Kazakh Tourism Development basshysy Erjan Erkinbaev BES.media basylymyna bergen ekskliýzivti suhbatynda Almaty taýlaryndaǵy týrizm týraly jobanyń nege qaita kún tártibine shyqqanyn, burynǵy qatelikterdi qalai boldyrmaý josparlanyp otyrǵanyn, jer, aǵash, jol jáne investorlar máselesi qalai sheshiletinin aityp berdi. Kókjailaýda taý shańǵysy kýrortyn salý jobasy on jyldan keiin Almaty SuperSki degen ataýmen qaitadan kún tártibine shyǵyp otyrǵanyn eske sala keteiik. Dalanews osy suhbattyń yqshamdalǵan nusqasyn nazarlaryńyzǵa usynady.
– Kókjailaýda taý shańǵysy kýrortyn salý jobasy alǵash ret kóterilip otyrǵan joq. Buǵan deiingi joba toqtatylǵan edi. Bul ideiaǵa qaita oralýǵa ne sebep boldy jáne Almaty SuperSki jobasy qai jyly daiyndala bastady?
– Iá, alǵashqy joba 10 jyl buryn bolǵan. Barlyq parametrler boiynsha — ekologiialyq, klimattyq, geografiialyq turǵydan alǵanda, Almaty «Kókjailaý» taý kýrortyn damytýǵa óte qolaily jer. Keiin bul ideia toqtatyldy. Oǵan byltyr Kazakh Tourism Development kompaniiasy qurylǵan kezde qaita oraldyq. Kompaniia «Báiterek» holdinginiń qurylymynda quryldy, al onyń jobasy — Almaty SuperSki-di damytý. Direktorlar keńesiniń alǵashqy otyrysy 2025 jyly ótti. Mamyr aiynda Almatyda ótken kóshpeli keńeste bastama kóterildi, al keiin, kúzde, alǵashqy direktorlar keńesi ótip, onda joba bekitildi.
– Nelikten áýel basta Almaty taý klasterin damytý aiasyndaǵy jobalar bólek bólindi? Kókjailaýdy jeke joba retinde shyǵarýǵa ne túrtki boldy?
– Almaty taý klasterin damytýdyń keshendi josparyn ázirleý — 2024 jylǵy tapsyrma. Ol kezde Almaty SuperSki jobasy kún tártibinde turǵan joq. Sondyqtan keshendi jospar Almaty SuperSki-siz ázirlenip, bekitildi. Qoǵamdyq tyńdaýlar zańnama talaptaryna sáikes bólek ótkiziledi.
Geografiialyq jáne ákimshilik turǵydan bul jobalar ártúrli iýrisdiktsiialarda ornalasqan. Sondyqtan Almaty SuperSki boiynsha bizdiń tyńdaýlar Medeý aýdanynda ótedi. Al Almaty taý klasterin qala ákimdiginiń kvazimemlekettik qurylymy júzege asyrady, ol eki aýmaqta — oblys aýmaǵynda jáne qalanyń keibir aýdandarynda ornalasqan. Sol sebepti bul — talqylaýǵa arnalǵan eki bólek másele. Tipti eki emes, úsh másele der edim. Óitkeni Kókjailaýǵa deiin avtomobil jolyn salý — talqylaýdyń úshinshi bólek taqyryby. Munyń bárin bir jerge úiip-tógý qoǵamǵa qatysty durys ta, ádiletti de bolmas edi. Úsh túrli máseleniń árqaisysy halyqtyń qatysýymen egjei-tegjeili talqylaýdy qajet etedi.
Men ol kezde týrizm jáne sport vitse-ministri retinde «Almaty taý klasterin damytýdyń keshendi jospary» baǵdarlamasyn ázirleýge qatystym. Sol kezde biz onyń qalai damitynyn talqylaǵanbyz. Baǵdarlama birneshe bólimnen turdy jáne bul Almaty qalasynyń ákimdigi iske asyratyn naqty jospar bolatyn. Kókjailaýdaǵy jobanyń mańyzdylyǵyna bailanysty kompaniianyń direktorlar keńesin Premer-ministrdiń ózi basqarady. Barlyq másele tikelei sonymen talqylanady. Bul jobany iske asyrýdyń mańyzy, barlyq normalardyń ǵana emes, qoǵam men ǵylym pikiriniń de saqtalýy óte joǵary deńgeide baqylaýda ekenin kórsetedi.
