Qazirgi geosaiasi jaǵdaida ulttyq qaýipsizdikti nyǵaitý, qorǵanys qabiletin arttyrý jáne áskeri tehnologiialardy damytý ár memleket úshin mańyzdy mindetterdiń birine ainaldy. Álemdegi áskeri qaqtyǵystar zamanaýi soǵys júrgizý tásilderin ózgertip, Qarýly kúshterdi jańa talaptarǵa beiimdeý qajettigin kórsetip otyr.
Qazaqstan úshin de armiiany jańǵyrtý, otandyq qorǵanys óndirisin damytý, halyqaralyq áskeri yntymaqtastyqty jetildirý jáne zamanaýi tehnologiialardy engizý ózekti. Osy baǵyttardaǵy basymdyqtar men aldaǵy mindetter týraly áskeri sarapshy Ermek Seiitbattalovpen suhbattastyq, dep habarlaidy dalanews.kz.

- Qazirgi geosaiasi ahýaldy eskersek, Qazaqstan armiiasynyń qorǵanys qabileti eldiń egemendigi men aýmaqtyq tutastyǵyn qorǵaýǵa qanshalyqty daiyn?
– Álemdegi geosaiasi jaǵdai kúrdelenip keledi. Qysqasha toqtalyp ótsem, AQSh-ta sailaý ótip, prezidenttiń ákimshiligi Kongresstiń qoldaýynan aiyryldy. Bul jaǵdaida ákimshilik syrtqy saiasatta boljaǵan isterine qarajat bólinbei qalýy múmkin. Biraq ta oǵan qaramai Iran aýmaǵyna áýe, teńiz, qurlyq áskerin jinap júr. Iranda soǵysqa daiarlanyp jatyr. Taiaý Shyǵys Iemenniń hýsitterinen soqqy alyp otyr. Túrkiia da soǵysqa belgili daiarlyǵy bar. Izrailde sailaý aiaqtalyp, Beniamin Nataniahý bilikten aiyrylyp qaldy. AQSh-qa olar kómek kórseteme álde kórsetpei me bul ekitalai bolyp tur. Keiingi kezde AQSh Reseige jaqyn bolyp ketti, sonyń sózin sóilep, qoldaý kórsetip jatyr. Resei AQSh-tyń qoldaýyn paidalanyp, Ýkrainaǵa jáne Evropa elderine arnaǵan talaptaryn ósirip jiberdi. Osy oqiǵalardyń saldarynan Ýkraina «Petriot» zymyrandarǵa arnalǵan RAS-3 paketterisiz, Starshield, Starlink jáne barlaý júiesiz qalýy ábden múmkin. Soltústik jáne Ońtústik Koreia, Japoniia elderi qarýlanyp jatyr. Qytai elide qarý-jaraǵyn daiyndap Taivan aralynyń janynda jaýyngerlik jattyǵýlaryn jii ótkizip júr. Qazirgi ýaqytta Ortalyq Aziia salystyrmaly túrde tynysh aimaq bolǵanymen, bul jaǵdaidyń qansha ýaqytqa sozylatyny belgisiz. Sondyqtan elimizdiń Qarýly kúshteriniń qorǵanys qabiletin arttyryp, egemendik pen aýmaqtyq tutastyqty qorǵaýǵa daiyn bolýymyz qajet.
- Ýkrainadaǵy soǵys pen Taiaý Shyǵystaǵy qaqtyǵystar zamanaýi soǵys júrgizý tásilderin ózgertti. Qazaqstan armiiasy osy jańa syn-qaterlerge qanshalyqty beiimdelip jatyr?
– Qazaqstan Qarýly kúshterinde belgili bir sharalar júzege asyrylyp jatyr. Degenmen meniń oiymsha, qazirgi geosaiasi keńistikte soǵys júrgizý tásilderi ózgerip, jańa qaýip-qaterler paida bolǵan kezde bul sharalardyń jetkiliktiligine kúmánim bar.
Bul baǵyttaǵy jumysty jetildirý qajet. Atap aitqanda, gibridtik soǵysqa qarsy turý úshin Qarýly kúshtermen qatar arnaiy kúshtik qurylymdardyń da múmkindikterin damytý kerek.
Sondai-aq áýe shabýylyna qarsy qorǵanys júiesin kúsheitip, ǵaryshta, áýede jáne jerde barlaý júrgizetin quraldarmen qamtamasyz etý mańyzdy. Radioelektrondyq kúres, kiberqaýipsizdik jáne qarsylastyń strategiialyq nysandaryna soqqy bere alatyn mobildi kúshter de qajet.
- Qazaqstannyń qorǵanys salasyndaǵy sheteldik qarý-jaraq pen áskeri tehnologiialarǵa táýeldiligi ulttyq qaýipsizdikke qanshalyqty qaýip tóndiredi? Otandyq áskeri óndiristi damytýda qandai máseleler bar?
– Basqa elderdiń qarý-jaraǵyna táýeldi bolý óte qaýipti. Qajet bolǵan jaǵdaida ol memleket qarý-jaraq jetkizýdi toqtatýy múmkin. Resei men Ýkraina arasyndaǵy soǵys mundai táýeldiliktiń táýekelderin kórsetip otyr.
