Qazaqstanda otbasylyq saiasatty damytý, ana men balany qorǵaý, demografiialyq ósimdi qoldaý jáne genderlik teńdikti qamtamasyz etý máseleleri ózekti baǵyttardyń biri bolyp otyr. Bul rette otbasynyń ál-aýqaty tek áleýmettik tólemdermen ólshenbeidi. Oǵan meditsinalyq qyzmettiń qoljetimdiligi, baspana máselesi, áielderdiń eńbek naryǵyndaǵy múmkindikteri, balalarǵa kútim jasaý infraqurylymy jáne ata-analardyń psihologiialyq saýlyǵy da tikelei áser etedi.
Qazaq Expert Club-tyń áleýmettik saladaǵy sarapshysy Tolqyn Sametovanyń pikirinshe, Qazaqstanda ana men balany qoldaý júiesi birqatar mańyzdy kezeńnen ótti. Degenmen aldaǵy ýaqytta áleýmettik saiasattyń tiimdiligin arttyrý úshin otbasylardyń naqty qajettilikterine baǵyttalǵan keshendi sharalardy damytý qajet, dep habarlaidy dalanews.kz.
Ana men balany qorǵaý: áleýmettik tólemnen bólek ne mańyzdy?
Sarapshynyń aitýynsha, Qazaqstanda sońǵy jyldary ana men balany áleýmettik qoldaý tetikteri júielenip, birqatar mańyzdy ózgeris engizildi. Áleýmettik kodekstiń qabyldanýy járdemaqylar men áleýmettik kómektiń biryńǵai júiesin qalyptastyrýǵa múmkindik berdi. Sonymen qatar bala kútimine bailanysty tólem merziminiń bir jyldan bir jarym jylǵa deiin uzartylýy jáne járdemaqylardyń jyl saiyn indekstelýi otbasylarǵa kórsetiletin qoldaýdyń mańyzdy bóligine ainaldy.
Alaida Tolqyn Sametova áleýmettik qoldaýdyń tiimdiligi tek tólem kólemine emes, otbasylardyń turaqty tabys tabýyna jáne resmi jumyspen qamtylýyna da bailanysty ekenin atap ótti.
«Áleýmettik saiasattyń kelesi kezeńinde resmi jumyspen qamtýdy yntalandyrýǵa jáne naqty muqtaj otbasylarǵa baǵyttalǵan quraldardy damytýǵa basymdyq berilýi kerek», – deidi sarapshy.
Onyń pikirinshe, ana men balanyń densaýlyǵyn qorǵaýda da aldyn alý sharalarynyń mańyzy zor. Perinataldyq ortalyqtardy jańǵyrtý, meditsinalyq hattamalardy jetildirý jáne júktilikke deiingi daiyndyq baǵdarlamalaryn damytý áielder densaýlyǵyna oń áser etýi múmkin.
Sonymen birge sarapshy qoǵamda kóp aityla bermeitin máselege de nazar aýdardy. Bul – perinataldyq ólim-jitimnen keiingi ananyń jáne búkil otbasynyń psihologiialyq jaǵdaiy.
Balasynan aiyrylǵan áiel ǵana emes, onyń jubaiy men otbasyndaǵy basqa balalar da aýyr psihologiialyq kezeńdi bastan ótkeredi. Sondyqtan mundai jaǵdailarda meditsinalyq kómekten bólek, psihologiialyq qoldaý kórsetý júiesin damytý qajet.
Tolqyn Sametova bul baǵytta Finliandiianyń «Neývola» (Neuvola) otbasylyq ortalyqtarynyń tájiribesin mysalǵa keltiredi. Onda ana men balanyń densaýlyǵy bosanǵannan keiin de turaqty baqylaýda bolady. Mamandar náresteniń fizikalyq damýyn ǵana emes, ananyń psihologiialyq jaǵdaiyn da nazarda ustaidy.
Áiel mansaby men otbasy: ákeniń de jaýapkershiligi bar
Otbasylyq saiasattaǵy taǵy bir mańyzdy másele – áielderdiń bala tárbiesi men kásibi qyzmetti qatar alyp júrýine jaǵdai jasaý.
