Búgingi qoǵamda dini ekstremizm men radikaldy ideologiiaǵa qarsy kúres tek quqyq qorǵaý organdarynyń ǵana emes, ár azamattyń jaýapkershiligine ainalyp otyr. Dini saýattylyq, aqparattyq gigiena, ulttyq qundylyqtarǵa adaldyq — qaýipsiz qoǵamnyń basty tiregi. Osy taqyryp tóńireginde biz dintanýshy Bahtiiar Ónerbaev Áltaiulymen suhbattastyq, dep habarlaidy Dalanews.kz
– Bahtiiar Áltaiuly, aldymen dini ekstremizm uǵymynyń mánin naqtylap ótsek. Qoǵamda bul sóz jii qoldanylady, biraq árkim ártúrli túsinedi.
— Dini ekstremizm – qoǵamda qorqynysh pen úrei týdyratyn, qoǵamdyq qundylyqtarǵa jáne memlekettik qurylymǵa qarsy baǵyttalǵan is-áreketterdiń jiyntyǵy. Mundai áreketter adamdardy bir-birinen alystatýǵa, qoǵamda iritki salýǵa baǵyttalady. Ókinishke qarai, elimizde 2011 jyldary Aqtóbe, Jambyl oblystarynda jáne Almaty qalasynda birneshe terrorlyq oqiǵalar tirkeldi. Sol kezde qurylymdyq jáne quqyq qorǵaý organdaryna shabýyl jasalyp, adam shyǵyny da boldy. Munyń barlyǵyn radikaldy dini aǵymnyń yqpalyna túsken adamdar uiymdastyrǵan.
Osydan keiin Úkimet pen Ulttyq qaýipsizdik komiteti arnaiy keshendi josparlar qabyldady. Qazir sol josparlardyń negizinde dini ekstremizmniń aldyn alý baǵytynda júieli jumystar júrgizilip keledi.
– Qazirgi tańda bul baǵyttaǵy jumystar qandai qurylymdar arqyly júzege asyrylady?
— Úkimet deńgeiinde dini ekstremizmge qarsy is-qimyl baǵdarlamalary qabyldanǵan. Mádeniet jáne aqparat ministrliginiń janynan qurylǵan Din isteri komiteti, sondai-aq jergilikti atqarýshy organdar janyndaǵy Din isteri basqarmalary osy baǵytta jumys isteidi.
Mundai basqarmalarda teologtar, psihologtar, jáne din salasynan habary bar bilikti mamandar qyzmet atqarady. Olar tek túsindirý jumystaryn júrgizip qana qoimai, adasyp júrgen azamattardy dástúrli dinge beiimdeý, internet keńistigindegi destrýktivti nasihattarǵa qarsy kontent daiyndaý siiaqty baǵyttarda eńbek etýde.
– Radikaldy aǵymdarǵa qandai adamdar beiim keledi?
— Negizinen, bul – qiyn jaǵdaida júrgen, ómirinde túrli kúizelisterdi bastan keshirgen azamattar. Mysaly, ata-anasymen, otbasymen qarym-qatynasy durys bolmaǵan, qoǵamnan oqshaýlanǵan, renishin ishine jinap júrgen jastar.
Alaida, tek áleýmettik jaǵdaiy tómen adamdar ǵana emes, ál-aýqaty jaqsy, biznesi bar, qoǵamda orny bar azamattar da keide osy jolǵa túsip ketedi. Mysaly, Siriiaǵa ketip qalǵandar arasynda óz kásibi bar, turmys jaǵdaiy jaqsy adamdar da bolǵan. Demek, bul – tek ekonomikalyq emes, psihologiialyq faktorlardyń da áseri bar másele.
Sol sebepti biz únemi monitoring júrgizemiz, jastarmen jii kezdesemiz. Sebebi qazirgi jastardyń kóbi ǵalamtorda kóp ýaqyt ótkizedi, al ol jerde eshqandai súzgi joq. Árkim ózin ýaǵyzshy dep tanystyryp, túrli jalǵan ideialardy taratyp júr. Osyndai psevdo-sheihtar men «internet ýaǵyzshylar» adamnyń senimine kirip, manipýliatsiia jasap, óz yqpalyna túsiredi.
