بٷگٸنگٸ قۇرىلتايدىڭ العاشقى سەسسيياسىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستاننىڭ جاڭا دامۋ كەزەڭٸندەگٸ باسىمدىقتارعا كەڭٸنەن توقتالىپ, ساياسي جاڭعىرۋدان باستاپ ەكونوميكالىق جەنە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋعا, جاساندى ينتەللەكت پەن تەحنولوگييالىق سەرپٸلٸستەن ۇلتتىق سانا مەن قۇندىلىقتاردى نىعايتۋعا دەيٸنگٸ ماڭىزدى باعىتتاردى اتاپ ٶتتٸ, دەپ حابارلايدى dalanews.kz.
پرەزيدەنتتٸڭ سٶزٸنەن قازاقستاننىڭ ٶزگەرٸپ جاتقان جاھاندىق جاعدايدا تەك سىرتقى سىن-قاتەرلەرگە بەيٸمدەلٸپ قانا قويماي, ٶزٸنٸڭ ەكونوميكالىق, تەحنولوگييالىق جەنە ساياسي ەلەۋەتٸنە سٷيەنە وتىرىپ, دامۋ باعىتىن دەربەس ايقىنداۋعا ۇمتىلىسى بايقالادى. بۇل رەتتە ۇلتتىق قوردى تيٸمدٸ پايدالانۋ, ستراتەگييالىق ينفراقۇرىلىمعا ينۆەستيتسييا سالۋ جەنە جاڭا تەحنولوگييالاردى يگەرۋ ەلدٸڭ ۇزاق مەرزٸمدٸ بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸن قامتاماسىز ەتەتٸن نەگٸزگٸ فاكتورلاردىڭ بٸرٸ رەتٸندە قاراستىرىلدى.
مۇنداي باستامالار قازاقستاننىڭ ٸشكٸ تۇراقتىلىعىن نىعايتىپ قانا قويماي, ونىڭ حالىقارالىق ارەناداعى رٶلٸن كٷشەيتۋگە قانشالىقتى مٷمكٸندٸك بەرەدٸ? ۇلتتىق قور قاراجاتىن ستراتەگييالىق ينفراقۇرىلىمعا باعىتتاۋ, جاساندى ينتەللەكتٸنٸ دامىتۋ جەنە ۇلتتىق سانانى نىعايتۋ ەلدٸڭ ەكونوميكالىق ەرٸ تەحنولوگييالىق دەربەستٸگٸن ارتتىرا الا ما? وسى مەسەلەلەر جٶنٸندە قۇرىلتاي دەپۋتاتى ٷنزيلا شاپاق پٸكٸر بٸلدٸردٸ.
— قاسىم-جومارت توقاەۆ بٸر مەزەتتە ساياسيجاڭعىرۋ, اۋقىمدى ينفراقۇرىلىمدىقينۆەستيتسييالار جەنە جاڭا ۇلتتىق سانا قالىپتاستىرۋ مەسەلەلەرٸن كٶتەرٸپ وتىر. مۇنى حالىقارالىق جٷيەدەگٸ تۇراقسىزدىقكٷشەيگەن كەزەڭدە قازاقستاننىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق جەنە قۇندىلىق تۇرعىسىناننەعۇرلىم دەربەس دامۋ مودەلٸنقالىپتاستىرۋعا دەگەن ۇمتىلىسى دەپقاراستىرۋعا بولا ما?
— پرەزيدەنتتٸڭ ساياسي جاڭعىرۋدى, ەكونوميكالىق جەنە ينفراقۇرىلىمدىقدامۋدى, سونداي-اق ۇلتتىق سانانى قاتاركٶتەرۋٸ – بٸر-بٸرٸنەن بٶلەك باعىتتار ەمەس. بۇل – قازاقستاننىڭ قازٸرگٸ كٷردەلٸ گەوساياسيجاعدايدا ٶزٸنٸڭ ٸشكٸ تۇراقتىلىعىن, ەكونوميكالىق ەلەۋەتٸن جەنە ۇلتتىق بٸرەگەيلٸگٸن كٷشەيتۋگە باعىتتالعان تۇتاسستراتەگييالىق ۇستانىم.
