Qazaqstan Prezidenti Qasym-Jomart Toqaev memlekettik rámizderdiń mártebesin arttyrýdan bastap, jańa saiasi reformalardy iske asyrý, tarihi sanany jańǵyrtý jáne azamattyq jaýapkershilikti kúsheitý máselelerine deiingi birqatar strategiialyq bastamalardy jariialady. Bul ózgerister eldiń quqyqtyq, saiasi jáne rýhani damýynyń jańa kezeńin aiqyndaidy.
Memleket basshysy usynǵan bastamalardyń máni men olardyń qoǵamǵa yqpaly týraly zań ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qairatkeri, Qazaqstan Respýblikasy Prezidenti janyndaǵy Adam quqyqtary jónindegi komissiianyń sarapshysy, ǵalym-advokat Esbergen Alaýhanov óz pikirin bildirdi, dep habarlaidy dalanews.kz.
Sarapshynyń aitýynsha, qolǵa alynǵan reformalardyń túpki maqsaty – zań ústemdigine negizdelgen ádiletti qoǵam qalyptastyrý, ulttyq biregeilikti nyǵaitý jáne azamattardyń memleket aldyndaǵy jaýapkershiligin arttyrý. Onyń pikirinshe, qýatty Qazaqstannyń basty tiregi – «Zań men Tártip» qaǵidaty men sapaly adam kapitaly.
- Prezident memlekettik rámizderdi «memlekettiliktiń úsh tuǵyry» dep atap, memlekettik rámizderdi paidalaný qaǵidalaryna ózgerister engiziletinin málimdedi. Sizdiń oiyńyzsha, Memleket basshysy bul sheshimi arqyly qandai mańyzdy úndeý jasap otyr?
- Memleket basshysy memlekettik rámizderdi «memlekettiliktiń úsh tuǵyry» dep atap, olardy paidalaný qaǵidalaryn ózgertý arqyly eń aldymen ulttyq biregeilikti nyǵaitý men patriotizmdi turmystyq deńgeiden memlekettik deńgeige kóterýdi kózdep otyr. Rámizder — jalań atribýtika emes, bul — memlekettiń egemendigi men zańdyq negiziniń vizýaldy beinesi. Prezident bul sheshimi arqyly árbir azamattyń júreginde Kók týǵa, Eltańbaǵa jáne Ánuranǵa degen qurmettiń tek resmi is-sharalarda ǵana emes, kúndelikti ómirde de kórinis tabýy kerektigin úndep otyr. Erejelerdi jeńildetý arqyly halyqtyń óz týyn maqtanyshpen úiine ilýine, patriottyq sezimin erkin bildirýine jol ashylady, bul — «Kúshti memleket — qýatty qoǵam» qaǵidasynyń tikelei kórinisi.
- Memleket basshysy Qazaqstannyń aýqymdy ózgerister kezeńine qadam basqanyn atap ótti: 1 shildeden bastap jańa Konstitýtsiia kúshine enedi, tamyz aiynda bir palataly Quryltaiǵa sailaý ótedi, al qyrkúiekte Qazaqstan Halyq Keńesiniń quramy jasaqtalady. Sizdiń pikirińizshe, bul jańa saiasi arhitektýra qandai negizgi mindetterdi sheshýi tiis?
- Jańa Konstitýtsiianyń kúshine enýi, Quryltai sailaýy jáne Qazaqstan Halyq Keńesiniń jasaqtalýy — bul bilik pen buqara arasyndaǵy úzilgen dialogty qalpyna keltiretin múlde jańa zańdyq format. Zańger ǵalym retinde aitarym, bul reformalardyń basty zańdyq mindeti — biliktiń bir qolǵa shekten tys shoǵyrlanýyn zań júzinde toqtatyp, memlekettik basqarý júiesin teńgerimdi etý. Ortalyq pen aimaqtar arasyndaǵy, Parlament pen Úkimet arasyndaǵy tepe-teńdikti saqtaý — saiasi turaqtylyqtyń basty kepili. Ekinshiden, bul jańa arhitektýra qoǵamdaǵy áleýmettik ádilettilik pen inkliýzivtilik máselesin túpkilikti sheshýi tiis. Quryltai men Halyq Keńesi siiaqty jańa zańdyq institýttar jai ǵana resmi jiyn orny emes, qoǵamnyń barlyq jiginiń — ziialy qaýymnyń, azamattyq belsendilerdiń, qarapaiym eńbek adamdary men aimaq ókilderiniń únin tikelei memlekettik sheshimder qabyldaý deńgeiine jetkizetin minberge ainalýy qajet. Halyq óz daýysynyń estilip jatqanyn sezingende ǵana reformalar ómirsheń bolady. Úshinshiden, saiasi júieniń ashyqtyǵy arqyly bilik pen buqara arasyndaǵy senim daǵdarysyn eńserý mindeti tur. Azamattardyń memlekettik isterdi basqarýǵa tikelei jáne zańdy túrde aralasý tetikterin qurý — saiasi mádeniettiń óskenin kórsetedi. Osy úsh tuǵyrly mindet (tepe-teńdik, ádilettilik jáne ashyqtyq) durys atqarylsa, jańa saiasi model memleketimizdiń ishki qaýipsizdigi men turaqty damýyn qamtamasyz etetin berik zańdyq qalqanǵa ainalady
- Prezident jańa Konstitýtsiiada azamattardyń quqyqtary men bostandyqtarymen qatar zańdy saqtaý, tabiǵatty qorǵaý, volonterlikti qoldaý jáne bilim berýdi damytý sekildi mindetterdiń de bekitilgenin aitty. Konstitýtsiialyq qundylyqtardyń osylai keńeiýi neni ańǵartady?
