Shalkiiz jyraýdyń ómir súrgen dáýiri men mekeni týraly el aýzynan jazylǵan qoljazbalar men jyraýdyń óz shyǵarmalary ǵana habar beredi. Erteli-keshti jyraý shyǵarmalary jariialanǵan jinaqtarda, qazaq aqyny Murat Móńkeuly jyrlaǵan «Shalkiiz» tolǵaýynda, sondai-aq el aýzynan jazylǵan materialdarda Shalkiizdiń «noǵaily» ekendigi aitylady. Bizdiń qolymyzdaǵy «Salkez batyrdyń Oraq, Mamaiǵa aitqany» degen qoljazbada jyraýdyń balalyq, jigittik shaǵy Oraq, Mamai mańynda ótkendigi, biraq batyrdyń Noǵai ordasyndaǵy bedel, qurmetin kúndegender ony elden ketirmek bolyp, jaýǵa jalǵyz jumsaǵany, batyrdyń jaýdy jeńip kelip, attan túspesten, Oraq, Mamai men jinalǵan jurtqa jyr tolǵap — ókpesin aityp, japan-túzge ketkeni aitylady. Atalmysh materialdarǵa qaraǵanda, Shalkiizdiń Ordada – Oraq, Mamai mańynda ósip, bedel-dańqy sol kezde belgili bolǵany kórinedi.
Shalkiiz Temir bige Oraq, Mamai ordasynan ketkesin barǵanǵa uqsaidy. «Bi Temirge aitqany», «Bi Temirdi hajy saparynan toqtatýǵa aitqany» degen tolǵaýlaryna qaraǵanda, onyń Temir bidiń qolbastar batyry, jurtty aýzyna qaratqan ataly sóz aitar aqylshy jyraýy bolǵandyǵy ańǵarylady. Ókpelep, ajyrap ketip baryp qaita tabysady. Bul jaidy atalmysh tolǵaýlar mazmunynan jáne V.V.Radlov noǵailar arasynan jazyp alǵan «Shalkiiz» degen materialdan, «Shaiyr» jinaǵyndaǵy jyraý shyǵarmalaryna berilgen túsinikterden aiqyn kóremiz. Sońǵy jyldarda tabylǵan, iaki noǵailar arasynan jazylǵan Shálkez óleńderi de jyraý ómiri týraly jańa derektermen tolyqtyra túsedi. Noǵailar arasynan filologiia ǵylymynyń kandidaty A.Siqaliev jazyp alyp, jariialaǵan «Men iemniń kúninde», «Alai janym» degen óleńderine, Úpi (Ýfa) arhivindegi «Qazaq óleńderi men hissalary» dápterindegi «Ájikam, sen Mansuruly Toqýsan» degen óleńine qaraǵanda, Shalkiiz birqatar ýaqyt Ázike (Ájike) syrza qaramaǵynda bolady. Bizdiń qolymyzda bar derekterden,-dep jazady M.Maǵaýin, — Shalkiizdiń (bizdińshe, Shalkiiz degen qisyndy. — S.Q.) Temir bi ólgennen sońǵy ómiri Mamaidyń jáne onyń inisi Júsiptiń tóńireginde ótkendigi kórinedi.
Men joǵaryda baiandap ótken jailarǵa qaraǵanda, Shalkiizdiń HÚ ǵasyrdyń II jartysy men HÚI ǵasyrdyń 70-jyldary aralyǵynda ómir súrgeni ańǵarylady. El aýzynan jinalǵan materialdarda Shalkiizdiń sábi kezinde Oraq, Mamai aty belgili batyrlar. Zertteýshiler málimetine súiensek, Alshaǵyruly Oraq 1496-1548 jyldarda ómir súrgen. Mamai 1549 jyly óledi. Shamamen Oraq 20-25-terde batyr atandy desek, Shalkiiz 1516-1520 jyldar dúniege kelgen bolady. Biraq bul joba tarihi derekterge qaishy keledi. Sebebi, Shalkiiz ulyǵylai jyrlaityn Temir bi 1480 jyly Ýgre joryǵyna qatysady, HÚ ǵasyrdyń 90-jyldary tarih sahnasynan ketedi, Noǵai Ordasyn 1504 jyly onyń uly Táýekel bileidi. Demek, Shalkiizdiń Temir dúnieden ótkesin týýy shyndyqqa sáikes kelmeidi. Buǵan qaraǵanda, dál sol tusta el aýzynan jazylǵan derekterge súienýdiń jóni joq. Sebebi, tarihi derekterde Oraq, Mamai Shalkiizben turǵylas, tipti birqatar jas kishi bop ta shyǵady.
