قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تٷرٸكمەنستانعا ساپارى اياسىندا ورتالىق ازيياداعى ەكونوميكالىق جەنە كٶلٸك-لوگيستيكالىق بايلانىستاردى ودان ەرٸ دامىتۋ مەسەلەلەرٸنە ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. ٶڭٸر ەلدەرٸ اراسىنداعى ساۋدا كٶلەمٸن ارتتىرۋ, ترانزيتتٸك ەلەۋەتتٸ تيٸمدٸ پايدالانۋ جەنە ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا باعىتتارىن قالىپتاستىرۋ ورتالىق ازييانىڭ ەكونوميكالىق ىقپالداستىعىن تەرەڭدەتۋدٸڭ ماڭىزدى باعىتىنا اينالىپ وتىر, دەپ حابارلايدى dalanews.kz.
مەملەكەت باسشىسى ورتالىق ازييا ەلدەرٸ مەن ەزەربايجان اراسىنداعى ساۋدا كٶلەمٸن 20 ملرد دوللارعا دەيٸن جەتكٸزۋدٸ, كٶلٸك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ مەن ترانسكاسپيي حالىقارالىق كٶلٸك باعدارىن ودان ەرٸ ٸلگەرٸلەتۋدٸ ۇسىندى. سونىمەن قاتار پەكٸستان پورتتارىنا شىعاتىن وڭتٷستٸك كٶلٸك باعىتتارىن دامىتۋ, ٶڭٸرلٸك لوگيستيكالىق بايلانىستاردى كەڭەيتۋ جەنە ورتالىق ازييا ەلدەرٸنٸڭ سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋ جٶنٸندەگٸ ورتاق تەسٸلدەردٸ قالىپتاستىرۋ مەسەلەلەرٸ دە ٶڭٸرلٸك كٷن تەرتٸبٸندەگٸ ماڭىزدى باعىتتار قاتارىندا.
وسى باستامالاردىڭ مەنٸن تالداعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى فيلوسوفييا, ساياساتتانۋ جەنە دٸنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشٸ عىلىمي قىزمەتكەرٸ رۋسلان يزيموۆ ٶڭٸرلٸك ىنتىماقتاستىقتىڭ ناقتى جوبالار مەن پراكتيكالىق نەتيجەلەرگە باعىتتالىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ٶتتٸ. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, ساۋدا بايلانىستارىن كەڭەيتۋ, جاڭا كٶلٸك دەلٸزدەرٸن دامىتۋ جەنە سۋ رەسۋرستارىن تيٸمدٸ باسقارۋ جٶنٸندەگٸ ورتاق تەتٸكتەر قازاقستاننىڭ عانا ەمەس, بٷكٸل ورتالىق ازييانىڭ ەكونوميكالىق جەنە ترانزيتتٸك ەلەۋەتٸن ارتتىرۋعا جاڭا مٷمكٸندٸكتەر بەرەدٸ.
— پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ورتالىق ازييا ەلدەرٸ مەن ەزەربايجان اراسىنداعى ٶزارا ساۋدا كٶلەمٸن 20 ميلليارد دوللارعا جەتكٸزۋدٸ ۇسىندى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ بۇل باستاماسى ساۋدا, ٶنەركەسٸپتٸك كووپەراتسييا جەنە ينۆەستيتسييا سالالارىن دامىتۋ ٷشٸن قانداي جاڭا مٷمكٸندٸكتەر اشادى?