– Burynǵy joba boiynsha «Geodata Pliýs» JShS-men sot daýy bolǵan kezde qujattardy, merdigerler men qosalqy merdigerlerdi jasyrýǵa qatysty shaǵymdar aityldy. Keiin SuperSki jobasy plagiat degen aqparat shyqty. Bul ras pa?
– Bári ashyq qoljetimdi jerde tur. Biz joba aiasynda talqylanýy tiis materialdardy jariialadyq. Iá, bul — 10 jyl burynǵy jobalyq sheshimder. Joba is júzinde ózgergen joq. Shamamen sol kúiinde qaldy. Ol joba saraptamadan ótti, barlyq qorytyndyny aldy. «Geodata Pliýs» JShS jobany ázirleýshi boldy, al tapsyrys berýshi ákimdik edi. Ákimdik bul jumys úshin aqy tóledi. Kókjailaý jobasyn damytýǵa qaita oralý týraly sheshim qabyldanǵan kezde, ákimdik osy jobalyq sheshimderdi bizge berdi. Biz olardy paidalanýǵa tolyq quqylymyz, óitkeni ákimdik bul jumys úshin esep aiyrysqan jáne oǵan tolyq quqyq iesi.
– Al merdigerler men qosalqy merdigerler máselesi qalai bolady?
– Merdigerler mindetti túrde normativtik tártippen belgilengen konkýrs arqyly anyqtalady. Biz búkil jobany bir qolǵa bermeimiz, ony paketterge bólemiz. Aspaly joldardy kez kelgen qurylysshyǵa berý durys emes. Sondyqtan biz ony bólek paket retinde shyǵaryp, aspaly jol óndirýshileriniń arasynda konkýrs ótkizemiz. Óndirýshige: «Sen bizge muny tolyq aiaqtap, kiltin tapsyrasyń. Sol kezde ǵana jumysyń aiaqtaldy dep esepteledi», – deimiz.
Eger áńgime italiialyq Leitner nemese avstriialyq Doppelmayr týraly bolsa, bul óndirýshiler ózderiniń júz jyldyq bedeli dál osy aspaly joldyń sapasyna bailanysty ekenin jaqsy túsinedi. Ol bul nysan Avstriia, Italiia nemese Frantsiia sapasymen salynýy kerek ekenin uǵynýy tiis. Biz Kókjailaý jobasyn búgin alańdap otyrǵan ǵalymdar da, biz de, biznes te, osy protseske qatysyp otyrǵan barlyq tarap ta riza bolatyndai etip iske asyrǵymyz keledi.
– Almaty taý klasteri men SuperSki jobasyn ekologiialyq zalaldyń tolyq kartinasyn kórsetpeý úshin bólip tastady degen pikir qanshalyqty shyndyqqa janasady?
– Bul múldem jalǵan málimdeme jáne onyń eshqandai dáleli joq. Aiyrmashylyǵy nede? Taý ol jaqta da, bul jaqta da shamamen birdei. Eki jobany bólek qujatqa bólý arqyly biz bir aýmaqty basym, al ekinshisin mańyzy tómen etip otyrǵan joqpyz.
– Ulttyq park jerin paidalaný qalai júzege asady? Qansha jylǵa beriledi, jaldaý quny qandai bolady? Erekshe sharttar bar ma?
– Bizdiń oiymyzsha, ótken jyldardaǵy óte úlken qateliktiń biri — osy joba úshin áýeli jerdi ulttyq parktiń erekshe qorǵalatyn tabiǵi aýmaqtary quramynan shyǵaryp, «Kókjailaý» JShS balansyna berý boldy. Qoǵam ókilderiniń keń tobynyń narazylyǵyn týdyrǵan da osy edi, negizinen bul oryndy narazylyq bolatyn. Iaǵni ulttyq parkten myń gektar jerdi shyǵaryp, qandai da bir JShS-ke beredi. Al ol JShS-tiń 100 paiyz memlekettik qatysýy bar ekeni eshkimdi qyzyqtyrmady. Sondyqtan qazir bul jobany iske asyra otyryp, biz jer ulttyq parkten shyǵarylmaidy dep naqty kelistik. Ol tipti jalǵa da berilmeidi. Kazakh Tourism Development 100 paiyz kvazimemlekettik kompaniia bolǵanyna qaramastan, jer jalǵa berilmeidi. Biz bul jobany ulttyq parkpen birlesken qyzmet týraly shart negizinde birge iske asyramyz. Tabiǵatty qorǵaý jeriniń mártebesi ózgermeidi.