Qiyn jaǵdaida júrgen adamǵa ekrannyń ar jaǵyndaǵy bireý «durys baǵyt kórsetip turmyn» dep sendiredi. Keide tipti ol adamǵa ata-anasynyń, ustazynyń ornyn basatyndai áser qaldyrady.
– Mundai adasqan azamattardyń minez-qulqynda qandai ózgerister baiqalady?
— Eń birinshi baiqalatyny — qoǵamdyq jáne otbasylyq qundylyqtardan bas tartý. Adasqan adamdar birtindep óz otbasynan, aǵaiyn-týysynan alshaqtaidy. «Sender kápirsińder» dep, bir dastarqan basynda otyrýdan bas tartady. Salt-dástúrdi moiyndamaidy, memlekettik qurylymǵa qarsy shyǵady.
Bul – tek Qazaqstanda emes, álemniń kóptegen elderinde baiqalyp otyrǵan qubylys. Biraq bizdiń elimiz – damýǵa umtylǵan, ambitsiiasy zor memleket. Mundai eldiń damýyn qalamaityn, qoǵamda iritki salǵysy keletin syrtqy kúshterdiń áreketi de bolýy múmkin. Sondyqtan bul dertpen jeke bir organ emes, búkil qoǵam bolyp kúresýimiz qajet.
– Al dini saýattylyqty arttyrý baǵytynda qandai naqty jumystar júrgizilip jatyr?
— Bul baǵytta Qazaqstan musylmandary dini basqarmasy (QMDB) úlken jumys atqaryp otyr. Mysaly, Shymkent qalasynda shamamen 100-ge jýyq meshit bar. Onda 270-ten astam imam men din mamany qyzmet etedi. Olar turaqty túrde aqparattyq-túsindirý jumystaryn, jastarmen kezdesýlerdi uiymdastyryp, dástúrli dindi nasihattaidy.
Men jastarmen kezdesken saiyn olarǵa:
“Eger dinge qyzyǵýshylyǵyń bar bolsa — meshitke bar, QMDB imamdarynan nemese resmi saittardan aqparat al”, – dep keńes beremin.
Sebebi, ǵalamtorda jalǵan ýaǵyzshylar kóp. Al meshit imamdary – dini turǵydan saýatty, dástúrli baǵyttaǵy senimdi mamandar.
– Keide jastar shetelge oqýǵa ketip, sol jaqta radikaldy aǵymdardyń yqpalyna túsip jatady. Bul máselege kózqarasyńyz qandai?
— Iá, ókinishke qarai, mundai jaǵdailar kezdesedi. Keibir jastar joǵary oqý ornyna túse almai, sheteldegi shaǵyn jekemenshik dini oqý oryndaryna barady. Al olardyń qaisysynyń deńgeii qandai ekenin bári bile bermeidi.
Barlyǵyna topyraq shashpaimyn, biraq adasqan azamattardyń basym bóligi osyndai beiresmi nemese kúmándi oqý oryndarynan bilim alyp kelgender. Al olardyń artynda keide iri uiymdar turady. Ol uiymdardyń túpki maqsaty – bizdiń qoǵamymyzda iritki salyp, bir-birimizge qarsy qoiý bolýy múmkin.
Bizdiń ata-babamyz amanat etken keń baitaq jerimiz, tabiǵi bailyǵymyz bar. Soǵan qyzyǵatyn kúshter az emes. Biraq sonyń bárin qorǵaý úshin, eń aldymen, rýhani birligimizdi saqtaýymyz kerek.
– Áńgimeńizdiń túiini retinde ne aitasyz?
— Dini ekstremizm men radikalizm – tek din isteri basqarmasynyń nemese qaýipsizdik organdarynyń ǵana emes, ár azamattyń problemasy. Eger árqaisymyz “bul meniń sharýam emes” desek, olardyń qatary kóbeie beredi.
Al eger memleket, qoǵam, din qyzmetkerleri, ustazdar, ata-analar, biznes ókilderi birigip jumys istese, bul dertten qutylýǵa bolady. Eń bastysy – ulttyq qundylyqtarǵa, ata-baba dástúrine, dástúrli dinge adal bolý.
