Qazaqstan Prezidenti Qasym-Jomart Toqaevtyń Túrikmenstanǵa sapary aiasynda Ortalyq Aziiadaǵy ekonomikalyq jáne kólik-logistikalyq bailanystardy odan ári damytý máselelerine erekshe nazar aýdaryldy. Óńir elderi arasyndaǵy saýda kólemin arttyrý, tranzittik áleýetti tiimdi paidalaný jáne yntymaqtastyqtyń jańa baǵyttaryn qalyptastyrý Ortalyq Aziianyń ekonomikalyq yqpaldastyǵyn tereńdetýdiń mańyzdy baǵytyna ainalyp otyr, dep habarlaidy dalanews.kz.
Memleket basshysy Ortalyq Aziia elderi men Ázerbaijan arasyndaǵy saýda kólemin 20 mlrd dollarǵa deiin jetkizýdi, kólik infraqurylymyn damytý men Transkaspii halyqaralyq kólik baǵdaryn odan ári ilgeriletýdi usyndy. Sonymen qatar Pákistan porttaryna shyǵatyn ońtústik kólik baǵyttaryn damytý, óńirlik logistikalyq bailanystardy keńeitý jáne Ortalyq Aziia elderiniń sý resýrstaryn paidalaný jónindegi ortaq tásilderdi qalyptastyrý máseleleri de óńirlik kún tártibindegi mańyzdy baǵyttar qatarynda.
Osy bastamalardyń mánin taldaǵan Qazaqstan Respýblikasy Filosofiia, saiasattaný jáne dintaný institýtynyń jetekshi ǵylymi qyzmetkeri Rýslan Izimov óńirlik yntymaqtastyqtyń naqty jobalar men praktikalyq nátijelerge baǵyttalyp kele jatqanyn atap ótti. Onyń pikirinshe, saýda bailanystaryn keńeitý, jańa kólik dálizderin damytý jáne sý resýrstaryn tiimdi basqarý jónindegi ortaq tetikter Qazaqstannyń ǵana emes, búkil Ortalyq Aziianyń ekonomikalyq jáne tranzittik áleýetin arttyrýǵa jańa múmkindikter beredi.
— Prezident Qasym-Jomart Toqaev Ortalyq Aziia elderi men Ázerbaijan arasyndaǵy ózara saýda kólemin 20 milliard dollarǵa jetkizýdi usyndy. Memleket basshysynyń bul bastamasy saýda, ónerkásiptik kooperatsiia jáne investitsiia salalaryn damytý úshin qandai jańa múmkindikter ashady?
— Aldymen, máseleniń mánmátinine toqtalǵan jón. 2018 jyly Konsýltativtik kezdesýler formaty iske qosylǵannan beri óńirishilik saýdany arttyrý negizgi mindetterdiń biri boldy. Sol kezde óńir elderiniń saýda kólemi shamamen 5,7 mlrd dollardy quraǵan edi. Ótken jyly bul kórsetkish shamamen 13 mlrd dollarǵa jetip, eki ese ósti. Alaida elderimizdiń jalpy taýar ainalymyndaǵy saýdanyń úlesi ázirge 8-9 paiyz shamasynda. Bul kórsetkish óńirishilik saýdany odan ári damytýǵa aitarlyqtai múmkindik bar ekenin kórsetedi. Prezident te osy baǵytqa naqty nazar aýdardy.
Bul rette mańyzdysy – endi naqty tetikterge basymdyq berilip otyr. Ózara saýda kólemin 20 mlrd dollarǵa deiin jetkizý jáne onyń jalpy saýdadaǵy úlesin kezeń-kezeńimen arttyrý usynyldy. Bul Qazaqstan úshin de mańyzdy múmkindik. Qazaqstan – óńirdegi eń iri eksporttaýshy el. Biylǵy jyldyń jeti aiynda Ortalyq Aziia elderiniń eksportynyń shamamen 56 paiyzy Qazaqstannyń úlesine tidi. Al Qyrǵyzstan men Tájikstanda bul kórsetkish 20 paiyzǵa jýyq. Demek, saýda bailanystaryn keńeitýge múmkindik bar jáne oǵan birneshe faktor yqpal etedi.
Birinshiden, sońǵy jyldary iske asyrylyp jatqan bastamalar men jobalar óz nátijesin berip keledi. Atap aitqanda, Qazaqstan–Ózbekstan shekarasyndaǵy «Ortalyq Aziia» halyqaralyq ortalyǵy men Qazaqstan–Qyrǵyzstan shekarasyndaǵy indýstriialyq keshen osy baǵyttaǵy mańyzdy jobalardyń qatarynda. Prezident osyndai alańdardy bailanystyryp, óńirlik qosylǵan qun tizbegin qalyptastyrýdy usyndy. Ekinshiden, aýyl sharýashylyǵy ónimderin qaita óńdeý, logistika jáne birlesken óndirister siiaqty salalarǵa jańa serpin berilip keledi. Úshinshiden, Ázerbaijannyń osy formatqa qosylýy Ońtústik Kavkaz, Túrkiia jáne Eýropa naryqtaryna shyǵý múmkindigin keńeitedi.
