دەموگرافييا, باسپانا, دەنساۋلىق: قازاقستانعا قانداي وتباسىلىق ساياسات قاجەت?

دەموگرافييا, باسپانا, دەنساۋلىق: قازاقستانعا قانداي وتباسىلىق ساياسات قاجەت?
magnific.com

قازاقستاندا وتباسىلىق ساياساتتى دامىتۋ, انا مەن بالانى قورعاۋ, دەموگرافييالىق ٶسٸمدٸ قولداۋ جەنە گەندەرلٸك تەڭدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ مەسەلەلەرٸ ٶزەكتٸ باعىتتاردىڭ بٸرٸ بولىپ وتىر. بۇل رەتتە وتباسىنىڭ ەل-اۋقاتى تەك ەلەۋمەتتٸك تٶلەمدەرمەن ٶلشەنبەيدٸ. وعان مەديتسينالىق قىزمەتتٸڭ قولجەتٸمدٸلٸگٸ, باسپانا مەسەلەسٸ, ەيەلدەردٸڭ ەڭبەك نارىعىنداعى مٷمكٸندٸكتەرٸ, بالالارعا كٷتٸم جاساۋ ينفراقۇرىلىمى جەنە اتا-انالاردىڭ پسيحولوگييالىق ساۋلىعى دا تٸكەلەي ەسەر ەتەدٸ.

Qazaq Expert Club-تىڭ ەلەۋمەتتٸك سالاداعى ساراپشىسى تولقىن سامەتوۆانىڭ پٸكٸرٸنشە, قازاقستاندا انا مەن بالانى قولداۋ جٷيەسٸ بٸرقاتار ماڭىزدى كەزەڭنەن ٶتتٸ. دەگەنمەن الداعى ۋاقىتتا ەلەۋمەتتٸك ساياساتتىڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ ٷشٸن وتباسىلاردىڭ ناقتى قاجەتتٸلٸكتەرٸنە باعىتتالعان كەشەندٸ شارالاردى دامىتۋ قاجەت, دەپ حابارلايدى dalanews.kz.

انا مەن بالانى قورعاۋ: ەلەۋمەتتٸك تٶلەمنەن بٶلەك نە ماڭىزدى?

ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندا سوڭعى جىلدارى انا مەن بالانى ەلەۋمەتتٸك قولداۋ تەتٸكتەرٸ جٷيەلەنٸپ, بٸرقاتار ماڭىزدى ٶزگەرٸس ەنگٸزٸلدٸ. ەلەۋمەتتٸك كودەكستٸڭ قابىلدانۋى جەردەماقىلار مەن ەلەۋمەتتٸك كٶمەكتٸڭ بٸرىڭعاي جٷيەسٸن قالىپتاستىرۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ. سونىمەن قاتار بالا كٷتٸمٸنە بايلانىستى تٶلەم مەرزٸمٸنٸڭ بٸر جىلدان بٸر جارىم جىلعا دەيٸن ۇزارتىلۋى جەنە جەردەماقىلاردىڭ جىل سايىن يندەكستەلۋٸ وتباسىلارعا كٶرسەتٸلەتٸن قولداۋدىڭ ماڭىزدى بٶلٸگٸنە اينالدى.

الايدا تولقىن سامەتوۆا ەلەۋمەتتٸك قولداۋدىڭ تيٸمدٸلٸگٸ تەك تٶلەم كٶلەمٸنە ەمەس, وتباسىلاردىڭ تۇراقتى تابىس تابۋىنا جەنە رەسمي جۇمىسپەن قامتىلۋىنا دا بايلانىستى ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.

«ەلەۋمەتتٸك ساياساتتىڭ كەلەسٸ كەزەڭٸندە رەسمي جۇمىسپەن قامتۋدى ىنتالاندىرۋعا جەنە ناقتى مۇقتاج وتباسىلارعا باعىتتالعان قۇرالداردى دامىتۋعا باسىمدىق بەرٸلۋٸ كەرەك», – دەيدٸ ساراپشى.