Muny bári birdei túsinbeýi múmkin, biraq ulttyq parktiń ishinde jerdiń birneshe sanaty bar. Mysaly, qoryqtyq jerlerde múlde eshteńe isteýge bolmaidy. Shekteýli sharýashylyq qyzmeti jerleri bar — onda qurylys júrgizýge jáne týrizmdi damytýǵa bolady. Týristik rekreatsiia jerleri bar — onda qurylys salýǵa bolmaidy, biraq týrizm júzege asa alady: jaiaý serýen, joryq jáne taǵy basqa. Turaqtandyrý aimaǵy bar, ol qoryqtyq aimaqqa qaraǵanda jeńilirek rejimde, biraq onda tabiǵi protsesterdi turaqtandyrý júrip jatady, ol jerde belsendi qyzmet jasap, týrizmdi damytýǵa bolmaidy. Mine, biz tek shekteýli sharýashylyq qyzmetine jatatyn, qurylys júrgizýge jáne týrizmdi damytýǵa bolatyn jerlerdi ǵana paidalanýǵa kelistik.
Dál osy tusta: «Nege bul úlken kýrortty Qaskeleńde nemese Túrgende salmaisyzdar?» degen suraqtar aitylady. Infraqurylymǵa kóp investitsiia qajet bolatynynan bólek, taǵy bir mańyzdy faktor bar: ol jaqtaǵy taý kýrortyna qolaily jerler ekologiialyq turaqtandyrý aimaǵyna jáne qoryqtyq jerler sanatyna jatady. Sondyqtan biz qandai da bir kommertsiialyq nemese infraqurylymdyq jobany iske asyrý úshin jer sanatyn ózgertýge úzildi-kesildi qarsymyz.
– Jerdi birlesip paidalaný degen neni bildiredi?
– Bul jerdi birlesip paidalanýdyń sharttary naqty reglamenttelgen teń áriptestik. Saqtalýyn, órt qaýipsizdigin, qaýipsizdik pen janýarlar dúniesiniń bioalýandyǵyn qorǵaýdy, brakonerlikke jol bermeýdi qamtamasyz etý fýnktsiialarynyń bári Ekologiia ministrliginde qalady. Sonymen qatar olardyń bul shartty buza alatyn jaǵdailarynyń tizimi bar. Árine, quqyq kóbirek solarda. Bizde týristik infraqurylym salý, jeliler júrgizý, aspaly joldar salý jáne týrizmdi damytý úshin qajetti nysandardy turǵyzý quqyǵy bar. Jeke villalar, kottedjder, úiler salýǵa bolmaityny jáne onyń tolyqtai joqqa shyǵarylatyny naqty kórsetilgen.
– Qandai jaǵdaida olar shartty buza alady?
– Ol jerde úlken tizim bar. Eger biz ekologiialyq normalardy óreskel buzsaq, shart talaptaryn óreskel buzsaq, shart birden buzylady. Bul jerde eshqandai talqylaýsyz. Qazir jer paidalaný sharty degen bar: ulttyq parkke júgingen kezde, ol óziniń bas josparyna sáikes sanaty keletin belgili bir jerdi konkýrs sharttarymen jalǵa bere alady. Sol jerde de shamamen dál sondai talaptar tizimi bar — bir qadam ońǵa, bir qadam solǵa basýǵa bolmaidy. Eger shyǵaryndylar jáne basqa da buzýshylyqtar bolsa, shart dereý toqtatylady. Jai arendatordyń bul jerge qatysty quqyq belgileitin qujattary bolady, al bizdiń jaǵdaida biz jalǵa alýshy emespiz. Biz jer paidalanýshylardyń belgili bir sanatyndamyz, biraq shart «birlesken qyzmet týraly» dep atalady.
– Demek, SuperSki iske asyrylatyn ýchaskede aǵash kesýge bola ma?
