قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ مەملەكەتتٸك رەمٸزدەردٸڭ مەرتەبەسٸن ارتتىرۋدان باستاپ, جاڭا ساياسي رەفورمالاردى ٸسكە اسىرۋ, تاريحي سانانى جاڭعىرتۋ جەنە ازاماتتىق جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ كٷشەيتۋ مەسەلەلەرٸنە دەيٸنگٸ بٸرقاتار ستراتەگييالىق باستامالاردى جارييالادى. بۇل ٶزگەرٸستەر ەلدٸڭ قۇقىقتىق, ساياسي جەنە رۋحاني دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭٸن ايقىندايدى.
مەملەكەت باسشىسى ۇسىنعان باستامالاردىڭ مەنٸ مەن ولاردىڭ قوعامعا ىقپالى تۋرالى زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سٸڭٸرگەن قايراتكەرٸ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتٸ جانىنداعى ادام قۇقىقتارى جٶنٸندەگٸ كوميسسييانىڭ ساراپشىسى, عالىم-ادۆوكات ەسبەرگەن الاۋحانوۆ ٶز پٸكٸرٸن بٸلدٸردٸ, دەپ حابارلايدى dalanews.kz.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, قولعا الىنعان رەفورمالاردىڭ تٷپكٸ ماقساتى – زاڭ ٷستەمدٸگٸنە نەگٸزدەلگەن ەدٸلەتتٸ قوعام قالىپتاستىرۋ, ۇلتتىق بٸرەگەيلٸكتٸ نىعايتۋ جەنە ازاماتتاردىڭ مەملەكەت الدىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸگٸن ارتتىرۋ. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, قۋاتتى قازاقستاننىڭ باستى تٸرەگٸ – «زاڭ مەن تەرتٸپ» قاعيداتى مەن ساپالى ادام كاپيتالى.
- پرەزيدەنت مەملەكەتتٸك رەمٸزدەردٸ «مەملەكەتتٸلٸكتٸڭ ٷش تۇعىرى» دەپ اتاپ, مەملەكەتتٸك رەمٸزدەردٸ پايدالانۋ قاعيدالارىنا ٶزگەرٸستەر ەنگٸزٸلەتٸنٸن مەلٸمدەدٸ. سٸزدٸڭ ويىڭىزشا, مەملەكەت باسشىسى بۇل شەشٸمٸ ارقىلى قانداي ماڭىزدى ٷندەۋ جاساپ وتىر?
- مەملەكەت باسشىسى مەملەكەتتٸك رەمٸزدەردٸ «مەملەكەتتٸلٸكتٸڭ ٷش تۇعىرى» دەپ اتاپ, ولاردى پايدالانۋ قاعيدالارىن ٶزگەرتۋ ارقىلى ەڭ الدىمەن ۇلتتىق بٸرەگەيلٸكتٸ نىعايتۋ مەن پاتريوتيزمدٸ تۇرمىستىق دەڭگەيدەن مەملەكەتتٸك دەڭگەيگە كٶتەرۋدٸ كٶزدەپ وتىر. رەمٸزدەر — جالاڭ اتريبۋتيكا ەمەس, بۇل — مەملەكەتتٸڭ ەگەمەندٸگٸ مەن زاڭدىق نەگٸزٸنٸڭ ۆيزۋالدى بەينەسٸ. پرەزيدەنت بۇل شەشٸمٸ ارقىلى ەربٸر ازاماتتىڭ جٷرەگٸندە كٶك تۋعا, ەلتاڭباعا جەنە ەنۇرانعا دەگەن قۇرمەتتٸڭ تەك رەسمي ٸس-شارالاردا عانا ەمەس, كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردە دە كٶرٸنٸس تابۋى كەرەكتٸگٸن ٷندەپ وتىر. ەرەجەلەردٸ جەڭٸلدەتۋ ارقىلى حالىقتىڭ ٶز تۋىن ماقتانىشپەن ٷيٸنە ٸلۋٸنە, پاتريوتتىق سەزٸمٸن ەركٸن بٸلدٸرۋٸنە جول اشىلادى, بۇل — «كٷشتٸ مەملەكەت — قۋاتتى قوعام» قاعيداسىنىڭ تٸكەلەي كٶرٸنٸسٸ.