Saiasi negizdiń mańyzy da kem emes dep esepteimin. Búginde óńirdegi shekaralar elderdi jaqyndastyryp, ekonomikalyq jáne iskerlik bailanystardy damytýǵa jańa múmkindik berip keledi. Saýda bailanystary úshin qolaily jaǵdai qalyptasyp, elder arasyndaǵy ekonomikalyq yntymaqtastyqtyń jańa baǵyttary ashylýda. Buǵan deiin sheshýdi qajet etken máseleler boiynsha da naqty nátijelerge qol jetkizilip keledi. Máselen, 2025 jylǵy naýryzda Tájikstan, Qyrǵyzstan jáne Ózbekstan Hýdjandta shekaralardyń túiisý núktesi týraly shartqa jáne Máńgilik dostyq deklaratsiiasyna qol qoidy. Búginde buryn talqylanǵan máselelerdiń ornyna birlesken jobalar men jańa ekonomikalyq bastamalarǵa basymdyq berilip keledi. Aldaǵy ýaqytta shekara mańynda tolyqqandy arnaiy ekonomikalyq aimaqtardy qurý týraly da sóz qozǵaýǵa bolady dep oilaimyn. Munyń bári biznes júrgizý úshin qolaily jaǵdai qalyptastyryp, óńirdiń investorlar úshin tartymdylyǵyn arttyrady.
— Qasym-Jomart Toqaev kólik infraqurylymyn jáne Transkaspii halyqaralyq kólik baǵdaryn damytýǵa erekshe nazar aýdardy. Prezident atap ótken jobalardy iske asyrý Qazaqstan men búkil Ortalyq Aziianyń tranzittik áleýetin nyǵaitýda qandai ról atqara alady?
— Orta dálizdi damytý árdaiym Qazaqstannyń syrtqy ekonomikalyq saiasatynyń basym baǵyttarynyń biri boldy. Ázerbaijannyń Konsýltativtik kezdesýler formatyna qosylýy bul baǵytqa jańa serpin berip otyr. Endi Kaspiidiń eki jaǵyndaǵy taraptar biryńǵai kelissóz alańynda jumys isteidi. 2020–2024 jyldar aralyǵynda Transkaspii halyqaralyq kólik baǵdary arqyly tasymaldanatyn júk kólemi shamamen alty esege – 0,8 mln tonnadan 4,5 mln tonnaǵa deiin ósti. Qazaqstan 2030 jylǵa qarai onyń ótkizý qabiletin jylyna 10 mln tonnaǵa deiin jetkizýdi josparlap otyr. Dostyq–Moiynty ýchaskesi paidalanýǵa berildi, «Sarja» terminalynyń qurylysy júrgizilip jatyr.
Orta dálizdi Ońtústik Kavkazdaǵy TRIPP bastamasymen yqpaldastyrý máselesin sarapshylar deńgeiinde talqylaý týraly usynysty da erekshe atap ótken jón. Bul Túrkiia men Eýropa naryqtaryna shyǵýdyń qosymsha balama baǵyttaryn damytýǵa múmkindik beredi.
Búginde Orta dálizge degen suranys joǵary. Ol Eýraziia qurlyǵynyń batysy men shyǵysyn bailanystyratyn mańyzdy kólik baǵyttarynyń birine ainalyp keledi. Aldaǵy kezeńde dálizdiń áleýetin odan ári arttyrý úshin port infraqurylymyn damytý, paromdyq tasymal múmkindikterin keńeitý, tariftik saiasatty úilestirý jáne zamanaýi ekologiialyq talaptardy eskerý baǵyttaryna basymdyq berý mańyzdy. Osy turǵydan alǵanda, óńirlik format Qytaidan Eýropaǵa deiingi búkil logistikalyq tizbekti úilestirýge, kólik bailanystaryn jetildirýge jáne dálizdiń tranzittik áleýetin tolyq paidalanýǵa múmkindik beretin mańyzdy alań bola alady.
— Qazaqstannyń Pákistan porttaryna shyǵýyn qamtamasyz etetin eki iri joba – Túrikmenstan arqyly «Týrgýndi–Gerat» baǵyty jáne Ózbekstan arqyly Mazari-Sharif baǵyty qarastyrylyp otyr. Osy jobalardyń negizgi erekshelikteri qandai jáne olar Qazaqstannyń Ońtústik Aziia naryqtaryna shyǵý múmkindigin keńeitýge qalai yqpal etedi?