— الدىمەن, مەسەلەنٸڭ مەنمەتٸنٸنە توقتالعان جٶن. 2018 جىلى كونسۋلتاتيۆتٸك كەزدەسۋلەر فورماتى ٸسكە قوسىلعاننان بەرٸ ٶڭٸرٸشٸلٸك ساۋدانى ارتتىرۋ نەگٸزگٸ مٸندەتتەردٸڭ بٸرٸ بولدى. سول كەزدە ٶڭٸر ەلدەرٸنٸڭ ساۋدا كٶلەمٸ شامامەن 5,7 ملرد دوللاردى قۇراعان ەدٸ. ٶتكەن جىلى بۇل كٶرسەتكٸش شامامەن 13 ملرد دوللارعا جەتٸپ, ەكٸ ەسە ٶستٸ. الايدا ەلدەرٸمٸزدٸڭ جالپى تاۋار اينالىمىنداعى ساۋدانىڭ ٷلەسٸ ەزٸرگە 8-9 پايىز شاماسىندا. بۇل كٶرسەتكٸش ٶڭٸرٸشٸلٸك ساۋدانى ودان ەرٸ دامىتۋعا ايتارلىقتاي مٷمكٸندٸك بار ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ. پرەزيدەنت تە وسى باعىتقا ناقتى نازار اۋداردى.
بۇل رەتتە ماڭىزدىسى – ەندٸ ناقتى تەتٸكتەرگە باسىمدىق بەرٸلٸپ وتىر. ٶزارا ساۋدا كٶلەمٸن 20 ملرد دوللارعا دەيٸن جەتكٸزۋ جەنە ونىڭ جالپى ساۋداداعى ٷلەسٸن كەزەڭ-كەزەڭٸمەن ارتتىرۋ ۇسىنىلدى. بۇل قازاقستان ٷشٸن دە ماڭىزدى مٷمكٸندٸك. قازاقستان – ٶڭٸردەگٸ ەڭ ٸرٸ ەكسپورتتاۋشى ەل. بيىلعى جىلدىڭ جەتٸ ايىندا ورتالىق ازييا ەلدەرٸنٸڭ ەكسپورتىنىڭ شامامەن 56 پايىزى قازاقستاننىڭ ٷلەسٸنە تيدٸ. ال قىرعىزستان مەن تەجٸكستاندا بۇل كٶرسەتكٸش 20 پايىزعا جۋىق. دەمەك, ساۋدا بايلانىستارىن كەڭەيتۋگە مٷمكٸندٸك بار جەنە وعان بٸرنەشە فاكتور ىقپال ەتەدٸ.
بٸرٸنشٸدەن, سوڭعى جىلدارى ٸسكە اسىرىلىپ جاتقان باستامالار مەن جوبالار ٶز نەتيجەسٸن بەرٸپ كەلەدٸ. اتاپ ايتقاندا, قازاقستان–ٶزبەكستان شەكاراسىنداعى «ورتالىق ازييا» حالىقارالىق ورتالىعى مەن قازاقستان–قىرعىزستان شەكاراسىنداعى يندۋسترييالىق كەشەن وسى باعىتتاعى ماڭىزدى جوبالاردىڭ قاتارىندا. پرەزيدەنت وسىنداي الاڭداردى بايلانىستىرىپ, ٶڭٸرلٸك قوسىلعان قۇن تٸزبەگٸن قالىپتاستىرۋدى ۇسىندى. ەكٸنشٸدەن, اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸن قايتا ٶڭدەۋ, لوگيستيكا جەنە بٸرلەسكەن ٶندٸرٸستەر سيياقتى سالالارعا جاڭا سەرپٸن بەرٸلٸپ كەلەدٸ. ٷشٸنشٸدەن, ەزەربايجاننىڭ وسى فورماتقا قوسىلۋى وڭتٷستٸك كاۆكاز, تٷركييا جەنە ەۋروپا نارىقتارىنا شىعۋ مٷمكٸندٸگٸن كەڭەيتەدٸ.