- مەملەكەت باسشىسى قازاقستاننىڭ اۋقىمدى ٶزگەرٸستەر كەزەڭٸنە قادام باسقانىن اتاپ ٶتتٸ: 1 شٸلدەدەن باستاپ جاڭا كونستيتۋتسييا كٷشٸنە ەنەدٸ, تامىز ايىندا بٸر پالاتالى قۇرىلتايعا سايلاۋ ٶتەدٸ, ال قىركٷيەكتە قازاقستان حالىق كەڭەسٸنٸڭ قۇرامى جاساقتالادى. سٸزدٸڭ پٸكٸرٸڭٸزشە, بۇل جاڭا ساياسي ارحيتەكتۋرا قانداي نەگٸزگٸ مٸندەتتەردٸ شەشۋٸ تيٸس?
- جاڭا كونستيتۋتسييانىڭ كٷشٸنە ەنۋٸ, قۇرىلتاي سايلاۋى جەنە قازاقستان حالىق كەڭەسٸنٸڭ جاساقتالۋى — بۇل بيلٸك پەن بۇقارا اراسىنداعى ٷزٸلگەن ديالوگتى قالپىنا كەلتٸرەتٸن مٷلدە جاڭا زاڭدىق فورمات. زاڭگەر عالىم رەتٸندە ايتارىم, بۇل رەفورمالاردىڭ باستى زاڭدىق مٸندەتٸ — بيلٸكتٸڭ بٸر قولعا شەكتەن تىس شوعىرلانۋىن زاڭ جٷزٸندە توقتاتىپ, مەملەكەتتٸك باسقارۋ جٷيەسٸن تەڭگەرٸمدٸ ەتۋ. ورتالىق پەن ايماقتار اراسىنداعى, پارلامەنت پەن ٷكٸمەت اراسىنداعى تەپە-تەڭدٸكتٸ ساقتاۋ — ساياسي تۇراقتىلىقتىڭ باستى كەپٸلٸ. ەكٸنشٸدەن, بۇل جاڭا ارحيتەكتۋرا قوعامداعى ەلەۋمەتتٸك ەدٸلەتتٸلٸك پەن ينكليۋزيۆتٸلٸك مەسەلەسٸن تٷپكٸلٸكتٸ شەشۋٸ تيٸس. قۇرىلتاي مەن حالىق كەڭەسٸ سيياقتى جاڭا زاڭدىق ينستيتۋتتار جاي عانا رەسمي جيىن ورنى ەمەس, قوعامنىڭ بارلىق جٸگٸنٸڭ — زييالى قاۋىمنىڭ, ازاماتتىق بەلسەندٸلەردٸڭ, قاراپايىم ەڭبەك ادامدارى مەن ايماق ٶكٸلدەرٸنٸڭ ٷنٸن تٸكەلەي مەملەكەتتٸك شەشٸمدەر قابىلداۋ دەڭگەيٸنە جەتكٸزەتٸن مٸنبەرگە اينالۋى قاجەت. حالىق ٶز داۋىسىنىڭ ەستٸلٸپ جاتقانىن سەزٸنگەندە عانا رەفورمالار ٶمٸرشەڭ بولادى. ٷشٸنشٸدەن, ساياسي جٷيەنٸڭ اشىقتىعى ارقىلى بيلٸك پەن بۇقارا اراسىنداعى سەنٸم داعدارىسىن ەڭسەرۋ مٸندەتٸ تۇر. ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتٸك ٸستەردٸ باسقارۋعا تٸكەلەي جەنە زاڭدى تٷردە ارالاسۋ تەتٸكتەرٸن قۇرۋ — ساياسي مەدەنيەتتٸڭ ٶسكەنٸن كٶرسەتەدٸ. وسى ٷش تۇعىرلى مٸندەت (تەپە-تەڭدٸك, ەدٸلەتتٸلٸك جەنە اشىقتىق) دۇرىس اتقارىلسا, جاڭا ساياسي مودەل مەملەكەتٸمٸزدٸڭ ٸشكٸ قاۋٸپسٸزدٸگٸ مەن تۇراقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتەتٸن بەرٸك زاڭدىق قالقانعا اينالادى
- پرەزيدەنت جاڭا كونستيتۋتسييادا ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىمەن قاتار زاڭدى ساقتاۋ, تابيعاتتى قورعاۋ, ۆولونتەرلٸكتٸ قولداۋ جەنە بٸلٸم بەرۋدٸ دامىتۋ سەكٸلدٸ مٸندەتتەردٸڭ دە بەكٸتٸلگەنٸن ايتتى. كونستيتۋتسييالىق قۇندىلىقتاردىڭ وسىلاي كەڭەيۋٸ نەنٸ اڭعارتادى?