ونىڭ پٸكٸرٸنشە, انا مەن بالانىڭ دەنساۋلىعىن قورعاۋدا دا الدىن الۋ شارالارىنىڭ ماڭىزى زور. پەريناتالدىق ورتالىقتاردى جاڭعىرتۋ, مەديتسينالىق حاتتامالاردى جەتٸلدٸرۋ جەنە جٷكتٸلٸككە دەيٸنگٸ دايىندىق باعدارلامالارىن دامىتۋ ەيەلدەر دەنساۋلىعىنا وڭ ەسەر ەتۋٸ مٷمكٸن.

سونىمەن بٸرگە ساراپشى قوعامدا كٶپ ايتىلا بەرمەيتٸن مەسەلەگە دە نازار اۋداردى. بۇل – پەريناتالدىق ٶلٸم-جٸتٸمنەن كەيٸنگٸ انانىڭ جەنە بٷكٸل وتباسىنىڭ پسيحولوگييالىق جاعدايى.

بالاسىنان ايىرىلعان ەيەل عانا ەمەس, ونىڭ جۇبايى مەن وتباسىنداعى باسقا بالالار دا اۋىر پسيحولوگييالىق كەزەڭدٸ باستان ٶتكەرەدٸ. سوندىقتان مۇنداي جاعدايلاردا مەديتسينالىق كٶمەكتەن بٶلەك, پسيحولوگييالىق قولداۋ كٶرسەتۋ جٷيەسٸن دامىتۋ قاجەت.

تولقىن سامەتوۆا بۇل باعىتتا فينلياندييانىڭ «نەۋۆولا» (Neuvola) وتباسىلىق ورتالىقتارىنىڭ تەجٸريبەسٸن مىسالعا كەلتٸرەدٸ. وندا انا مەن بالانىڭ دەنساۋلىعى بوسانعاننان كەيٸن دە تۇراقتى باقىلاۋدا بولادى. ماماندار نەرەستەنٸڭ فيزيكالىق دامۋىن عانا ەمەس, انانىڭ پسيحولوگييالىق جاعدايىن دا نازاردا ۇستايدى.

ەيەل مانسابى مەن وتباسى: ەكەنٸڭ دە جاۋاپكەرشٸلٸگٸ بار

وتباسىلىق ساياساتتاعى تاعى بٸر ماڭىزدى مەسەلە – ەيەلدەردٸڭ بالا تەربيەسٸ مەن كەسٸبي قىزمەتتٸ قاتار الىپ جٷرۋٸنە جاعداي جاساۋ.

ساراپشىنىڭ پٸكٸرٸنشە, بالانىڭ دٷنيەگە كەلۋٸ ەيەلدٸڭ مانساپتىق ٶسۋٸنە كەدەرگٸ بولماۋى كەرەك. ول ٷشٸن مەملەكەت ەلەۋمەتتٸك كەپٸلدٸكتەر بەرۋمەن شەكتەلمەي, جۇمىس بەرۋشٸلەردٸڭ دە وتباسىلىق جاۋاپكەرشٸلٸگٸن ارتتىرۋى قاجەت.

بۇل رەتتە بالا تەربيەسٸنە ەكەنٸڭ قاتىسۋىن ىنتالاندىرۋ ماڭىزدى. تولقىن سامەتوۆا شۆەتسييا مەن نورۆەگييا تەجٸريبەسٸن مىسالعا كەلتٸردٸ. اتالعان ەلدەردە اتا-انالار اراسىنداعى بالا كٷتٸمٸ دەمالىسىن بٶلۋگە مٷمكٸندٸك بەرەتٸن, ونىڭ ٸشٸندە ەكەگە ارنايى قاراستىرىلعان دەمالىس تەتٸكتەرٸ قولدانىلادى.

ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندا دا ەكەنٸڭ بالا تەربيەسٸندەگٸ رٶلٸن كٷشەيتۋگە باعىتتالعان باستامالاردى دامىتۋعا بولادى. سونىمەن قاتار بٸر جارىم جاستان ٷش جاسقا دەيٸنگٸ بالالارعا كٷتٸم جاساۋ ينفراقۇرىلىمىن كەڭەيتۋ قاجەت.

وسى ورايدا وڭتٷستٸك كورەياداعى ەگدە جاستاعى ەيەلدەردٸ ارنايى دايارلاۋ ارقىلى بالا كٷتٸمٸ قىزمەتٸنە تارتۋ تەجٸريبەسٸ دە نازار اۋدارۋعا تۇرارلىق. مۇنداي تەسٸل اعا بۋىننىڭ ەلەۋەتٸن پايدالانۋعا جەنە جاس انالاردىڭ جۇمىسقا قايتا ورالۋىنا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.

2027 جىلدان باستاپ ەلەۋمەتتٸك كٶمەك قالاي ٶزگەرۋٸ مٷمكٸن?

ساراپشى ەلەۋمەتتٸك تٶلەمدەردٸ تاعايىنداۋدا اتاۋلى قولداۋ قاعيداتىن كٷشەيتۋدٸ دە ماڭىزدى باعىت دەپ سانايدى.

ونىڭ پٸكٸرٸنشە, مەملەكەتتٸڭ ەلەۋمەتتٸك رەسۋرستارى ەڭ الدىمەن كٶمەككە مۇقتاج ازاماتتارعا باعىتتالۋى كەرەك. بۇل رەتتە وتباسىنىڭ ناقتى تابىسى مەن ەلەۋمەتتٸك جاعدايىن باعالاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن تسيفرلىق قۇرالداردىڭ ەلەۋەتٸن پايدالانۋعا بولادى.

تولقىن سامەتوۆا جوعارى تابىسى بار ازاماتتارعا بەرٸلەتٸن كەيبٸر بيۋدجەتتٸك قولداۋ تٷرلەرٸن قايتا قاراۋ ارقىلى ٷنەمدەلگەن قاراجاتتى ەلەۋمەتتٸك وسال توپتارعا باعىتتاۋ مٷمكٸندٸگٸن اتاپ ٶتتٸ.

«مۇنداي تەسٸل از قامتىلعان كٶپبالالى وتباسىلارعا, مٷگەدەكتٸگٸ بار بالالاردى تەربيەلەپ وتىرعان اتا-انالارعا كٶرسەتٸلەتٸن كٶمەكتٸ كٷشەيتۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. سونىمەن بٸرگە ەلەۋمەتتٸك كەلٸسٸمشارت سيياقتى تەتٸكتەردٸ دامىتۋ ارقىلى وتباسىلاردىڭ ەكونوميكالىق دەربەستٸگٸن ارتتىرۋ قاجەت», – دەيدٸ ول.

ساراپشى بۇل رەتتە ازاماتتاردىڭ ەڭبەكپەن تاپقان ەلەۋمەتتٸك قۇقىقتارى مەن مەملەكەتتٸك بيۋدجەتتەن بەرٸلەتٸن اتاۋلى كٶمەكتٸڭ اراجٸگٸن اجىراتۋ ماڭىزدى ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.

دەموگرافييالىق ٶسٸم جەنە ٶڭٸرلەر اراسىنداعى تەڭگەرٸم

قازاقستانداعى دەموگرافييالىق ساياسات تەك حالىق سانىن ارتتىرۋمەن شەكتەلمەۋٸ كەرەك. ساراپشىنىڭ پٸكٸرٸنشە, ەلدٸڭ ەر ٶڭٸرٸندەگٸ دەموگرافييالىق احۋالدى ەسكەرٸپ, ەكونوميكالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك دامۋ باعىتتارىن سوعان سەيكەس جوسپارلاۋ قاجەت.