بٷگٸندە ەلەمدە گەوساياسي تەكەتٸرەس كٷشەيٸپ, حالىقارالىق قاتىناستار جٷيەسٸندە بۇرىنعىقالىپتاسقان تەپە-تەڭدٸك ٶزگەرٸپ جاتىر. وسىنداي جاعدايدا كەز كەلگەن مەملەكەت ٷشٸنٸشكٸ ساياسي ينستيتۋتتاردىڭ تۇراقتىلىعى مەن ەكونوميكانىڭ ورنىقتىلىعى ەرەكشە ماڭىزدى.
سوندىقتان ساياسي جاڭعىرۋ دەگەنٸمٸز – مەملەكەتتٸڭ باسقارۋ جٷيەسٸن زامان تالابىنابەيٸمدەۋ بولسا, ينفراقۇرىلىمعا ينۆەستيتسييا سالۋ – ەكونوميكالىق دەربەستٸكتٸڭ نەگٸزٸنقالىپتاستىرۋ. ال ۇلتتىق سانا مەن قۇندىلىقتارعا باسىمدىق بەرۋ – قوعامنىڭ ٸشكٸبٸرلٸگٸن ساقتاۋدىڭ ماڭىزدى فاكتورى.
مەنٸڭشە, مۇنداعى نەگٸزگٸ ماقسات – قازاقستاندى سىرتقى ەلەمنەن وقشاۋلاۋ ەمەس. كەرٸسٸنشە, ەلەمگە اشىق بولا وتىرىپ, ٶز ۇلتتىق مٷددەسٸنە سٷيەنەتٸن مەملەكەت قالىپتاستىرۋ.
سوندىقتان, پرەزيدەنتتٸڭ كٶتەرٸپ وتىرعانباستامالارىن قازاقستاننىڭ ساياسي تۇرعىدانورنىقتى, ەكونوميكالىق جاعىنان بەسەكەگەقابٸلەتتٸ جەنە قۇندىلىقتىق تۇرعىدان بەرٸكمەملەكەت ەتۋگە دەگەن ۇمتىلىسى دەپويلايمىن.
— پرەزيدەنت ۇلتتىق قور قاراجاتىنبولاشاق ۇرپاققا قىزمەت ەتەتٸنينفراقۇرىلىم قالىپتاستىرۋقاجەتتٸلٸگٸمەن بايلانىستىرىپ وتىر. مۇنداي مودەل قازاقستاندى ۇزاق مەرزٸمدٸجاڭعىرتۋدىڭ تيٸمدٸ قۇرالىنا اينالا الا ما جەنە ول رەسۋرستىق بايلىقتىباسقارۋدىڭ حالىقارالىق تەجٸريبەسٸمەنقانشالىقتى ٷيلەسەدٸ?
— مەنٸڭشە, پرەزيدەنتتٸڭ «ۇلتتىق قور»قاراجاتىن بولاشاق ۇرپاققا قىزمەت ەتەتٸنينفراقۇرىلىمعا باعىتتاۋ تۋرالى ۇستانىمى – قازاقستاننىڭ تابيعي رەسۋرستارىن ۇزاق مەرزٸمدٸ ۇلتتىق كاپيتالعا اينالدىرۋعامٷمكٸندٸك بەرەتٸن ماڭىزدى تەسٸل.
بٸز ۇلتتىق قورعا تەك بٷگٸنگٸ بيۋدجەتتٸكتاپشىلىقتى جاباتىن قارجى كٶزٸ رەتٸندەقاراماۋىمىز كەرەك. ونىڭ قاراجاتى ەلدٸڭكەلەشەكتەگٸ ەكونوميكالىق قۋاتىن ارتتىراتىنجوبالارعا جۇمسالسا, بۇل – قازٸرگٸ ۇرپاق پەنبولاشاق ۇرپاق اراسىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸكتٸڭدۇرىس بالانسى.
مەسەلەن, كٶلٸك-لوگيستيكالىق دەلٸزدەر, ەنەرگەتيكا, سۋ رەسۋرستارى, كوممۋنالدىق جەنە تسيفرلىق ينفراقۇرىلىم – بٸر كٷندٸك نەتيجەٷشٸن ەمەس, ونداعان جىل بويى ەكونوميكانىڭدامۋىنا قىزمەت ەتەتٸن اكتيۆتەر. وسىندايينۆەستيتسييالار جاڭا ٶندٸرٸستەردٸڭ اشىلۋىنا, جۇمىس ورىندارىنىڭ قۇرىلۋىنا جەنە ٶڭٸرلەردٸڭ ەكونوميكالىق ەلەۋەتٸنٸڭ ٶسۋٸنەجاعداي جاسايدى.
بۇل تەسٸل ەلەمدٸك تەجٸريبەگە دە جاقىن. تابيعيرەسۋرستارعا باي مەملەكەتتەردٸڭ تەجٸريبەسٸكٶرسەتكەندەي, رەسۋرستىق تابىستى تيٸمدٸباسقارۋدىڭ نەگٸزگٸ قاعيداتى – شيكٸزاتتانتٷسكەن كٸرٸستٸ تۇتىنۋعا عانا جۇمساماي, ونىڭ بەلگٸلٸ بٸر بٶلٸگٸن بولاشاق ۇرپاق ٷشٸن جيناقتاۋجەنە ۇزاق مەرزٸمدٸ اكتيۆتەرگە ينۆەستيتسييالاۋ.
الايدا مەن بۇل جەردە بٸر ماڭىزدى مەسەلەگەنازار اۋدارعىم كەلەدٸ. ۇلتتىق قوردىڭ قاراجاتىن ينفراقۇرىلىمعا باعىتتاۋاۆتوماتتى تٷردە تيٸمدٸ شەشٸم دەگەندٸبٸلدٸرمەيدٸ. ەربٸر جوبا ناقتى ەكونوميكالىقتيٸمدٸلٸگٸ, ەلەۋمەتتٸك قايتارىمى جەنە ۇزاق مەرزٸمدٸ ەسەرٸ تۇرعىسىنان باعالانۋى تيٸس. قاراجاتتىڭ جۇمسالۋىندا اشىقتىق پەنقوعامدىق باقىلاۋ بولۋى قاجەت.
سوندىقتان, ۇلتتىق قور – بٷگٸنگٸ كٷننٸڭمەسەلەسٸن ۋاقىتشا شەشەتٸن قور ەمەس, قازاقستاننىڭ بولاشاعىن قالىپتاستىراتىنستراتەگييالىق رەسۋرس. ەگەر ونىڭ قاراجاتىساپالى ينفراقۇرىلىمعا, ادامي كاپيتالعا جەنە ەكونوميكانى ەرتاراپتاندىرۋعاباعىتتالسا, وندا تابيعي بايلىقتى ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتكٸزۋدٸڭ ەڭ تيٸمدٸ تەتٸكتەرٸنٸڭ بٸرٸنەاينالا الادى.
ەڭ باستىسى – بٸز مۇناي مەن باسقا دا تابيعيرەسۋرستاردىڭ قورىن عانا ەمەس, سول رەسۋرستاردىڭ ەسەبٸنەن قالىپتاساتىن جاڭا ەكونوميكالىق مٷمكٸندٸكتەر قورىن كەلەسٸۇرپاققا قالدىرۋىمىز كەرەك.