– Aǵash kesýge emes, týrizmdi damytýǵa bolady. Al aǵash kesý úshin de ǵylymi negizdeme qajet. Jai ǵana kirip baryp, ormandy aralap kesýge eshkim ruqsat bermeidi. Tipti halyqty aitpaǵanda, zańnyń ózi ruqsat etpeidi. Sondyqtan jobany iske asyrý úshin orman kesý qajet bolsa, ol ǵylymi turǵydan negizdelýi jáne keiin belgili bir sharalarmen qatar júrýi tiis: ótemdik aǵash otyrǵyzý, múmkin bolǵan jaǵdaida qaita otyrǵyzý jáne taǵy basqa.
– Almaty ákimdigi Kókjailaýǵa aparatyn jol asfalttalady dep aitqan edi. Al kýrort ishindegi joldar qalai bolady? Olar da asfalttala ma?
– Jaiaý júrginshi soqpaqtarynyń basym bóligi, shamasy, asfaltsyz bolady. Mysaly, AQSh-ta ulttyq parkterde joldardy asfalttaidy. Biraq biz olai bolǵanyn qalamas edik. Sondyqtan tek negizgi kireberis joldar ǵana — qutqarý qyzmetterine aparatyn joldar asfalttalady. Biz onda respýblikalyq jedel-qutqarý jasaǵy, órt deposy, tikushaq alańy, Apattar meditsinasy ortalyǵy jáne taǵy basqa nysandar ornalasady dep kelistik. Solarǵa, iá, asfalttalǵan kireberis bolady, bar bolǵany birneshe shaqyrym. Al kýrorttyń ishinde asfalt joldardyń bolǵanyn qalamaimyz.
– Ishki joldar nemen jabylady?
– Jaiaý soqpaqtar men joldar úshin kóptegen tehnologiia bar. Aǵash tósemder de bar, qiyrshyq tas tóseletin nusqalar da bar. Keibir jerlerde metall jáne aǵash satylar qoiylady, soqpaqtar salynady. Al taý shańǵysy eńisteri eshqashan eshteńemen jabylmaidy. Olar múmkindiginshe qysqa merzim ishinde bastapqy qalpyna qaitarylýy tiis. Iaǵni shym tóselip, durys ósimdik túrlerimen kógaldandyrylyp, shaiylý bolmaýy úshin qajetti ósimdikter otyrǵyzylady.
– Buǵan deiin flora men faýnaǵa yqpaldy ǵylymi institýttar zerttep jatqany aityldy. Qurylys aimaǵyna qansha Qyzyl kitapqa engen ósimdik túsetinin eseptedińizder me?
– Qazir ósimdikter boiynsha esep áli aiaqtalyp jatyr, onyń qorytyndysyn mindetti túrde kórsetemiz. Al aǵashtarǵa kelsek, bizdiń aýmaqta kesýge jatatyn Qyzyl kitapqa engen aǵashtar joq. Qazir men avtomobil joly nemese Almaty taý klasteri týraly aityp otyrǵan joqpyn. Tek SuperSki týraly aityp otyrmyn. Aǵashtardy kesýge qajet aýmaqty kún saiyn qysqartýǵa tyrysyp jatyrmyz. Qyzyl kitapqa engen aǵashtar joq bolsa da, orman kesý kólemi barynsha az bolǵanyn qalaimyz.
Taý shańǵysy álemi óte shaǵyn orta, biz bárimiz bir-birimizdi tanimyz. Biz áriptesterimizge belgili bir kólemde aǵash kesýge týra keletinin aitqanda, olar: «Jumyrtqa qýyrǵyń kelse, jumyrtqany jarýǵa týra keledi», – deidi. Iaǵni bul qalypty tájiribe. Eń bastysy keiin ony eki ese, úsh ese qalpyna keltirý. Jai ǵana aǵash otyrǵyzyp, keiin ol qýrap qalatyndai emes, tolyqqandy aǵash alqabyn otyrǵyzý kerek. Belgili bir jyldardan keiin olar qazirgi jaǵdaiǵa jaqyn deńgeige jetýi tiis.
– Ol qansha jyldan keiin bolady? Qalpyna keltirýge qansha ýaqyt qarastyrylady?
– Ártúrli. Men Almatyda jumys istegen kezde daýyldy kórdim, sol kezde taýda óte kóp aǵash qulady. Biz olardyń arasynda júz jyldyq, 150 jyldyq aǵashtar da bar ekenin kórdik. Meniń oiymsha, Almaty taýlaryndaǵy aǵashtar shamamen bir kezeńniń aǵashtary. Osydan shyǵý kerek dep oilaimyn. Shamamen sondai ýaqyt qajet.