مەسەلەن, وڭتٷستٸك پەن باتىس ٶڭٸرلەردە تابيعي ٶسٸم جوعارى بولسا, ٸرٸ قالالار ٸشكٸ كٶشٸ-قون ەسەبٸنەن ۇلعايىپ كەلەدٸ. ال سولتٷستٸك جەنە شىعىس ايماقتاردا جاستاردى ۇستاپ قالۋ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ جەنە ەلەۋمەتتٸك ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ مەسەلەسٸ ماڭىزدى.

وسىعان بايلانىستى تولقىن سامەتوۆا ٶڭٸرلەردٸڭ ەكونوميكالىق ەرەكشەلٸكتەرٸنە سٷيەنگەن دامۋ مودەلٸن قالىپتاستىرۋدى ۇسىنادى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەر وبلىستىڭ بەلگٸلٸ بٸر ەكونوميكالىق باعىتى ايقىندالىپ, سول سالاعا قاجەتتٸ مامانداردى دايارلاۋ, ٶندٸرٸس ورىندارىن اشۋ جەنە بٸلٸم بەرۋ كلاستەرلەرٸن دامىتۋ قاجەت.

مەسەلەن, بٸر ٶڭٸر اۋىل شارۋاشىلىعىنا, ەكٸنشٸسٸ ٶنەركەسٸپكە نەمەسە بٸلٸم بەرۋ مەن تەحنولوگيياعا ماماندانۋى مٷمكٸن. مۇنداي تەسٸل جاستاردىڭ ٶز ٶڭٸرٸندە جۇمىس تاۋىپ, تۇراقتاپ قالۋىنا جاعداي جاسايدى.

جاس وتباسىلارعا باسپانا مەن قولايلى ورتا قاجەت

ساراپشى جاس وتباسىلاردى قولداۋدا تۇرعىن ٷي مەسەلەسٸنٸڭ ماڭىزى ەرەكشە ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, باسپاناعا قول جەتكٸزۋ, بالاباقشا مەن مەكتەپتٸڭ جاقىن ورنالاسۋى, مەديتسينالىق قىزمەتتٸڭ قولجەتٸمدٸلٸگٸ وتباسىلاردىڭ بولاشاققا قاتىستى شەشٸمدەرٸنە ەسەر ەتەدٸ.

سوندىقتان تۇرعىن ٷي باعدارلامالارىن جٷزەگە اسىرۋمەن قاتار, جاڭا شاعىناۋدانداردى كەشەندٸ دامىتۋ قاجەت.

تولقىن سامەتوۆا ەلەمدە كەڭٸنەن تالقىلانىپ جٷرگەن «15 مينۋتتىق قالا» تۇجىرىمداماسىن مىسالعا كەلتٸرەدٸ. بۇل مودەل بويىنشا تۇرعىندار كٷندەلٸكتٸ قاجەتتٸ نىساندارعا – مەكتەپكە, بالاباقشاعا, ەمحاناعا, دٷكەندەر مەن دەمالىس ورىندارىنا قىسقا ۋاقىتتا جەتە الۋى كەرەك.

سونداي-اق ساراپشى جاس وتباسىلارعا ارنالعان جالدامالى تۇرعىن ٷيدٸ ساتىپ الۋ قۇقىعىمەن ۇسىنۋ جەنە بالا دٷنيەگە كەلگەن جاعدايدا قارىزدىڭ بٸر بٶلٸگٸن ٶتەۋگە مٷمكٸندٸك بەرەتٸن تەتٸكتەردٸ قاراستىرۋدى ۇسىنادى.

الداعى 10–15 جىلداعى باستى مٸندەت – ادام كاپيتالىن دامىتۋ

تولقىن سامەتوۆانىڭ پٸكٸرٸنشە, ۇزاق مەرزٸمدٸ وتباسىلىق جەنە دەموگرافييالىق ساياسات بٸلٸم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ جەنە ەڭبەك نارىعىن دامىتۋمەن تىعىز بايلانىستى بولۋى تيٸس.