—قاسىم-جومارت توقاەۆ جاھاندىقتۇراقسىزدىق پەن ٸرٸ دەرجاۆالاراراسىنداعى سەنٸم دەڭگەيٸنٸڭ تٶمەندەۋٸجاعدايىندا قازاقستاندى ٶزٸ جاتقىزاتىنورتا دەرجاۆالاردىڭ رٶلٸ ارتىپ كەلەجاتقانىن اتاپ ٶتتٸ. قازاقستان بٷگٸندە وسى مٷمكٸندٸكتٸ پايدالانىپ, ٶزٸنٸڭ ساياسيىقپالىن كٷشەيتۋگە جەنە كٷش ورتالىقتارىاراسىندا تەپە-تەڭدٸك ساقتايتىن مەملەكەترٶلٸنەن شىعىپ, ەلەمدٸك ساياساتتاعى دەربەسويىنشىعا اينالۋعا قانشالىقتى دايىن?
— بٷگٸندە حالىقارالىق قاتىناستار جٷيەسٸندەورتا دەرجاۆالاردىڭ رٶلٸ شىنىمەن دە ارتىپكەلەدٸ. قازاقستاننىڭ بۇل تۇرعىدا ٶزٸندٸكارتىقشىلىقتارى بار.
ول گەوگرافييالىق تۇرعىدان العاندا ەۋروپا مەن ازييانى بايلانىستىراتىن, رەسەي جەنە قىتاي سيياقتى ٸرٸ دەرجاۆالارمەن شەكتەسەتٸن, ورتالىق ازيياداعى جەتەكشٸ مەملەكەتتەردٸڭ بٸرٸ.
سوندىقتان قازاقستاننىڭ مٸندەتٸ – بٸر عانا گەوساياسي ورتالىققا سٷيەنۋ ەمەس, ۇلتتىق مٷددەگە نەگٸزدەلگەن تەڭگەرٸمدٸ جەنە كٶپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتتى جالعاستىرۋ.
سونىمەن بٸرگە, ورتا دەرجاۆا مەرتەبەسٸ تەك گەوگرافييالىق ورنالاسۋمەن انىقتالمايدى. ونىڭ ەكونوميكالىق قۋاتى, تەحنولوگييالىقەلەۋەتٸ, ديپلوماتييالىق بەدەلٸ جەنە حالىقارالىق باستامالارى بولۋى كەرەك.
مەنٸڭشە, قازاقستاننىڭ بٷگٸنگٸ ماقساتى – ەلەمدٸك دەرجاۆالارمەن بەسەكەگە تٷسۋ ەمەس, ٶز مٷددەسٸن قالىپتاستىرىپ, حالىقارالىقدەڭگەيدە ىقپال ەتە الاتىن دەربەس مەملەكەترەتٸندە ورنىعۋ.
— قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستاندى تۇراقتىلىقتى ساقتاپ, ەكونوميكانىجاڭعىرتىپ قانا قويماي, ەڭ الدىمەنجاساندى ينتەللەكت سالاسىنداعىتەحنولوگييالىق رەۆوليۋتسييادان دا قالىسقالماۋى تيٸس مەملەكەت رەتٸندە كٶرسەتتٸ. وسى ستراتەگييا قازاقستانعا ٸرٸ دەرجاۆالاراراسىنداعى بەسەكەنٸڭ نىسانى بولۋدانگٶرٸ, دەربەس ٶڭٸرلٸك ويىنشى رٶلٸنە ٶتۋگەمٷمكٸندٸك بەرە الا ما?
— بٷگٸندە جاساندى ينتەللەكت – تەك IT سالاسىنىڭ مەسەلەسٸ ەمەس. بۇل – ەكونوميكانىڭ, مەملەكەتتٸك باسقارۋدىڭ, بٸلٸمبەرۋ مەن ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸڭ بولاشاعىنايقىندايتىن ستراتەگييالىق فاكتور.
ەگەر قازاقستان جاڭا تەحنولوگييالىقرەۆوليۋتسييادان تىس قالسا, بٸز تەك تەحنولوگييالىق جاعىنان ەمەس, ەكونوميكالىقتۇرعىدان دا ارتتا قالۋىمىز مٷمكٸن.
سوندىقتان پرەزيدەنتتٸڭ جاساندى ينتەللەكتكەەرەكشە مەن بەرۋٸ – ۋاقىت تالابى.
