyzdyń negizgi eńbekteri egemendikten keiin ǵana kórine bastady.
Túrki halyqtarynyń kóne dáýirdegi uzaq ǵasyrlyq mádeni muralarynyń biri – Kúltegin eskertkishi. Orhon-Enisei jazýyna jatatyn mańyzdylyǵy jaǵynan baǵa jetpes qundy dúnie.
Bizge jetken Túrki tarihy da osy VII-VIII ǵasyrlarda jazylǵan Orhon-Enisei jazba eskertkishteri arqyly belgili boldy. Eskertkish bir zamanda túrkiler mekendegen Enesei ózeniniń boiy men qazirgi Monǵol Halyq Respýblikasynyń astanasy Ýlan-Batordyń batysyndaǵy 400 kilometr jerdegi Orhon ózeni boiyndaǵy Kosho-Tsaidam oipatynda ornalasqan. Ony alǵash taýyp, ǵylym álemine málimdeýshi-orys ǵalymy N. M. Iadrintsev. 1890 jyly Geikel basfin – ýgor qoǵamynyń, 1901 jyly V. Radlov bastaǵan Orys ǵylym Akademiiasynyń Ekspeditsiialary eskertkish ornatylǵan jerge baryp, jazýdy óz kózderimen kórip, tekserip qaitady. 1902 jyly Ýjchjoýdaǵy aǵylshyn konsýly K. Kemppel Kúltegin eskertkishine birsypyra zerteý jumysyn júrgizdi. 1909 jyly frantsýz saiahatshysy De Lia Kost kelip tekse, 1912 jyly ǵalym V. L. Kotvich zertteý jumystaryn júrgizdi. 1958 jyly mongol – chehoslavak birikken ǵylymi ekspeditsiiasy Kúltegin eskertkishinin ornyna qazba jumystaryn júrgizdi. Buǵan basshylyq etken cheh arheology L. Iisl. Bul V.V. Radlovtan keiingi jasalǵan qazba jumysy edi. Qazba jumystary ústinde qorǵan astynan eki kisiniń tasqa ádemi oiylyp jasalǵan bas músinin kezdestirdi. Onyń biri Kúlteginiń, ekinshi áieliniń músini ekeni anyqtaldy.[1,13-b]
Kúlteginge arnalǵan eskertkish piramida tárizdi. Biiktigi 3,15 metr, eni 1,24 metr, qalyńdyǵy 0,41 metr. Eskertkishtiń joǵarǵy jaǵy bes buryshty, qyrlarynda aidahardyń sýretteri men qaǵan tańbalary beinelengen. Ekinshi jaǵynda eskertkishtiń ornatylǵan kúni – birinshi tamyz, 732 jyl dep jazylǵan.
Eskertkishtiń negizgi betinde 40 jol jazý bar, ol eskertkishtiń sol jaq betindegi 13 jol jazýdyń jalǵasy. Túrkologiialyq ádebietterde eskertkishtegi 40 jol «Úlken jazý» /KTB/, al 13 jol jazý kishi jazý /KTM/ dep atalady. [2, 450-458-b]
Eskertkish negizinen tabǵash (Qytai) jáne kóne túrki jazýymen toltyrylǵan. Eskertkish betindegi Qytai jazýy 732 jyly Qytai imperatory Hýsen-Tsýng tarapynan bederlengen. Munda qytaisha eskertkishtiń qysqasha máni aitylǵan. Qytai jazýy alǵash oryssha, frantsýzsha, sodan keiin nemis, aǵylshyn jáne keiingi kezderi túrik tilderine aýdaryldy. Jazýdyn ústinde qytaisha bir sóilem bar, onda «Marqum Kúltegin jazýy» delingen. [3, 177-b]
Kúltegin eskertkishin zertteýshi ǵalym Myrzatai Joldasbekovtyń aýdarmasynda:
«On oqúlym, túrgis qaǵanynan»
Maqrash tańbashy.
Oǵýz Bilge tańbashy keldi;
Qyrǵyz qaǵanynan
Tardýsh ynanshy, Chýr keldi;
Mazar turǵyzýǵa,
Zer salynǵan jazba tasty turǵyzýǵa
Tabǵash qaǵanynan zergershisi
Chań seńýn keldi.
Kúltegin qoi jyly, on jetinshi kúni óldi.
Toǵyzynshy aidyń jiyrma jetisinde jerledik.
Mazaryn, oiý - órnegin, jazba tasyn,
Meshin jyly jetinshi aidyn jiyrma
jetisinde tegiz aiaqtadyq.
Kúltegin ólgende qyryq jeti jasta edi.» dep keltiredi. [4, 55-b]
Qazaqtyń halyq aqyny belgili ǵalym Oljas Súleimenovtyń kóne mura jóninide 80 jyldary Mongoliiaǵa ádeiilep ushyp baryp, kóne eskertkishtegi jazýdy óz kózimen kórgennin jáne jazýdyń biraz bóliginiń búlingenin baiqap, Mongoliianyń mádeniet Ministrine kirip eskertkishterdi ashyq aspan astynda qaldyrmaýdy ótingen. Bul ótinishti Máskeýge de, Almatyǵa da jetkizgendigin aita kele «Endi mine, sol armanymyz iske asyp otyr. Babalar rýhy óz elimizge oraldy. Shyn máninde eshbir halyqta jazý mádenietti qalyptaspaǵan kezdiń ózinde bizdiń babalarymyz óz tarihyn tasqa qashap jazyp ketken» -dep, túrki tiline jatqyzýǵa qimaǵan Eýropalyqtardyń pikirleriniń teris ekekdigin dáleldedi. [5, 5-b]
Kúltegin babamyzdyń el-jurtynyń qamyn jegen isine aiqyn dálel bolatyn tarihi jádigerdiń kóshirmesi 2001 jyly 18 mamyrda Astanadaǵy L.N.Gýmilev atyndaǵy Eýraziia Memlekettik Ýniversitetinde ornatyldy. Osy turǵyda Qazaqstan Respýblikasynyń táýelsizdiginiń 10 jyldyǵyna arnalǵan «Baiyrǵy túrki mádenietiniń jazba eskertkishteri» atty halyqaralyq ǵylymi-teoriialyq konferentsiianyń Qazaqstanda ótýi úlken jetistik bolsa, geosaiasi jáne etnomádeni jaǵynan túrki tildes halyqtardy jaqyndastyra túsedi.