الداعى جىلدارى ەڭبەك نارىعىنا جاستاردىڭ جاڭا بۋىنى كٶپتەپ قوسىلادى. سوندىقتان كەسٸبي بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸن ەكونوميكانىڭ ناقتى سۇرانىسىنا بەيٸمدەۋ ماڭىزدى. ساراپشى گەرمانييا مەن شۆەيتساريياداعى دۋالدى بٸلٸم بەرۋ تەجٸريبەسٸن مىسالعا كەلتٸرٸپ, ستۋدەنتتەردٸڭ وقۋ بارىسىندا كەسٸپورىنداردا تەجٸريبەدەن ٶتۋٸنە جەنە جۇمىس بەرۋشٸلەردٸڭ مامان دايارلاۋ پروتسەسٸنە بەلسەندٸ قاتىسۋىنا جاعداي جاساۋ قاجەت ەكەنٸن ايتتى.

تاعى بٸر باسىمدىق – حالىقتىڭ دەنٸ ساۋ ٶمٸر سٷرۋ ۇزاقتىعىن ارتتىرۋ. بۇل تەك ادامنىڭ قانشا جىل ٶمٸر سٷرەتٸنٸمەن ەمەس, سول جىلداردىڭ قانشاسىن بەلسەندٸ ەرٸ سوزىلمالى اۋرۋلارسىز ٶتكٸزەتٸنٸمەن ٶلشەنەدٸ.

ساراپشىنىڭ پٸكٸرٸنشە, پروفيلاكتيكالىق مەديتسينانى دامىتۋ, تۇراقتى تەكسەرۋدەن ٶتۋ مەدەنيەتٸن قالىپتاستىرۋ جەنە ەرتە دياگنوستيكاعا باسىمدىق بەرۋ ازاماتتاردىڭ ەڭبەككە قابٸلەتتٸلٸگٸن ۇزاق ساقتاۋعا كٶمەكتەسەدٸ.

سونىمەن بٸرگە حالىقتىڭ قارتايۋىنا بايلانىستى ەگدە جاستاعى ادامدارعا مەديتسينالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك كٶمەك كٶرسەتۋ جٷيەسٸن جەتٸلدٸرۋ قاجەت. گەرياترييالىق قىزمەتتٸ دامىتۋ, كوگنيتيۆتٸك بۇزىلىستاردىڭ الدىن الۋ, قارت ادامداردىڭ قوزعالىس بەلسەندٸلٸگٸن ساقتاۋ جەنە ٷي جاعدايىندا كٷتٸم كٶرسەتۋ قىزمەتتەرٸن كەڭەيتۋ – الداعى كەزەڭنٸڭ ماڭىزدى مٸندەتتەرٸ.

ساراپشى تٷيٸنٸ: وتباسىنىڭ ەل-اۋقاتى – ەلدٸڭ دەموگرافييالىق بولاشاعى

تولقىن سامەتوۆانىڭ پايىمىنشا, وتباسىلىق ساياساتتى تەك بالا تۋۋ كٶرسەتكٸشٸمەن نەمەسە ەلەۋمەتتٸك تٶلەمدەر كٶلەمٸمەن باعالاۋ جەتكٸلٸكسٸز. وتباسىنىڭ تۇراقتىلىعى ٷشٸن اتا-انانىڭ دەنساۋلىعى, تۇراقتى جۇمىسى, باسپاناسى, بالالاردىڭ ساپالى بٸلٸم مەن مەديتسينالىق كٶمەككە قول جەتكٸزۋٸ جەنە قولايلى ٶمٸر سٷرۋ ورتاسى قاتار قامتاماسىز ەتٸلۋٸ كەرەك.

وسى باعىتتار ٶزارا ٷيلەسكەن جاعدايدا عانا دەموگرافييالىق ەلەۋەتتٸ ەلدٸڭ ۇزاق مەرزٸمدٸ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق دامۋىنا اينالدىرۋعا بولادى.