Ejelgi dáýir ádebieti Kúltegin jyrlary
Qazaq halqynyń qurylýyna negiz bolǵan rý-taipalar ol zamandarda qazirgi Qazaqstandy, Orta Aziiany, Ońtústik–shyǵys Sibirdi, Ortalyq Aziiany, Edil boiyn, Kaspii jaǵalaýlaryn meken etken. Olar ózbek, qyrǵyz, ázirbaijan, túrikmen, uiǵyr, qaraqalpaq, hakas, bashqurt, tatar halyqtarynyń tól quramyna engen rý-taipalarmen aralas ómir keshken. Sóitip, ekonomikalyq, áleýmettik, mádeni ómiri bir-birimen ózara tyǵyz bailanysty bolǵan túrki tildes halyqtardyń ádebieti de ortaq boldy. Kýmandar, Deshti Qypshaqtar, taǵy basqadai atanǵan jartylai kóshpeli, jartylai otyryqshy túrki tildes halyqtardyń erligi, turmys-tirshiligi, arman-qiialy poeziia tilimen jyrlanyp, erlik epostar, ertegiler, ańyzdarda baian etilgen. Qulpytas, kúmbez túrindegi eskertkishterge ózderiniń eleýli-eleýli tarihi adamdary týraly joqtaý, madaqtaýlaryn jyr túrinde oiyp jazyp qaldyryp otyrǵan. Bul túrki ulystarynyń jazý mádenieti erteden paida bolǵanyn kórsetedi. Ol jazýlar dami kele Kúltegin, Tońuqyq*, Qorqyt ata, Júsip Balasaǵuni, Mahmud Qashqari, Ahmet Iasaýi, Baqyrǵani, Horezmi, t.b. orta ǵasyrlyq ǵulamalar shyǵarmalarynyń saqtalýyna negiz boldy.
Rý-taipalyq dáýirde ómirge kelgen shyǵarmalardyń tili qazaqqa túsiniksiz bolsa, olar qazaq ádebietiniń murasy bola ala ma degen suraq týyndaidy. Keibir ǵalymdardyń teris pikirde ekenin de eskerý kerek. Alaida, ǵylymi turǵydan qaraǵanda, olardyń teris jaýaptary negizsiz. Óitkeni, "qai halyqtyń bolsyn erte zamandardaǵy alǵashqy ádebieti, jazba ádebiet nusqalary, sol halyqtyń búgingi tilinde bolýy shart emes. Keibir halyqtardyń ondai ádebietiniń basqa tilde, sol halyqqa osy kúnde túsiniksiz tilde bolýy, biraq sol halyq jerinde, sol halyq ókilderi tarapynan jasalǵan, sol halyqtyń bir kezdegi ómirin kórsetetin ádebiet nusqalary bolýy yqtimal", – dep kórsetedi ǵalym B.Kenjebaev. Sondyqtan da qazaq ádebietiniń ejelgi dáýirine qatysty ádebi eskertkishter kóne túrki, shaǵatai (shaǵatai, tili – arab jáne parsy sózderi aralasqan túrki rý-taipalarynyń kitabi tili, ol sol kezdegi barlyq túrki tektes halyqtarǵa túsinikti til bolǵan), uiǵyr, arab, parsy tilderinde jazylǵanmen, biz olardy tól ádebietimizdiń tarihynyń basy dep tanimyz.
"Ejelgi ádebiet" (VII-XIV ǵǵ.) dep atalatyn jeti ǵasyrdy qamtyǵan ádebietimizdiń, uzaq tarihyna qatysty eskertkishter, shyǵarmalar az emes. Olardyń alǵashqylary dep túrki rý-taipalaryna ortaq Orhon eskertkishterin (VII ǵ.), "Qorqyt" (VIII ǵ.) jáne "Oǵyz-namany" (IX ǵ.) ataimyz.
Ejelgi dáýir ádebietin Muhammed Horezmi, Ábý Nasyr ál-Farabi, Ábý Raihan ál-Birýni, Mahmud Qashqari, Qoja Ahmet Iasaýi, Súleimen Baqyrǵani, Júsip Balasaǵuni tárizdi túrki halyqtarynyń birazyna ortaq oishyldary, ǵalymdary, aqyndary jalǵastyrady (X-XII ǵǵ.) – Atalǵan ǵulamalar túrki halyqtarynan shyǵa tura kezinde arab ádebietin, arab ǵylymyn, sonymen birge dúnie júzi ǵylymyn damytýǵa úlken úles qosqan.
Ejelgi dáýir ádebietiniń negizine qypshaq tilinde damyǵan kezeńinde (HIII-HVI ǵǵ.) "Kodeks kýmanikýs", "Mahabbatnama", "Júsip-Zyliha", "Gúlstan", "Dombaýyl", t.b. qissalar, dastandar, shejireler, tarihi muralar enedi.
Mine, ejelgi dáýir ádebietiniń belgili muralary, úlgileri osyndai. Olar ózinen keiingi ádebiettiń damýyna, shyńdalýyna negiz, túp tórkin bolǵan.
Kúltegin jyrlary. Orta Aziianyń túrki taipalary rýna jazbalardy qoldanǵan, al arab alfavitine keiinirek, islam dininiń enýine bailanysty kóshken. Bizdiń endigi áńgimemiz ejelgi mádeniet eskertkishteriniń bir keremeti, búkil álemge áigili bolǵan aqyn tas, jyrshy tas – Orhon eskertkishteri (VIII ǵ.) jaiynda bolmaq.