بٸزدٸڭ ماقساتىمىز تەك دايىن تەحنولوگييالاردىتۇتىنۋ ەمەس. قازاقستاندا ٶزٸمٸزدٸڭ تسيفرلىقينفراقۇرىلىمىمىزدى, كادرلىق ەلەۋەتٸمٸزدٸ, عىلىمي بازامىزدى جەنە تەحنولوگييالىقٶنٸمدەرٸمٸزدٸ قالىپتاستىرۋىمىز قاجەت.
بۇل قازاقستانعا ٶڭٸردەگٸ تەحنولوگييالىقحابتاردىڭ بٸرٸنە اينالىپ, ٶزٸنٸڭەكونوميكالىق جەنە گەوساياسي سالماعىنارتتىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
ياعني تەحنولوگييالىق دەربەستٸك – بٷگٸنگٸ تاڭدا ساياسي دەربەستٸكتٸڭ دە ماڭىزدى قۇرامداسبٶلٸگٸ.
— ەگەر بٷگٸنگٸ توقاەۆتىڭ سٶزٸن سىرتقىباقىلاۋشىنىڭ كٶزٸمەن باعالايتىنبولساق, قازاقستان ەلەمگە قانداي باستىسيگنال جولداپ وتىر?
— مەنٸڭ ويىمشا, پرەزيدەنتتٸڭ سٶزٸنەنشىعاتىن نەگٸزگٸ سيگنال – قازاقستان ٶزگەرٸپجاتقان ەلەم جاعدايىندا سىرتقىفاكتورلارعا بەيٸمدەلٸپ قانا قويماي, ٶزٸنٸڭدامۋ باعىتىن ٶزٸ ايقىندايتىن مەملەكەتبولۋعا ۇمتىلىپ وتىر.
بٸرٸنشٸدەن, قازاقستان ساياسي تۇرعىدان تۇراقتى ەرٸ ينستيتۋتسيونالدىق جاعىنان جاڭعىرىپجاتقان مەملەكەت ەكەنٸن كٶرسەتٸپ وتىر.
ەكٸنشٸدەن, ەكونوميكانى تەك شيكٸزاتەكسپورتىنا سٷيەنبەي, ينفراقۇرىلىم, ٶندٸرٸسجەنە جاڭا تەحنولوگييالار ارقىلى دامىتۋعانيەتتٸ ەكەنٸن بٸلدٸرەدٸ.
ٷشٸنشٸدەن, قازاقستان ٶزٸنٸڭ ۇلتتىق بولمىسىنساقتاي وتىرىپ, ەلەمگە اشىق مەملەكەت بولۋعا دايىن ەكەنٸن كٶرسەتٸپ وتىر. ياعني بٸز ٷشٸنۇلتتىق سانا مەن دەستٷر – جاھاندىق دامۋعا كەدەرگٸ ەمەس, كەرٸسٸنشە, مەملەكەتتٸڭ ٸشكٸبەرٸكتٸگٸن قامتاماسىز ەتەتٸن نەگٸز.
سوندىقتان, مەنٸڭ ويىمشا نەگٸزگٸ سيگنال: قازاقستان – تۇراقتىلىقتى ساقتايتىن عاناەمەس, ٶزگەرٸستەرگە دايىن, ەكونوميكالىق جەنە تەحنولوگييالىق تۇرعىدان جاڭاراتىن, ۇلتتىق مٷددەسٸن ناقتى ايقىندايتىن جەنە حالىقارالىق ارەنادا ٶز ورنىن كٷشەيتۋگەۇمتىلاتىن مەملەكەت.
بۇل – بٸزدٸڭ ەلەمگە اشىق ەكەنٸمٸزدٸ, بٸراق ٶز دامۋ باعىتىمىزدى ٶزٸمٸزقالىپتاستىراتىنىمىزدى بٸلدٸرەتٸن ماڭىزدىساياسي سيگنال.