- اتا زاڭعا تەك قۇقىقتاردى عانا ەمەس, زاڭدى ساقتاۋ, ەكولوگييا, ۆولونتەرلٸك جەنە بٸلٸم سيياقتى ناقتى مٸندەتتەردٸ قاتار ەنگٸزۋ — بٸزدٸڭ قۇقىقتىق مەملەكەتتەن جاۋاپتى قوعامعا, ياعني سانالى ازاماتتىق دەڭگەيگە ٶتە باستاعانىمىزدىڭ ايقىن بەلگٸسٸ. مەن بۇنى ۇلتتىق قۇقىقتىق مەدەنيەتتٸڭ مٷلدە جاڭا بەلەسٸ دەپ باعالار ەدٸم. مەملەكەت ازاماتقا جاعداي جاساۋعا مٸندەتتٸ بولسا, ازامات تا ٶز كەزەگٸندە مەملەكەت الدىنداعى, قوعام مەن كەلەسٸ ۇرپاق الدىنداعى پەرزەنتتٸك پارىزىن زاڭ جٷزٸندە سەزٸنۋٸ تيٸس. تابيعاتتى قورعاۋ, ەكولوگييالىق تازالىقتى ساقتاۋ جەنە بٸلٸم الۋ, ۆولونتەرلٸكتٸ دامىتۋ سەكٸلدٸ يگٸ ٸستەردٸڭ اتا زاڭ دەڭگەيٸندە شەگەندەلۋٸ — بۇل ۇلتتىڭ ينتەللەكتۋالدىق ەلەۋەتٸن كٶتەرۋ مەن ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋدٸڭ زاڭدىق كەپٸلٸ. بٸز زاڭدى تەك جازالاۋ قۇرالى ەمەس, قوعامدى تەربيەلەۋشٸ, العا سٷيرەۋشٸ كٷش رەتٸندە قاراستىرۋىمىز كەرەك. سوندىقتان كونستيتۋتسييادا بۇل قۇندىلىقتاردىڭ كەڭەيۋٸ مەملەكەتتٸڭ ەڭ باستى بايلىعى — ادام, ونىڭ بٸلٸمٸ, ادامگەرشٸلٸگٸ جەنە ونىڭ ٶمٸر سٷرەتٸن ورتاسى ەكەنٸن زاڭدىق تۇرعىدا پاش ەتەدٸ. قىسقاشا ايتقاندا, بۇل ٶزگەرٸستەر ەربٸر وتانداسىمىزدى تەك يگٸلٸكتٸ تالاپ ەتۋشٸ عانا ەمەس, سول يگٸلٸكتٸ ٶز قولىمەن جاساۋشى جاۋاپتى تۇلعاعا اينالدىرادى. كونستيتۋتسييالىق مٸندەتتەردٸ ورىنداۋ — مەملەكەتشٸلدٸكتٸڭ شىنايى مەكتەبٸ. جاڭا زاڭدىق نورمالار قوعامدا ٶزارا كٶمەك مەدەنيەتٸن ورنىقتىرىپ, زاڭ ٷستەمدٸگٸ مەن قورشاعان ورتاعا دەگەن قۇرمەتتٸ ەر ازاماتتىڭ ٸشكٸ جاۋاپكەرشٸلٸگٸنە, ەرٸ بۇلجىتپاس ٶمٸرلٸك ۇستانىمىنا اينالدىرۋعا قۇقىقتىق نەگٸز قالايدى
- پرەزيدەنت اتاپ ٶتكەن التىن وردا مۇراسىن زەرتتەۋ جەنە ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن ساقتاۋ باعىتىنداعى باستامالاردىڭ تاريحي سانانى نىعايتۋداعى رٶلٸ قانداي?