Shalkiizdi Haqnazarǵa ketýge májbúr etken Júsip 1554 jyly óledi. Bul kezde jyraý Oraq, Mamai, Bi Temir, Táýekel, Ázike, Júsip mańynda bolyp, Qazaq handyǵyna barǵan, egdergen kezi edi. Shalkiizdi HÚ ǵasyrdyń II jartysy men HÚI ǵasyrdyń orta kezi aralyǵynda ómir súrgen deý oryndy. El aýzynan jinalǵan qoljazbalar men HH ǵasyr bas kezinde baspa júzin kórgen kitaptarda Shalkiiz noǵailynyń jyraýy edi delinedi. «Shaiyr» jinaǵyndaǵy Shalkiiz tolǵaýyna berilgen túsinikte onyń Qoias rýynan ekeni aitylady. Bul derekti el aýzynan jazylǵan shejireler de bekite túsedi. Alshyn ishindegi «noǵaily» quramyndaǵy Qoias rýynyń qariiasy Aqbaev Elesh ózin Shalkiiz batyr urpaǵy sanaidy. Elesh óz ata-tegin: Shalkiiz-Erjaqai-Janǵabyl-Bekbolat-Arýjan-Qarasha-Qalmambet-Shaqa-Saq-Sámet-Qudaiberdi-Qaz-Aqbýra-Baiǵazy-Qurmanǵazy-Qulmaqambet-Ótáli-Aqbai dep taratady. Demek, Shalkiiz – Eleshtiń on toǵyzynshy atasy. Elesh qariia shejiresine qaraǵanda, altynshy atasy Aqbýra batyrdy berish Sarjala batyrmen bailanysty áńgimeleidi.
Shalkiiz shyqqan Qoias rýy qazirgi noǵai halqy quramyndaǵy taipalar men rý attary arasynda kezdespeidi. Buǵan qaraǵanda, Noǵai Ordasynyń kóptegen rýlary Edildiń Kavkaz betine kóshende, Qoias rýy túgeldei Alshyn arasynda qalsa kerek. Nemese Qoias rýy Noǵai batyr dáýirinen (HIII ǵ-dan beri) Alshyn arasynda júrgen túrik-mońǵol rýlarynyń biri, keiin baryp «noǵaily» ne «noǵai-qazaq» rýy quramyna kirýi múmkin. Demek, Qoias rýy baǵzy «noǵaily» rýy bolsyn álde Noǵai Ordasy sarqynshaǵy bolsyn, qalai bolǵanda da, Shalkiiz Noǵaily elinde, Noǵaily aimaǵynda – Batys Qazaqstan óńirinde dúniege kelip, bar ómirin Edil, Jaiyqtan Qazan men Túmenge, Jemnen Syr saǵasyna deiingi Qypshaq dalasynda ótkizgendigi ańǵarylady.
«…Óz zamany úshin qadirli de qurmetti keibir shyǵarmalary aýyzsha ǵana tarap qoimai, jazbasha da taraǵandyǵy týraly boljam jasaýǵa itermeleidi. Múmkin, bizge jetken M.Osmanov, Ǵ.Mushtah (Ǵ.Qarash) jinaqtaryna negiz bolǵan el ishindegi qoljazbalar, Úpi arhivindegi «Qazaq óleńderi men hissalary» sol dáýirdegi jazbalardan bireý kóshirý arqyly jetken muralar bolar. Mundai jazbalar erteli-keshti arhiv qazynalary men sol kezde noǵaily atalǵan aimaqtan taraǵan túrki tildes halyqtar arasynan tabylýy múmkin.