Birneshe memleketten qarý-jaraq satyp alý da máseleni tolyq sheshpeidi. Óitkeni ár eldiń áskeri standarttary, tehnikalyq reglamentteri, oq-dárileri men paidalaný erejeleri ártúrli. Bul áskeri mamandardy daiarlaý men tehnikany qoldanýda qiyndyq týǵyzady.
Otandyq áskeri óndiristi damytý úshin aldymen elimizge qandai qarý-jaraq qajet ekenin anyqtaý kerek. Ol úshin áskeri-strategiialyq zertteýler júrgizý qajet. Sodan keiin tiisti tehnologiialardy satyp alyp qana qoimai, olardyń óndirisin, litsenziiasyn jáne tehnologiialyq múmkindikterin elimizge kóshirý mańyzdy. Sheteldik mamandardyń kómegimen otandyq kadrlardy daiarlap, keiin óz tehnologiialarymyzdy damytýymyz kerek.
– Qazaqstan UQShU aiasynda áskeri yntymaqtastyq júrgizedi. Bul uiymǵa múshe bolý elimizdiń qorǵanys qabiletin qanshalyqty kúsheitedi?
– Meniń pikirimshe, qazirgi ýaqytta UQShU-ǵa músheliktiń Qazaqstan úshin paidasy az, al belgili bir shekteýleri bar.
Uiym 1992 jyly Keńes Odaǵy ydyraǵannan keiin jańadan táýelsizdik alǵan memleketterdiń qaýipsizdigin qamtamasyz etý maqsatynda quryldy. Ol kezde keibir elderdiń óz armiiasy jetkilikti deńgeide qalyptaspaǵan edi. Sondyqtan UQShU bastapqy kezeńde qaýipsizdikke qatysty psihologiialyq senim qalyptastyrdy.
Alaida búgingi jaǵdaida bul uiym múshe memleketterdiń derbes áskeri saiasatyna, qarý-jaraq tańdaýyna jáne óz standarttaryn qalyptastyrýyna kedergi keltirýi múmkin. Meniń oiymsha, UQShU qazirgi mindetterin tolyq atqaryp otyrǵan joq.
– Drondar, jasandy intellekt jáne kibershabýyldar qazirgi soǵystarda mańyzdy ról atqara bastady. Qazaqstan armiiasy bul tehnologiialardy engizý boiynsha qandai deńgeide?
– Drondar men jasandy intellektiniń rólin shekten tys baǵalaýdyń qajeti joq. Olardyń da osal tustary bar. Mysaly, Ýkrainadaǵy soǵys ushqyshsyz apparattardyń spýtniktik bailanys pen navigatsiialyq júielerge táýeldi ekenin kórsetti. Bailanys pen navigatsiiaǵa kedergi keltirilse, drondardyń tiimdiligi tómendeidi.
Jasandy intellekt te ázirge tolyq derbes júie emes. Onyń jumysy mamandar ázirlegen algoritmder men oqytý protsesterine bailanysty. Qarsylas jasandy intellektiniń osal tustaryn paidalanyp, jalǵan nysanalar arqyly onyń jumysyn tiimsiz etýi múmkin.
Al kibershabýyldar shynymen de mańyzdy qaýipterdiń birine ainalyp otyr. Internetti óshirmei-aq, jelige qosylǵan júielerge shabýyl jasap, qarsylastyń aqparattyq infraqurylymyna ziian keltirýge bolady. Jasandy intellekt damyǵan saiyn kiberqaýipsizdikti qamtamasyz etý de kúrdelene túsedi.
Meniń paiymdaýymsha, Qazaqstan Qarýly kúshteriniń drondar, ushqyshsyz apparattar, jasandy intellekt jáne kiberqaýipsizdik salasyndaǵy áleýeti ázirge joǵary deńgeide emes. Bul baǵyttardy odan ári damytý qajet.
– Qazaqstan armiiasynyń jaýyngerlik daiyndyǵy men kásibi deńgeiin arttyrý úshin qandai júieli ózgerister qajet?
– Eń aldymen, elimizge tónýi múmkin qaýip-qaterler men táýekelderdiń tizimin jasaý qajet. Árbir qaýiptiń qandai stsenarii boiynsha týyndaýy múmkin ekenin, yqtimal qarsylastar men odaqtastardy anyqtaý kerek.
Sodan keiin yqtimal áskeri jaǵdailarda Qarýly kúshterimiz qandai áreket jasaýy tiis ekenin josparlaǵan jón. Qandai operatsiiaǵa qandai qarý-jaraq qajet bolatyny, ony meńgeretin mamandardy qalai daiarlaý kerektigi de osy josparǵa sáikes aiqyndalýy tiis.
Siz aitqan júieli ózgerister óte mańyzdy. Júie ózdiginen jumys istep, onyń barlyq bóligi bir-birimen bailanysta bolýy kerek. Sonda árbir jumysty qaita-qaita syrttan yntalandyryp otyrýdyń qajeti bolmaidy. Qurylǵan mehanizm turaqty jumys istep, ony tek baqylap otyrý jetkilikti. Menińshe, qyzmetti osylai uiymdastyrý qajet.