- مەملەكەت باسشىسى ايتقان التىن وردا مۇراسىن ارقاۋ ەتۋ — بۇل بٸزدٸڭ مەملەكەتتٸلٸگٸمٸزدٸڭ تاريحى كەشە عانا باستالماعانىن, تىم تەرەڭدە جاتقانىن حالىقارالىق دەڭگەيدە زاڭداستىرۋ جەنە عىلىمي تۇرعىدا دەلەلدەۋ. بۇنى مەملەكەتتٸك ەگەمەندٸگٸمٸزدٸڭ تاريحي-قۇقىقتىق لەگيتيمدٸلٸگٸن بەكٸتۋ دەپ باعالايمىن. بٸزدٸڭ باي تاريحىمىز — مەملەكەتٸمٸزدٸڭ ٸرگەتاسى قانشالىقتى بەرٸك ەكەنٸن كٶرسەتەتٸن باستى قۇجاتىمىز ٸسپەتتٸ. ۇلتتىق تاريحي سانا — قۇرعاق دەرەكتەر جيىنتىعى ەمەس, بۇل — ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸڭ ەڭ ماڭىزدى, ستراتەگييالىق ەلەمەنتٸ. جوشى ۇلىسى مەن التىن وردانىڭ تٸكەلەي زاڭدى مۇراگەرٸ رەتٸندە قازاق حاندىعىنىڭ, ودان كەيٸنگٸ الاش كەزەڭٸ مەن بٷگٸنگٸ تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ ساباقتاستىعىن عىلىمي تۇرعىدا شەگەندەۋ — ٶتە اۋقىمدى مٸندەت. بۇل ٷزدٸكسٸز بايلانىس جاس ۇرپاقتىڭ بويىندا «بٸز — ۇلى دالانىڭ, الىپ ٶركەنيەتتەردٸڭ زاڭدى جالعاسىمىز» دەگەن اسقاق ماقتانىش سەزٸمٸن جەنە مەملەكەتشٸلدٸك رۋحتى ۇيالاتادى. قازٸرگٸ اقپاراتتىق زاماندا تاريحي سانانى قورعاۋ — ەلدٸكتٸ قورعاۋمەن تەڭ. مەملەكەت باسشىسىنىڭ بۇل باستامالارى سىرتتان بولاتىن تٷرلٸ تاريحي بۇرمالاۋشىلىقتار مەن يدەولوگييالىق مانيپۋلياتسييالارعا جول بەرمەيدٸ. التىن وردا مۇراسىن جٷيەلٸ زەرتتەۋ قوعامىمىزدى ورتاق قۇندىلىقتار تٶڭٸرەگٸنە توپتاستىرىپ, ٸشكٸ بٸرلٸگٸمٸزدٸ بەكەمدەيتٸن, مەملەكەتتٸگٸمٸزدٸ نىعايتاتىن قۋاتتى يدەولوگييالىق قالقانعا اينالۋعا تيٸس.
- مەملەكەت باسشىسى شىنايى پاتريوتيزم سٶزبەن ەمەس, ەل يگٸلٸگٸ جولىنداعى ناقتى ٸستەرمەن ٶلشەنەتٸنٸن اتاپ ٶتتٸ. بٷگٸندە قازاقستاندا پاتريوتيزم ۇعىمىنىڭ مازمۇنى قالاي ٶزگەرٸپ كەلەدٸ?
- بٷگٸنگٸ تاڭدا قازاقستاندا پاتريوتيزم ۇعىمى بۇرىنعى پاتەتيكالىق, ياعني قۇرعاق ۇرانشىلدىق پەن داڭعازا ماقتانۋ سيپاتىنان ارىلىپ, ناقتى ٸسكە نەگٸزدەلگەن پراگماتيكالىق مازمۇنعا كٶشتٸ. ەگەر بۇرىن بٸز وتانسٷيگٸشتٸكتٸ تەك ٷلكەن مٸنبەرلەردەن ايتىلاتىن جالىندى سٶزدەرمەن ٶلشەسەك, قازٸرگٸ ۋاقىتتا ونىڭ باستى ٶلشەمٸ — جاۋاپكەرشٸلٸك. زاڭگەر رەتٸندە دە, ازامات رەتٸندە دە ايتارىم, ٶز ەلٸڭدٸ سٷيۋ — ونىڭ زاڭدارىن قۇرمەتتەۋدەن, قۇقىقتىق تەرتٸپتٸ ساقتاۋدان باستالادى. شىنايى پاتريوتيزم دەگەنٸمٸز — ەربٸر ازاماتتىڭ ٶز ورنىندا كەسٸبي مامان بولۋى, زاڭدى بۇزباۋى, سالىقتى مەملەكەت الدىندا ۋاقىتىلى تٶلەۋٸ, اينالاسىنا زييان كەلتٸرمەي, قوعامعا پايدا ەكەلۋٸ. پرەزيدەنتٸمٸز دەل ايتقانداي, «سٶزبەن ەمەس, ٸسپەن» كٶرٸنەتٸن بۇل قاسيەت كٷندەلٸكتٸ تٸرشٸلٸگٸمٸزدٸڭ بٶلشەگٸنە اينالۋى تيٸس. ول ەربٸر قازاقستاندىقتىڭ ٶز اۋلاسىن تازا ۇستاپ, ەكولوگييالىق مەدەنيەت تانىتۋىنان باستالىپ, ەل يگٸلٸگٸ مەن عىلىمدى دامىتۋ جولىنداعى ٷلكەن جەتٸستٸكتەرگە دەيٸنگٸ ەڭبەكتٸ قامتيدى. قازٸرگٸ قوعامدا پاتريوتيزم — بۇل ۆولونتەرلٸك مەدەنيەتتٸڭ دامۋى, مۇقتاج جانعا قول ۇشىن سوزۋ جەنە زاڭ ٷستەمدٸگٸن قولداۋ. بٸز قۇرعاق ۇراندارمەن مەملەكەتتٸ قۋاتتى ەتە المايمىز. تەك زاڭعا باعىناتىن, ادال ەڭبەك ەتەتٸن جەنە قوعام الدىنداعى ٶز جاۋاپكەرشٸلٸگٸن تەرەڭ سەزٸنەتٸن ازامات قانا مەملەكەتتٸڭ شىنايى تٸرەگٸ بولادى. جاڭا كەزەڭدەگٸ وتانسٷيگٸشتٸك — بۇل ەلدٸڭ ەرتەڭٸنە دەگەن ادالدىق پەن كٷندەلٸكتٸ جاسالاتىن ناقتى, يگٸ ٸستەردٸڭ جيىنتىعى.