Shalkiizdiń «Ǵizmet iám bi Temir», «Báiterek», «Aryq han», «Qatynasy biik kólderden», «Boz ústinde ot jaqqan», «Men iemniń kúninde» óleńderi men keibir jyr joldary qazaq, noǵai arasynan jinalǵan jyraý murasynyń qai-qaisysynda da kezdesedi. Al Shalkiiz murasynyń eń mańyzdy ári kólemdisi sanalatyn «Bi Temirge aitqany», «Bi Temirdi hajy saparynan toqtatýǵa aitqany», «Shaǵyrmaq bult jai tastar» tolǵaýlarynyń qazaq arasynan jinalyp, aldy budan bir ǵasyr buryn (1875) jaryq kórgen. Shalkiizdiń bizge jetken jyrlary túgeldei azamattyq, áleýmettik lirikaǵa jatady. Ol óz kóńil kúiin tolǵaityn birdili-ekili tolǵaýynyń ózinde de ómir zańdylyǵyn, zaman úlgisin qatar sýrettei otyrady. Jyraý – «ot basy. Oshaq qasynyń» qarapaiym pendeshilik haline ainalmai, ózine deiingi Hám óz zamanyndaǵy qily-qily syrlarǵa kóz jiberedi, ómirde kórgen kóp jailaryn kóńil tarazysyna salyp, qoryta tolǵaidy, kósem kóńilmen, ónegeli sózben izgilikke úndeidi.
Shalkiiz shyǵarmalary oi, mazmuny jaǵynan qisyndy, júieli keledi. Mysaly, óleń joldary birinde azdaý, keibireýinde kóbirek on bir tiradadan turatyn «Bi Temirge aitqany» tolǵaýyn alaiyq. Keshe ǵana Temir bi saraiynda shalqyp júrgen ózi bi, ózi batyr ataqty jyraýdy búgin taǵdyr túzge tentiretse, jyr dúldúliniń baq, mansabyn kóre almaǵan orda mańyndaǵy «kúibeńdesken kóp jaman» janyndai sanap, bek sengen Temir bidi buǵan qarsy qoisa, jyraý ne demek, óz kóńil kúiin qalai jetkizbek? Jyraý Temir bige degen ókpe-yzasyn, onyń mańyndaǵy jandaishaptarǵa degen kekti Hám siltili sózderin birden laq etkizbei, alystan orǵyta, óz halin tabiǵat qubylystaryna uqsata, juptastyra, salystyra tolǵaidy. Shalkiiz nóser aldyndaǵy túnergen aspandy, kókshilden soqqy jegen qus erkesi qýdyń qaiǵyly halin tekten-tek aityp otyrǵan joq.
Mine, alǵashqy tiradanyń sońǵy tórt jolynyń ózinde de janama habar aitqandai, jai josparmen, meńzei tolǵaidy. Al ekinshi shýmaqta ózi úshin Temir bi kim edi, úshinshide ózi Temir úshin kim edi, — sony jyrlaidy. Kemel aqyl, kenen oi, bultartpas biik, tepsingen tegeýrinmen Temir bidi tizgindep, jýasytyp alǵan jyraý keiingi besinshi, altynshy, jetinshi, segizinshi, toǵyzynshy, onynshy shýmaqtarynda aqyl, ǵibratqa kóshedi. Shalkiiz bul tusta «shamańdy bil, jasyq jima, asyl ji» degendei. Tek tolǵaý sońynda ǵana taǵy da básik kóńilmen úshinshi shýmaqta aitqan Temirge aq-adaldyǵyn damyta, tereńdete túsedi. Shalkiiz jyrlarynda sýretteletin adamdar – Temir, Ázike, Mansur, Aryq han jáne jyraýdyń ózi. Jyraýdyń ózin biz kóbinese lirikalyq «Meni» arqyly tanimyz. Osylardyń ishinde jyraýdyń Temir bi men ózin beineleýinen sóz zergerligin anyq ańǵaramyz. Temirdi qudiretti etip kórsetýde jyraý ony sahara aspany astynda kózdegen jemine jasyndai oinap, jaidai jarq eter suńqardyń tegeýrinine balaidy. Jyraý «qý sultany – sahar, sahardy sailap qaýsyrǵan boz suńqar» — Temirdi qus azǵyny quladynǵa qarama-qarsy qoiyp, shendestire sýretteidi. Shalkiiz beineleýiniń áserliligi sol — álgi suńqardyń sumdyq qairat-qýaty men qimyl-áreketin kórip otyrǵandai sezinesiń. Demek, bul jyraý sóziniń emotsiialyq áser-qýatynyń kúshtiligi.