Sarapshynyń pikirinshe, balanyń dúniege kelýi áieldiń mansaptyq ósýine kedergi bolmaýy kerek. Ol úshin memleket áleýmettik kepildikter berýmen shektelmei, jumys berýshilerdiń de otbasylyq jaýapkershiligin arttyrýy qajet.
Bul rette bala tárbiesine ákeniń qatysýyn yntalandyrý mańyzdy. Tolqyn Sametova Shvetsiia men Norvegiia tájiribesin mysalǵa keltirdi. Atalǵan elderde ata-analar arasyndaǵy bala kútimi demalysyn bólýge múmkindik beretin, onyń ishinde ákege arnaiy qarastyrylǵan demalys tetikteri qoldanylady.
Sarapshynyń aitýynsha, Qazaqstanda da ákeniń bala tárbiesindegi rólin kúsheitýge baǵyttalǵan bastamalardy damytýǵa bolady. Sonymen qatar bir jarym jastan úsh jasqa deiingi balalarǵa kútim jasaý infraqurylymyn keńeitý qajet.
Osy oraida Ońtústik Koreiadaǵy egde jastaǵy áielderdi arnaiy daiarlaý arqyly bala kútimi qyzmetine tartý tájiribesi de nazar aýdarýǵa turarlyq. Mundai tásil aǵa býynnyń áleýetin paidalanýǵa jáne jas analardyń jumysqa qaita oralýyna múmkindik beredi.
2027 jyldan bastap áleýmettik kómek qalai ózgerýi múmkin?
Sarapshy áleýmettik tólemderdi taǵaiyndaýda ataýly qoldaý qaǵidatyn kúsheitýdi de mańyzdy baǵyt dep sanaidy.
Onyń pikirinshe, memlekettiń áleýmettik resýrstary eń aldymen kómekke muqtaj azamattarǵa baǵyttalýy kerek. Bul rette otbasynyń naqty tabysy men áleýmettik jaǵdaiyn baǵalaýǵa múmkindik beretin tsifrlyq quraldardyń áleýetin paidalanýǵa bolady.
Tolqyn Sametova joǵary tabysy bar azamattarǵa beriletin keibir biýdjettik qoldaý túrlerin qaita qaraý arqyly únemdelgen qarajatty áleýmettik osal toptarǵa baǵyttaý múmkindigin atap ótti.
«Mundai tásil az qamtylǵan kópbalaly otbasylarǵa, múgedektigi bar balalardy tárbielep otyrǵan ata-analarǵa kórsetiletin kómekti kúsheitýge múmkindik beredi. Sonymen birge áleýmettik kelisimshart siiaqty tetikterdi damytý arqyly otbasylardyń ekonomikalyq derbestigin arttyrý qajet», – deidi ol.
Sarapshy bul rette azamattardyń eńbekpen tapqan áleýmettik quqyqtary men memlekettik biýdjetten beriletin ataýly kómektiń arajigin ajyratý mańyzdy ekenin atap ótti.
Demografiialyq ósim jáne óńirler arasyndaǵy teńgerim
Qazaqstandaǵy demografiialyq saiasat tek halyq sanyn arttyrýmen shektelmeýi kerek. Sarapshynyń pikirinshe, eldiń ár óńirindegi demografiialyq ahýaldy eskerip, ekonomikalyq jáne áleýmettik damý baǵyttaryn soǵan sáikes josparlaý qajet.
Máselen, ońtústik pen batys óńirlerde tabiǵi ósim joǵary bolsa, iri qalalar ishki kóshi-qon esebinen ulǵaiyp keledi. Al soltústik jáne shyǵys aimaqtarda jastardy ustap qalý, jańa jumys oryndaryn ashý jáne áleýmettik infraqurylymdy damytý máselesi mańyzdy.
Osyǵan bailanysty Tolqyn Sametova óńirlerdiń ekonomikalyq erekshelikterine súiengen damý modelin qalyptastyrýdy usynady. Onyń aitýynsha, ár oblystyń belgili bir ekonomikalyq baǵyty aiqyndalyp, sol salaǵa qajetti mamandardy daiarlaý, óndiris oryndaryn ashý jáne bilim berý klasterlerin damytý qajet.
Máselen, bir óńir aýyl sharýashylyǵyna, ekinshisi ónerkásipke nemese bilim berý men tehnologiiaǵa mamandanýy múmkin. Mundai tásil jastardyń óz óńirinde jumys taýyp, turaqtap qalýyna jaǵdai jasaidy.