- Ata Zańǵa tek quqyqtardy ǵana emes, zańdy saqtaý, ekologiia, volonterlik jáne bilim siiaqty naqty mindetterdi qatar engizý — bizdiń quqyqtyq memleketten jaýapty qoǵamǵa, iaǵni sanaly azamattyq deńgeige óte bastaǵanymyzdyń aiqyn belgisi. Men buny ulttyq quqyqtyq mádeniettiń múlde jańa belesi dep baǵalar edim. Memleket azamatqa jaǵdai jasaýǵa mindetti bolsa, azamat ta óz kezeginde memleket aldyndaǵy, qoǵam men kelesi urpaq aldyndaǵy perzenttik paryzyn zań júzinde sezinýi tiis. Tabiǵatty qorǵaý, ekologiialyq tazalyqty saqtaý jáne bilim alý, volonterlikti damytý sekildi igi isterdiń Ata Zań deńgeiinde shegendelýi — bul ulttyń intellektýaldyq áleýetin kóterý men ulttyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýdiń zańdyq kepili. Biz zańdy tek jazalaý quraly emes, qoǵamdy tárbieleýshi, alǵa súireýshi kúsh retinde qarastyrýymyz kerek. Sondyqtan Konstitýtsiiada bul qundylyqtardyń keńeiýi memlekettiń eń basty bailyǵy — adam, onyń bilimi, adamgershiligi jáne onyń ómir súretin ortasy ekenin zańdyq turǵyda pash etedi. Qysqasha aitqanda, bul ózgerister árbir otandasymyzdy tek igilikti talap etýshi ǵana emes, sol igilikti óz qolymen jasaýshy jaýapty tulǵaǵa ainaldyrady. Konstitýtsiialyq mindetterdi oryndaý — memleketshildiktiń shynaiy mektebi. Jańa zańdyq normalar qoǵamda ózara kómek mádenietin ornyqtyryp, zań ústemdigi men qorshaǵan ortaǵa degen qurmetti ár azamattyń ishki jaýapkershiligine, ári buljytpas ómirlik ustanymyna ainaldyrýǵa quqyqtyq negiz qalaidy
- Prezident atap ótken Altyn Orda murasyn zertteý jáne urpaqtar sabaqtastyǵyn saqtaý baǵytyndaǵy bastamalardyń tarihi sanany nyǵaitýdaǵy róli qandai?
- Memleket basshysy aitqan Altyn Orda murasyn arqaý etý — bul bizdiń memlekettiligimizdiń tarihy keshe ǵana bastalmaǵanyn, tym tereńde jatqanyn halyqaralyq deńgeide zańdastyrý jáne ǵylymi turǵyda dáleldeý. Buny memlekettik egemendigimizdiń tarihi-quqyqtyq legitimdiligin bekitý dep baǵalaimyn. Bizdiń bai tarihymyz — memleketimizdiń irgetasy qanshalyqty berik ekenin kórsetetin basty qujatymyz ispetti. Ulttyq tarihi sana — qurǵaq derekter jiyntyǵy emes, bul — ulttyq qaýipsizdiktiń eń mańyzdy, strategiialyq elementi. Joshy ulysy men Altyn Ordanyń tikelei zańdy murageri retinde Qazaq handyǵynyń, odan keiingi Alash kezeńi men búgingi Táýelsiz Qazaqstannyń sabaqtastyǵyn ǵylymi turǵyda shegendeý — óte aýqymdy mindet. Bul úzdiksiz bailanys jas urpaqtyń boiynda «biz — uly dalanyń, alyp órkenietterdiń zańdy jalǵasymyz» degen asqaq maqtanysh sezimin jáne memleketshildik rýhty uialatady. Qazirgi aqparattyq zamanda tarihi sanany qorǵaý — eldikti qorǵaýmen teń. Memleket basshysynyń bul bastamalary syrttan bolatyn túrli tarihi burmalaýshylyqtar men ideologiialyq manipýliatsiialarǵa jol bermeidi. Altyn Orda murasyn júieli zertteý qoǵamymyzdy ortaq qundylyqtar tóńiregine toptastyryp, ishki birligimizdi bekemdeitin, memlekettigimizdi nyǵaitatyn qýatty ideologiialyq qalqanǵa ainalýǵa tiis.