Shalkiizdiń «Aryq han», «Boz ústinde ot jaqqan», «Ájiqam, sen Mansuruly Toqýsan», «Men iemniń kúninde» siiaqty óleńderinde Temir beinesin tolyqtyra túser detaldar mol. Bulardyń qai-qaisysynda da Temir týraly úlken maqtanysh sezimmen madaqtai jyrlaidy. Shalkiiz atalǵan jyrlarda Aryq han, Ázike, Mansur siiaqty shonjarlardy Temir obrazyna qarama-qarsy beinede sýretteidi. Jyraý beineleýine qaraǵanda, Aryq han – Temirdiń tegeýrinine tótep bere almas tómenshik adam, Ázike – qatygez, ádiletsiz myrza. Shalkiiz jyrlarynan jyraýdyń óz beinesin de ajyrata taný qiyn emes. Ol Temirge arnalǵan tolǵaýlarynda ózin bidiń jan aiamas shyn berilgen aq, adal qyzmetshisi – «kóp qulynyń biri» retinde sýretteidi. Biraq Shálkez máńgi baqi sol kúide, sol kóńilde qala bermeidi. Bailyq men mansap, ataq pen abyroi jel aidaǵan bulttai jóńkilip júre berip, tar kezeńge tap bolǵan jyraý ómiriniń biraz izi osy shýmaqtan da baiqalady. Bul has batyrǵa tán márttik minezben qatar, zaman tálkegine túsip, nege bolsa da bel býyp, bekingen jannyń berik táýekeli men ashynǵan kóńiliniń aqtarylǵan syry derlik. Muny óleńniń tepsinip kelgen tegeýrindi yrǵaǵymen, kúńirenisimen kúshi basym óleń joldarynan mol sezinemiz. Mundai áýen Shalkiizdiń áEdilim» tolǵaýyna da tán. Birqatar joldary Qaztýǵan jyryna sáikes keletin bul shyǵarma – jyraýdyń týǵan jerimen amalsyz qoshtasýy, «Shóbi – seker, sýy – shárbet» ata qonysty qimas sezimnen týǵan telegei teńizdei tereń tebirenisi.
Jyraý jaqsy men jaman arqyly er men ez, márt pen námart siiaqty adam boiynda kezdesetin ekiudai kereǵar qasiet-minezderdi salystyra sýretteý arqyly dáýirden dáýirge kóship kele jatqan kóptegen ómir syryn baiypty baǵalaidy. Shalkiizdiń «Qatynasy biik kólderden», «Tobylǵynyń berigi», «Bostany bardy terektiń», «Aidynǵa shúiseń, tardan shúi», «Bar kúshińdi synamai» shýmaqtary jáne «Shaǵyrmaq bult jai tastar» deitin uzaq tolǵaýy – ne zamandar boiy ómir tájiribesinen qorytylǵan saraly oilar jiyntyǵy, ómir aksiomasy derlik. Bularda aqyl-ǵirbat ta, ónegeli ósiet te mol. Bul saladaǵy tolǵaýlarynan Shalkiizdiń óristi oilaryn, zamana shyndyǵyn, dáýirdiń eleýli máselelerin kótere bilgen kemel parasatyn tani túsemiz.
Zeinolla Abajanov