Jas otbasylarǵa baspana men qolaily orta qajet
Sarapshy jas otbasylardy qoldaýda turǵyn úi máselesiniń mańyzy erekshe ekenin atap ótti. Onyń pikirinshe, baspanaǵa qol jetkizý, balabaqsha men mekteptiń jaqyn ornalasýy, meditsinalyq qyzmettiń qoljetimdiligi otbasylardyń bolashaqqa qatysty sheshimderine áser etedi.
Sondyqtan turǵyn úi baǵdarlamalaryn júzege asyrýmen qatar, jańa shaǵynaýdandardy keshendi damytý qajet.
Tolqyn Sametova álemde keńinen talqylanyp júrgen «15 minýttyq qala» tujyrymdamasyn mysalǵa keltiredi. Bul model boiynsha turǵyndar kúndelikti qajetti nysandarǵa – mektepke, balabaqshaǵa, emhanaǵa, dúkender men demalys oryndaryna qysqa ýaqytta jete alýy kerek.
Sondai-aq sarapshy jas otbasylarǵa arnalǵan jaldamaly turǵyn úidi satyp alý quqyǵymen usyný jáne bala dúniege kelgen jaǵdaida qaryzdyń bir bóligin óteýge múmkindik beretin tetikterdi qarastyrýdy usynady.
Aldaǵy 10–15 jyldaǵy basty mindet – adam kapitalyn damytý
Tolqyn Sametovanyń pikirinshe, uzaq merzimdi otbasylyq jáne demografiialyq saiasat bilim berý, densaýlyq saqtaý jáne eńbek naryǵyn damytýmen tyǵyz bailanysty bolýy tiis.
Aldaǵy jyldary eńbek naryǵyna jastardyń jańa býyny kóptep qosylady. Sondyqtan kásibi bilim berý júiesin ekonomikanyń naqty suranysyna beiimdeý mańyzdy. Sarapshy Germaniia men Shveitsariiadaǵy dýaldy bilim berý tájiribesin mysalǵa keltirip, stýdentterdiń oqý barysynda kásiporyndarda tájiribeden ótýine jáne jumys berýshilerdiń maman daiarlaý protsesine belsendi qatysýyna jaǵdai jasaý qajet ekenin aitty.
Taǵy bir basymdyq – halyqtyń deni saý ómir súrý uzaqtyǵyn arttyrý. Bul tek adamnyń qansha jyl ómir súretinimen emes, sol jyldardyń qanshasyn belsendi ári sozylmaly aýrýlarsyz ótkizetinimen ólshenedi.
Sarapshynyń pikirinshe, profilaktikalyq meditsinany damytý, turaqty tekserýden ótý mádenietin qalyptastyrý jáne erte diagnostikaǵa basymdyq berý azamattardyń eńbekke qabilettiligin uzaq saqtaýǵa kómektesedi.
Sonymen birge halyqtyń qartaiýyna bailanysty egde jastaǵy adamdarǵa meditsinalyq jáne áleýmettik kómek kórsetý júiesin jetildirý qajet. Geriatriialyq qyzmetti damytý, kognitivtik buzylystardyń aldyn alý, qart adamdardyń qozǵalys belsendiligin saqtaý jáne úi jaǵdaiynda kútim kórsetý qyzmetterin keńeitý – aldaǵy kezeńniń mańyzdy mindetteri.
Sarapshy túiini: otbasynyń ál-aýqaty – eldiń demografiialyq bolashaǵy
Tolqyn Sametovanyń paiymynsha, otbasylyq saiasatty tek bala týý kórsetkishimen nemese áleýmettik tólemder kólemimen baǵalaý jetkiliksiz. Otbasynyń turaqtylyǵy úshin ata-ananyń densaýlyǵy, turaqty jumysy, baspanasy, balalardyń sapaly bilim men meditsinalyq kómekke qol jetkizýi jáne qolaily ómir súrý ortasy qatar qamtamasyz etilýi kerek.
Osy baǵyttar ózara úilesken jaǵdaida ǵana demografiialyq áleýetti eldiń uzaq merzimdi áleýmettik-ekonomikalyq damýyna ainaldyrýǵa bolady.