— Eki joba da perspektivaly jáne qazirdiń ózinde pysyqtalyp jatyr. Olardyń basty artyqshylyǵy – bul baǵyttar Qazaqstanǵa álemdik muhitqa shyǵatyn eń qysqa joldardyń birin qamtamasyz etedi. Uzaq jyldar boiy bul baǵyttyń damýyna Aýǵanstandaǵy ahýaldyń erekshelikteri áser etti. Búginde bul baǵytta da birtindep ilgerileý baiqalady. Osy jobalar sátti júzege asqan jaǵdaida, Qazaqstan syrtqy saýdasy men tranzittik baǵyttarynyń geografiiasyn edáýir keńeitip, Ońtústik Aziia naryqtaryndaǵy qatysýyn arttyra alady. Bul elimizdiń jańa saýda baǵyttaryn damytýyna jáne halyqaralyq kólik-logistikalyq bailanystaryn keńeitýine múmkindik beredi.
Sonymen qatar Qazaqstan turǵysynan alǵanda, ońtústik kólik baǵyttaryn damytý kópdeńgeili úilestirýdi talap etedi. Ortalyq Aziia deńgeiinde ulttyq infraqurylymdyq jobalardy, tarifterdi, shekaralyq rásimderdi jáne logistikalyq standarttardy úilestirý mańyzdy. Bul Túrikmenstan men Ózbekstan arqyly ótetin baǵyttardyń birin-biri tolyqtyrýyna, óńirdiń kólik-logistikalyq áleýetin tiimdi paidalanýǵa jáne biryńǵai kólik bailanystaryn damytýǵa múmkindik beredi.
— Prezident Ortalyq Aziianyń sý resýrstaryn paidalaný jónindegi konventsiiasyn ázirleýdi jáne BUU aiasynda Halyqaralyq sý uiymyn qurý jónindegi bastamany birlesip ilgeriletýdi usyndy. Memleket basshysynyń bul usynystary óńirlik yntymaqtastyqty nyǵaitý turǵysynan qandai strategiialyq mánge ie?
— Ortalyq Aziia elderiniń búgingi dostyǵy men yntymaqtastyǵy memleketter basshylarynyń saiasi erik-jigerine jáne halyqtarymyzdyń yqylasyna negizdelip otyrǵanyn obektivti túrde atap ótken jón. Bizdi ortaq tarih, mádeniet jáne qundylyqtar biriktiredi. Sonymen qatar óńirlik yntymaqtastyqty odan ári damytýǵa múmkindik beretin birqatar mańyzdy baǵyt bar. Sonyń biri – sý resýrstaryn tiimdi paidalaný. Sondyqtan Prezident bul máseleni óńirdegi turaqtylyq pen ornyqty damýdyń negizgi baǵyttarynyń biri retinde atap ótti.
Dúniejúzilik banktiń baǵalaýynsha, 2050 jylǵa qarai Ortalyq Aziiadaǵy sý resýrstaryna degen suranys pen qoljetimdilik arasyndaǵy alshaqtyq 25–30 paiyzǵa jetýi múmkin, al sýarmaly eginshilikke qajetti sý kólemi 2030 jylǵa qarai úshten birge artady. Jeriniń úshten ekisine jýyǵy qurǵaq aimaqtarǵa jatatyn Qazaqstan úshin bul azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý baǵytynda ortaq sheshimder men úilesimdi jumystyń mańyzyn arttyra túsedi. Sondyqtan ortaq qaǵidalardy qalyptastyrý qajet. Usynylyp otyrǵan Konventsiia jekelegen kelisimderden qurmetke, teń quqyqtylyqqa jáne barlyq elderdiń múddelerin eskerýge negizdelgen júieli yntymaqtastyqqa kóshýge múmkindik beredi. Qazaqstan úshin bul sý resýrstaryn paidalaný salasynda turaqty ári boljamdy ózara is-qimyldy qamtamasyz etýdiń mańyzdy tetigi.
Halyqaralyq sý uiymyn qurý jónindegi bastama da osy ustanymnyń jahandyq deńgeidegi jalǵasy. Búginde BUU júiesinde sý resýrstaryna qatysty máseleler ártúrli qurylymdar aiasynda qarastyrylady. Qazaqstan osy baǵyttaǵy halyqaralyq yntymaqtastyqty úilestirýdi jáne ortaq tásilderdi qalyptastyrýdy usynady. Prezident bul bastamaǵa Ortalyq Aziia elderiniń ortaq ustanymyn qalyptastyrý turǵysynan erekshe mán berdi. Jyl sońyna qarai BUU-nyń sý resýrstary jónindegi konferentsiiasyn ótkizý josparlanyp otyr. Eger óńir bul jiynǵa úilesimdi ári ortaq ustanymmen qatyssa, sý resýrstaryn tiimdi basqarý jónindegi bastamalardy halyqaralyq deńgeide ilgeriletýge jańa múmkindikter ashylady.