Bul eskertkishter Orhon, Enisei ózenderiniń (Sibirdegi) boiynan (mundai jazbalar Qazaqstan jerinen de kóptep tabylǵan, solardyń eń kólemdisi Talas eskertkishi) tabylǵan. Olardy alǵash tapqandar: shved ofitseri Iogann jáne orys ǵalymy N.M.Iadrintsev (XVIII–XIX ǵǵ.). Kózdiń jasymen, júrektiń qanymen qulpytastarǵa qashalyp turyp jazylyp, qaimaǵy buzylmai bizge jetken osy bir ǵajaiyp rýnalyq tasqa oiylyp jazylǵan jazýlardy ǵylymda rýnalyq jazýlar dep ataidy. Ol jazýlarda VII ǵasyrdyń irgeli memleketi – Túrki qaǵanatynyń quramyndaǵy tolyp jatqan rýlardyń ózara esepsiz jaýlasýy, joryqtary men soǵystary sýretteledi. Bul eskertkishterdiń basty keiipkerleri – handar, bekter, tektiler týraly baiandaýynan sol kezdegi turmys jaily túsinik te alamyz. Eskertkishterdiń avtorlary sol jazýlarda esimderi atalatyn Iollyǵ-tegin men Tonykók degen boljam bar. Olardy eldiń tarihyn, taǵdyryn tolǵap aitýshy ejelgi aqyn-jyraýlar ókilderi deýge bolady.
Orhon jyrlarynda "Alpamys", "Qobylandy" jyrlaryndaǵy siiaqty el ómirin sýretteýde, erlikti jyrlaýda, han-bekterdi madaqtaýda óleńmen birge arasynda qara sózder de aralasyp otyrady. Sondyqtan, ony epikalyq muramyzdyń kóne úlgileriniń biri deýge bolady. Onda sheshendik sóz nusqalary da mol. Olarda óz elin, óz jerin shet basqynshylardan, syrtqy jaýlardan qorǵaý ideiasy kórinedi. Erlik, batyrlyq dáripteledi. Kúlteginniń on alty jastan qyryq jeti jasyna deiingi ómirindegi erlik isteri, el basqarýy baiandalady.
Bastyny eńkeitti,
Tizelini búktirdi,
Bek uldary qul boldy,
Pák qyzdary kúń boldy, –
dep sýretteledi Kúltegin erligi. Kúlteginniń erliginiń arqasynda túrki halqynyń: "Kedeii bai boldy", "azy kóp boldy", – degen siiaqty joldardan jyrdyń túpki muraty el birligi men onyń baqytty ómirin ańsaý ekenin ańǵarý qiyn emes.
Budan shyǵatyn qorytyndy – qazaq halqyndaǵy bai jyr dástúriniń negizi sol Orhon eskertkishterinde qalanǵan. Orhon eskertkishteri – alǵashqy erlik jyrlarynyń biri. Buǵan taǵy bir dálel – jyrda Bilge Qaǵan, Kúltegin batyr, Tonykók jyraý siiaqty keiipkerler obrazdyq dárejege jetkizile jan-jaqty sýrettelgen. Bilgeniń jyrda qaida, qandai joryqtarǵa barǵany, qandai, qanshalyqty erlik kórsetkeni tolyq sýretteledi, ol halyqty jinap uiymdastyrýshy retinde beinelenedi. Bilgeniń is-áreketteri ǵana emes, kóńil-kúii de baiandalady. Ol dushpandar salǵan iritkige erip, qyrylyp-joiylyp bara jatqan halqyna qatty nazalanady.
Jyrda Kúltegin beinesi únemi ósý ústinde bolady. Kúltegin – túrki halqynyń erlik sipattaryn boiyna darytqan jiyntyq obraz. Onyń tulǵasynda bir kezderde jalpaq dalany erkin bilegen túrki taipalarynyń órshil, qaitpas minezi bar. Onyń tulǵasynda halyqtyń sondai batyrym bolsa degen armany bar. Jyrda batyr mert bolǵanda, qazasyna dosy ǵana emes, dushpandarynyń da qosyla jylaýynyń keń sýrettelýi halyqtyq buljymas erlik dástúrlerdi qasietteitinin dáiektei túsedi.
Jyrdaǵy Tonykók kóptegen qaǵandarǵa kemeńger aqylgói bolýmen birge nebir joryqtardyń kýágeri, izinshe sol joryqtar jaiynda jyrlar týdyryp, tasqa qashatyp jazǵyzǵan avtor ekeni de baiqalady. Sóitip, Tonykók ári batyr, ári aqylgói, ári jyraý beinesinde somdalady.
Qoryta aitqanda, Kúltegin, Bilge Qaǵan jáne Tonykók eskertkishteri (Orhon-Enisei) – mazmuny men túri jaǵynan da, tili men kórkemdetý quraldary jaǵynan da, óleń qurylysy, kompozitsiiasy jaǵynan da ejelgi túrki halyqtaryna ortaq kórkem týyndylardyń úlgisi bolýmen birge, ol qazaq ádebietiniń de asyl qazynasyna enetin ádebi mura.