ساياسي نەگٸزدٸڭ ماڭىزى دا كەم ەمەس دەپ ەسەپتەيمٸن. بٷگٸندە ٶڭٸردەگٸ شەكارالار ەلدەردٸ جاقىنداستىرىپ, ەكونوميكالىق جەنە ٸسكەرلٸك بايلانىستاردى دامىتۋعا جاڭا مٷمكٸندٸك بەرٸپ كەلەدٸ. ساۋدا بايلانىستارى ٷشٸن قولايلى جاعداي قالىپتاسىپ, ەلدەر اراسىنداعى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا باعىتتارى اشىلۋدا. بۇعان دەيٸن شەشۋدٸ قاجەت ەتكەن مەسەلەلەر بويىنشا دا ناقتى نەتيجەلەرگە قول جەتكٸزٸلٸپ كەلەدٸ. مەسەلەن, 2025 جىلعى ناۋرىزدا تەجٸكستان, قىرعىزستان جەنە ٶزبەكستان حۋدجاندتا شەكارالاردىڭ تٷيٸسۋ نٷكتەسٸ تۋرالى شارتقا جەنە مەڭگٸلٸك دوستىق دەكلاراتسيياسىنا قول قويدى. بٷگٸندە بۇرىن تالقىلانعان مەسەلەلەردٸڭ ورنىنا بٸرلەسكەن جوبالار مەن جاڭا ەكونوميكالىق باستامالارعا باسىمدىق بەرٸلٸپ كەلەدٸ. الداعى ۋاقىتتا شەكارا ماڭىندا تولىققاندى ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتاردى قۇرۋ تۋرالى دا سٶز قوزعاۋعا بولادى دەپ ويلايمىن. مۇنىڭ بەرٸ بيزنەس جٷرگٸزۋ ٷشٸن قولايلى جاعداي قالىپتاستىرىپ, ٶڭٸردٸڭ ينۆەستورلار ٷشٸن تارتىمدىلىعىن ارتتىرادى.
— قاسىم-جومارت توقاەۆ كٶلٸك ينفراقۇرىلىمىن جەنە ترانسكاسپيي حالىقارالىق كٶلٸك باعدارىن دامىتۋعا ەرەكشە نازار اۋداردى. پرەزيدەنت اتاپ ٶتكەن جوبالاردى ٸسكە اسىرۋ قازاقستان مەن بٷكٸل ورتالىق ازييانىڭ ترانزيتتٸك ەلەۋەتٸن نىعايتۋدا قانداي رٶل اتقارا الادى?
— ورتا دەلٸزدٸ دامىتۋ ەردايىم قازاقستاننىڭ سىرتقى ەكونوميكالىق ساياساتىنىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ بٸرٸ بولدى. ەزەربايجاننىڭ كونسۋلتاتيۆتٸك كەزدەسۋلەر فورماتىنا قوسىلۋى بۇل باعىتقا جاڭا سەرپٸن بەرٸپ وتىر. ەندٸ كاسپييدٸڭ ەكٸ جاعىنداعى تاراپتار بٸرىڭعاي كەلٸسسٶز الاڭىندا جۇمىس ٸستەيدٸ. 2020–2024 جىلدار ارالىعىندا ترانسكاسپيي حالىقارالىق كٶلٸك باعدارى ارقىلى تاسىمالداناتىن جٷك كٶلەمٸ شامامەن التى ەسەگە – 0,8 ملن توننادان 4,5 ملن تونناعا دەيٸن ٶستٸ. قازاقستان 2030 جىلعا قاراي ونىڭ ٶتكٸزۋ قابٸلەتٸن جىلىنا 10 ملن تونناعا دەيٸن جەتكٸزۋدٸ جوسپارلاپ وتىر. دوستىق–مويىنتى ۋچاسكەسٸ پايدالانۋعا بەرٸلدٸ, «سارجا» تەرمينالىنىڭ قۇرىلىسى جٷرگٸزٸلٸپ جاتىر.