Eskertkishtiń kóshirmesin jasaýǵa tikelei atsalysqan, túrki mádenietin zerteýshi Imanǵali Tasmaǵambetovtyń «Eldik pen erliktiń erekshe eskertkishi» degen eńbeginde «Tól tarihymyzdyń eń kóne eskertkishteriniń biri, túrki jurtynyń ortaq maqtanyshy, uly qolbasshy Kúlteginniń qurmetine ornatylǵan eskertkishtiń týǵan topyraqqa oralýy, óshkenimiz janyp, ólgenimiz tirilgendei, zor qýanysh ekenin» atap kórsetti.[6,4-b]
Belgili ǵalym Myrzatai Joldasbekov sol konferentsiiada dúnie júzinde dál osyǵan uqsas on bes myńdai eskertkishter bar, olardy oqyp, bir júiege túsirý transkriptsiiasyn jasaý qajettigin, sonymen qatar, aldaǵy ýaqytta jyl saiyn 25 qarasha – Túrki eskertkishteriniń kúni bolyp belgilendi.
Kirillitsa men latyn jazýy myń jyldyń arǵy-bergi tusynda ǵana paida boldy desek, babalarymyzdyń odan 600 jyl býryn til jazýy, ádebieti, til mádenieti bolǵanyn sol tasqa basylǵan tańbaly jazýlar dáleldeidi.
Eski dástir boiynsha taqqa Kúltegin otyrýy kerek bolsa da ózi taqqa otyrmai týǵan aǵasy Bilge qaǵan taqqa otyrýynan Kúlteginniń qurmetine qoiylǵan eskertkishte, sol baǵzy dáýirdegi babalardyń dúnietanymy joǵary deńgeide bolǵandyǵyn «Kók túrikterdiń basqa imperiiadan erekshiligi, úkimet, el basqarý júiesi zańdastyrylǵandyǵyn»,[7,4-b] el basqarý júiesi qazirgi zamanǵy úrdistei demokratiialyq jolmen sheshetindigin ańǵarýǵa bolady.
Kúltegin jyry, pariottyq rýh beretin batyrlyq jyry. Mátininiń negizi Túrki ultynyń tek tarihy ǵana emes Kúlteginniń batyrldyǵy men erligin beineleidi. Kishi jazýdyń 27-shi bóliminen arǵy qaraiǵy jazýlary tek Kúltegige arnalǵan. Osy 27-shi bóliminde Kúlteginniń aǵasy Bilge qaǵannyń "Inim Kúlteginmen, eki ýázirimen ólip-tirilip quradym. Sondy qurap, birikken halyqty ot-sý qylmadym. Men ózim qaǵan bolǵanda" sózderi jazylǵan. [1, 177-b]
Kúltegin jyr jazýy 53 bólimnen tursa, sonyń 27-den 53-ke deiingi jazýlary, Kúlteginniń batyrlyǵyn jáne onyń soǵystarda mol tabystarǵa jetip otyrǵandyǵynan maǵlumat beredi.
Qazirgi ýaqytta Kúlteginge arnap qoiylǵan eskertkish mátini jazýlary 732 jyly, Bilge qaǵanǵa arnap qoiylǵan qulyptasyndaǵy jazý 735 jylydary jazylǵandyǵy, basqa da Orhon – Enisei eskertkiterine jatatyn kóptegen qulyptas jazýlardyń 716-735 jj. aralyǵynda jazylǵan dep joramaldaýda.
Kúltegin eskertkishi Túrki halyqtarynyń baǵa jetpes mádeni bailyǵy. Bul qundy dúnienge túrki tektes halyqtar ǵana emes sonymen qosa álem ǵalymdarynyń nazaryn aýdarýda. Qazirgi ýaqytta tarih jáne til bilimi salasynan zerttelýde, áli talai ǵylymi jańalyqtar týary daýsyz. Eskertkishtiń 2001 jyly 18 mamyrda Astanadaǵy L. N. Gýmilev atyndaǵy Eýraziia Memlekettik Ýniversitetinin bas ǵimaratyna ornalastyrýy Qazaq halqynyń arǵy atalary Kóne Túrikterdiń tól jazbalarynyń qanshalyqty qundy mura ekendigin dáleldei túsedi.
Ádebietter:
Ǵ.Aidarov. «Kúltegin eskertkishi». Almaty. 1996, 13-b., 177-b.
«Qazaq SSSR tarihy» I tom 450-458 bet.
Amanjolov. «Túrki halyqtarynyń tarihy». I tom, 177-b
M. Kemel. «Danalyq dáristeri», «Kúltegin-tonykók». 55-b
Tilegen Sadyqov «Kúltegin kudireti»// Egemen Qazaqstan. 2004, 18 naýryz. 5-b
S. Baqytjanov. «Kúlteginmen kelgen kie»// Egemen Qazaqstan. 2001, jyl 19 mamyr. 4-b
Islam Qabyshuґly «Halqymyzdyń órkenietke qosqan asyl mýrasy»// Egemen Qazaqstan. 2004, 20 naýryz. 4-b