– Eger joba ekologiialyq turǵydan qaýipsiz jáne halyqaralyq tájiribege negizdelgen bolsa, nege ol ekinshi ret ekologtar men sarapshylar tarapynan qarsylyqqa tap bolyp otyr? Sizder olarmen kezdesip, sóilesip, jobany tanystyrýǵa tyrystyńyzdar ma?
– Men olardyń kóbin burynnan tanimyn. Men de almatylyqpyn jáne olar siiaqty óz qalam úshin alańdaimyn. Men Almaty úshin kóp nárse istedim jáne áli de istep kelemin. Bireýdiń nemese bir nárseniń qalamyzǵa ziian keltirgenin eshqashan qalamas edim.
Meniń bailanys derekterim olarda bar, múmkindik bolǵan kezde kezdesemiz. Biraq ár adamnyń ýáji ártúrli. Bireý shyn júrekten alańdaidy, bireýge aqparat jetispeidi, bireý burynǵy tájiribeden qorqyp qalǵan. On jyl buryn adamdarǵa myń gektar jer shyǵarylady, onda villalar salynady, bári qorshalady dep aityldy. Mundaidan keiin qarapaiym adamnyń alańdaýy túsinikti. Mysaly, meniń anam da alańdaǵan. Kóptegen dostarym qarsy boldy. Qazir olardyń bir bóligi jobany qoldaidy.
Bul qarsy turý protsesine ártúrli sebeppen qatysqan adamdar bar. Biraq eger biz kásibi ekolog-sarapshylar týraly aitatyn bolsaq, olar beiindi bilimi, daǵdysy nemese tájiribesi bar adamdar bolýy kerek. Sarapshylardy tańdaýda qatelespeý úshin biz kásibi institýttarǵa júgindik, naqty mamandardyń pikirin aldyq. Olar kásibi usynym beredi. Mysaly, arheologiialyq eskertkishter týraly aitqan sarapshylar boldy. Biz birden Mádeniet ministrligine jáne óńirdiń mádeniet basqarmasyna júginip, tizimderdi aldyq. Ol jerde arheologiialyq eskertkishter joq bolyp shyqty. Soǵan qaramastan biz sarapshylardy jaldap, jumysty ózimiz bastamashy bolyp júrgizdik. Arheologiialyq eskertkishter anyqtaldy, endi olardy saqtaý boiynsha Arheologiia institýtymen jumys isteimiz.
– Týrizmge kósheiik. Almaty mundai kólemdegi týristi qabyldaýǵa daiyn bola ma? Eń jaqsy boljam boiynsha qansha týrist kútesizder jáne qala ony kótere ala ma?
– Biz málimdemelerde árdaiym konservativti ustanymdy ustanamyz. Bizdiń kýrort pen jalpy Almaty taý klasteri ashylǵannan keiin bir million jańa sheteldik týrist kelse, bul Qazaqstan ekonomikasyna jyl saiyn shamamen bir milliard dollar ákeledi dep aitamyz. Bul biz ózimiz úshin belgilep otyrǵan baǵdar.
Almaty bir million týristi kótere ala ma? Meniń oiymsha, sol ýaqytqa qarai kótere alady. Qala ákimdigi ártúrli deńgeidegi ornalastyrý oryndaryn kóptep ashý boiynsha durys baǵyt aldy. Jyl saiyn jańa qonaqúiler ashylyp jatyr, sondyqtan qala bir million týristi qabyldai alýy tiis.
Eger Almaty SuperSki-di qosa alǵanda, búkil Almaty taý klasteriniń ótkizý qabileti týraly aitsaq, qysta bizde kúnine shamamen on myń shańǵyshy jaily syrǵanai alady. Damýǵa múmkindik bar. Biraq qurylysty aldyn ala qor jasap salý kerek. Áitpese jyl saiyn Almaty taýlarynda jáne ulttyq park aýmaǵynda uzaqqa sozylatyn, shýyly kóp, las qurylys-montaj jumystaryn júrgizýge týra keledi.
Osy maqalanyń tolyq nusqasyn Bes.media basylymynan oqi alasyzdar.