ورتا دەلٸزدٸ وڭتٷستٸك كاۆكازداعى TRIPP باستاماسىمەن ىقپالداستىرۋ مەسەلەسٸن ساراپشىلار دەڭگەيٸندە تالقىلاۋ تۋرالى ۇسىنىستى دا ەرەكشە اتاپ ٶتكەن جٶن. بۇل تٷركييا مەن ەۋروپا نارىقتارىنا شىعۋدىڭ قوسىمشا بالاما باعىتتارىن دامىتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
بٷگٸندە ورتا دەلٸزگە دەگەن سۇرانىس جوعارى. ول ەۋرازييا قۇرلىعىنىڭ باتىسى مەن شىعىسىن بايلانىستىراتىن ماڭىزدى كٶلٸك باعىتتارىنىڭ بٸرٸنە اينالىپ كەلەدٸ. الداعى كەزەڭدە دەلٸزدٸڭ ەلەۋەتٸن ودان ەرٸ ارتتىرۋ ٷشٸن پورت ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ, پارومدىق تاسىمال مٷمكٸندٸكتەرٸن كەڭەيتۋ, تاريفتٸك ساياساتتى ٷيلەستٸرۋ جەنە زاماناۋي ەكولوگييالىق تالاپتاردى ەسكەرۋ باعىتتارىنا باسىمدىق بەرۋ ماڭىزدى. وسى تۇرعىدان العاندا, ٶڭٸرلٸك فورمات قىتايدان ەۋروپاعا دەيٸنگٸ بٷكٸل لوگيستيكالىق تٸزبەكتٸ ٷيلەستٸرۋگە, كٶلٸك بايلانىستارىن جەتٸلدٸرۋگە جەنە دەلٸزدٸڭ ترانزيتتٸك ەلەۋەتٸن تولىق پايدالانۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن ماڭىزدى الاڭ بولا الادى.
— قازاقستاننىڭ پەكٸستان پورتتارىنا شىعۋىن قامتاماسىز ەتەتٸن ەكٸ ٸرٸ جوبا – تٷرٸكمەنستان ارقىلى «تۋرگۋندي–گەرات» باعىتى جەنە ٶزبەكستان ارقىلى مازاري-شاريف باعىتى قاراستىرىلىپ وتىر. وسى جوبالاردىڭ نەگٸزگٸ ەرەكشەلٸكتەرٸ قانداي جەنە ولار قازاقستاننىڭ وڭتٷستٸك ازييا نارىقتارىنا شىعۋ مٷمكٸندٸگٸن كەڭەيتۋگە قالاي ىقپال ەتەدٸ?
— ەكٸ جوبا دا پەرسپەكتيۆالى جەنە قازٸردٸڭ ٶزٸندە پىسىقتالىپ جاتىر. ولاردىڭ باستى ارتىقشىلىعى – بۇل باعىتتار قازاقستانعا ەلەمدٸك مۇحيتقا شىعاتىن ەڭ قىسقا جولداردىڭ بٸرٸن قامتاماسىز ەتەدٸ. ۇزاق جىلدار بويى بۇل باعىتتىڭ دامۋىنا اۋعانستانداعى احۋالدىڭ ەرەكشەلٸكتەرٸ ەسەر ەتتٸ. بٷگٸندە بۇل باعىتتا دا بٸرتٸندەپ ٸلگەرٸلەۋ بايقالادى. وسى جوبالار سەتتٸ جٷزەگە اسقان جاعدايدا, قازاقستان سىرتقى ساۋداسى مەن ترانزيتتٸك باعىتتارىنىڭ گەوگرافيياسىن ەدەۋٸر كەڭەيتٸپ, وڭتٷستٸك ازييا نارىقتارىنداعى قاتىسۋىن ارتتىرا الادى. بۇل ەلٸمٸزدٸڭ جاڭا ساۋدا باعىتتارىن دامىتۋىنا جەنە حالىقارالىق كٶلٸك-لوگيستيكالىق بايلانىستارىن كەڭەيتۋٸنە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
سونىمەن قاتار قازاقستان تۇرعىسىنان العاندا, وڭتٷستٸك كٶلٸك باعىتتارىن دامىتۋ كٶپدەڭگەيلٸ ٷيلەستٸرۋدٸ تالاپ ەتەدٸ. ورتالىق ازييا دەڭگەيٸندە ۇلتتىق ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى, تاريفتەردٸ, شەكارالىق رەسٸمدەردٸ جەنە لوگيستيكالىق ستاندارتتاردى ٷيلەستٸرۋ ماڭىزدى. بۇل تٷرٸكمەنستان مەن ٶزبەكستان ارقىلى ٶتەتٸن باعىتتاردىڭ بٸرٸن-بٸرٸ تولىقتىرۋىنا, ٶڭٸردٸڭ كٶلٸك-لوگيستيكالىق ەلەۋەتٸن تيٸمدٸ پايدالانۋعا جەنە بٸرىڭعاي كٶلٸك بايلانىستارىن دامىتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
— پرەزيدەنت ورتالىق ازييانىڭ سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋ جٶنٸندەگٸ كونۆەنتسيياسىن ەزٸرلەۋدٸ جەنە بۇۇ اياسىندا حالىقارالىق سۋ ۇيىمىن قۇرۋ جٶنٸندەگٸ باستامانى بٸرلەسٸپ ٸلگەرٸلەتۋدٸ ۇسىندى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ بۇل ۇسىنىستارى ٶڭٸرلٸك ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ تۇرعىسىنان قانداي ستراتەگييالىق مەنگە يە?