- ەگەر پرەزيدەنتتٸڭ وسى سٶزٸنٸڭ نەگٸزگٸ يدەياسىن قورىتىندىلايتىن بولساق, ونىڭ تٷسٸنٸگٸندەگٸ قۋاتتى ەرٸ تابىستى قازاقستاننىڭ باستى نەگٸزٸ نەدە?
- مەملەكەت باسشىسىنىڭ بارلىق رەفورمالارى مەن ستراتەگييالىق باستامالارىنىڭ نەگٸزگٸ يدەياسىن زاڭگەرلٸك تۇرعىدان تٷيٸندەيتٸن بولساق, قۋاتتى ەرٸ تابىستى قازاقستاننىڭ باستى ٸرگەتاسى — «زاڭ مەن تەرتٸپ» جەنە «ادام كاپيتالى». مەن ٶمٸر بويى زاڭ عىلىمىمەن, قىلمىسپەن كٷرەس جەنە قۇقىقتىق مەدەنيەت مەسەلەلەرٸمەن اينالىسىپ كەلە جاتقان مامان رەتٸندە بۇل تۇجىرىمدى تولىق قولدايمىن. مەملەكەتتٸڭ ناقتى مىقتىلىعى ونىڭ ارميياسىنىڭ قارۋىمەن نەمەسە جەر استىنداعى تابيعي بايلىعىمەن عانا ٶلشەنبەيدٸ, ونىڭ ەڭ باستى ٶلشەمٸ — ٸشكٸ تەرتٸپ پەن ازاماتتارىنىڭ ساپاسى. بٷگٸنگٸ تاڭدا تابىستى ەل بولۋدىڭ باستى شارتى — زاڭ الدىندا بەرٸنٸڭ تەڭ بولۋى جەنە قوعامدا قۇقىقتىق نيگيليزمگە, ياعني زاڭداردى ەلەمەۋشٸلٸك پەن بەلدەن باسۋشىلىققا مٷلدەم جول بەرٸلمەۋٸ. تەرتٸپ پەن زاڭ ٷستەمدٸگٸ ورناعان جەردە عانا شىنايى ەلەۋمەتتٸك ەدٸلەتتٸلٸك ورنايدى, ال ەدٸلەتتٸلٸك بار جەردە مٸندەتتٸ تٷردە ەكونوميكالىق جەنە ساياسي دامۋ بولادى. پرەزيدەنتتٸڭ پايىمىنداعى قۋاتتى مەملەكەت — بۇل كەز كەلگەن زاڭسىزدىققا «نٶلدٸك تٶزٸمدٸلٸك تانىتاتىن», قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الاتىن تەمٸردەي تەرتٸبٸ بار قوعام. سونىمەن قاتار, بۇل جٷيەنٸڭ قوزعاۋشى كٷشٸ — بٸلٸمدٸ, جاۋاپتى جەنە مەدەنيەتتٸ ازامات, ياعني ادام كاپيتالى. ەربٸر وتانداسىمىز اتا زاڭدى قادٸرلەپ, ٶز قۇقىعىن بٸلٸپ, ٶزگەلەردٸڭ بوستاندىعىن قۇرمەتتەگەندە عانا بٸز العا باسامىز. پرەزيدەنت تٷسٸنٸگٸندەگٸ تابىستى مەملەكەت — بۇل ەربٸر ازاماتى زاڭدى ەڭ جوعارى قۇندىلىق رەتٸندە قاستەرلەيتٸن, ال مەملەكەت ٶز كەزەگٸندە سول ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن مٷلتٸكسٸز قورعايتىن ەدٸلەتتٸ قازاقستان. بٸزدٸڭ بارار باعىتىمىز دا, ماقساتىمىز دا — وسى.