- Memleket basshysy shynaiy patriotizm sózben emes, el igiligi jolyndaǵy naqty istermen ólshenetinin atap ótti. Búginde Qazaqstanda patriotizm uǵymynyń mazmuny qalai ózgerip keledi?
- Búgingi tańda Qazaqstanda patriotizm uǵymy burynǵy patetikalyq, iaǵni qurǵaq uranshyldyq pen dańǵaza maqtaný sipatynan arylyp, naqty iske negizdelgen pragmatikalyq mazmunǵa kóshti. Eger buryn biz otansúigishtikti tek úlken minberlerden aitylatyn jalyndy sózdermen ólshesek, qazirgi ýaqytta onyń basty ólshemi — jaýapkershilik. Zańger retinde de, azamat retinde de aitarym, óz elińdi súiý — onyń zańdaryn qurmetteýden, quqyqtyq tártipti saqtaýdan bastalady. Shynaiy patriotizm degenimiz — árbir azamattyń óz ornynda kásibi maman bolýy, zańdy buzbaýy, salyqty memleket aldynda ýaqytyly tóleýi, ainalasyna ziian keltirmei, qoǵamǵa paida ákelýi. Prezidentimiz dál aitqandai, «sózben emes, ispen» kórinetin bul qasiet kúndelikti tirshiligimizdiń bólshegine ainalýy tiis. Ol árbir qazaqstandyqtyń óz aýlasyn taza ustap, ekologiialyq mádeniet tanytýynan bastalyp, el igiligi men ǵylymdy damytý jolyndaǵy úlken jetistikterge deiingi eńbekti qamtidy. Qazirgi qoǵamda patriotizm — bul volonterlik mádeniettiń damýy, muqtaj janǵa qol ushyn sozý jáne zań ústemdigin qoldaý. Biz qurǵaq urandarmen memleketti qýatty ete almaimyz. Tek zańǵa baǵynatyn, adal eńbek etetin jáne qoǵam aldyndaǵy óz jaýapkershiligin tereń sezinetin azamat qana memlekettiń shynaiy tiregi bolady. Jańa kezeńdegi otansúigishtik — bul eldiń erteńine degen adaldyq pen kúndelikti jasalatyn naqty, igi isterdiń jiyntyǵy.
- Eger Prezidenttiń osy sóziniń negizgi ideiasyn qorytyndylaityn bolsaq, onyń túsinigindegi qýatty ári tabysty Qazaqstannyń basty negizi nede?
- Memleket basshysynyń barlyq reformalary men strategiialyq bastamalarynyń negizgi ideiasyn zańgerlik turǵydan túiindeitin bolsaq, qýatty ári tabysty Qazaqstannyń basty irgetasy — «Zań men Tártip» jáne «Adam kapitaly». Men ómir boiy zań ǵylymymen, qylmyspen kúres jáne quqyqtyq mádeniet máselelerimen ainalysyp kele jatqan maman retinde bul tujyrymdy tolyq qoldaimyn. Memlekettiń naqty myqtylyǵy onyń armiiasynyń qarýymen nemese jer astyndaǵy tabiǵi bailyǵymen ǵana ólshenbeidi, onyń eń basty ólshemi — ishki tártip pen azamattarynyń sapasy. Búgingi tańda tabysty el bolýdyń basty sharty — zań aldynda báriniń teń bolýy jáne qoǵamda quqyqtyq nigilizmge, iaǵni zańdardy elemeýshilik pen belden basýshylyqqa múldem jol berilmeýi. Tártip pen zań ústemdigi ornaǵan jerde ǵana shynaiy áleýmettik ádilettilik ornaidy, al ádilettilik bar jerde mindetti túrde ekonomikalyq jáne saiasi damý bolady. Prezidenttiń paiymyndaǵy qýatty memleket — bul kez kelgen zańsyzdyqqa «nóldik tózimdilik tanytatyn», quqyq buzýshylyqtyń aldyn alatyn temirdei tártibi bar qoǵam. Sonymen qatar, bul júieniń qozǵaýshy kúshi — bilimdi, jaýapty jáne mádenietti azamat, iaǵni adam kapitaly. Árbir otandasymyz Ata Zańdy qadirlep, óz quqyǵyn bilip, ózgelerdiń bostandyǵyn qurmettegende ǵana biz alǵa basamyz. Prezident túsinigindegi tabysty memleket — bul árbir azamaty zańdy eń joǵary qundylyq retinde qasterleitin, al memleket óz kezeginde sol azamattyń quqyqtary men bostandyqtaryn múltiksiz qorǵaityn Ádiletti Qazaqstan. Bizdiń barar baǵytymyz da, maqsatymyz da — osy.