— ورتالىق ازييا ەلدەرٸنٸڭ بٷگٸنگٸ دوستىعى مەن ىنتىماقتاستىعى مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ ساياسي ەرٸك-جٸگەرٸنە جەنە حالىقتارىمىزدىڭ ىقىلاسىنا نەگٸزدەلٸپ وتىرعانىن وبەكتيۆتٸ تٷردە اتاپ ٶتكەن جٶن. بٸزدٸ ورتاق تاريح, مەدەنيەت جەنە قۇندىلىقتار بٸرٸكتٸرەدٸ. سونىمەن قاتار ٶڭٸرلٸك ىنتىماقتاستىقتى ودان ەرٸ دامىتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن بٸرقاتار ماڭىزدى باعىت بار. سونىڭ بٸرٸ – سۋ رەسۋرستارىن تيٸمدٸ پايدالانۋ. سوندىقتان پرەزيدەنت بۇل مەسەلەنٸ ٶڭٸردەگٸ تۇراقتىلىق پەن ورنىقتى دامۋدىڭ نەگٸزگٸ باعىتتارىنىڭ بٸرٸ رەتٸندە اتاپ ٶتتٸ.
دٷنيەجٷزٸلٸك بانكتٸڭ باعالاۋىنشا, 2050 جىلعا قاراي ورتالىق ازيياداعى سۋ رەسۋرستارىنا دەگەن سۇرانىس پەن قولجەتٸمدٸلٸك اراسىنداعى الشاقتىق 25–30 پايىزعا جەتۋٸ مٷمكٸن, ال سۋارمالى ەگٸنشٸلٸككە قاجەتتٸ سۋ كٶلەمٸ 2030 جىلعا قاراي ٷشتەن بٸرگە ارتادى. جەرٸنٸڭ ٷشتەن ەكٸسٸنە جۋىعى قۇرعاق ايماقتارعا جاتاتىن قازاقستان ٷشٸن بۇل ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ باعىتىندا ورتاق شەشٸمدەر مەن ٷيلەسٸمدٸ جۇمىستىڭ ماڭىزىن ارتتىرا تٷسەدٸ. سوندىقتان ورتاق قاعيدالاردى قالىپتاستىرۋ قاجەت. ۇسىنىلىپ وتىرعان كونۆەنتسييا جەكەلەگەن كەلٸسٸمدەردەن قۇرمەتكە, تەڭ قۇقىقتىلىققا جەنە بارلىق ەلدەردٸڭ مٷددەلەرٸن ەسكەرۋگە نەگٸزدەلگەن جٷيەلٸ ىنتىماقتاستىققا كٶشۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. قازاقستان ٷشٸن بۇل سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋ سالاسىندا تۇراقتى ەرٸ بولجامدى ٶزارا ٸس-قيمىلدى قامتاماسىز ەتۋدٸڭ ماڭىزدى تەتٸگٸ.
حالىقارالىق سۋ ۇيىمىن قۇرۋ جٶنٸندەگٸ باستاما دا وسى ۇستانىمنىڭ جاھاندىق دەڭگەيدەگٸ جالعاسى. بٷگٸندە بۇۇ جٷيەسٸندە سۋ رەسۋرستارىنا قاتىستى مەسەلەلەر ەرتٷرلٸ قۇرىلىمدار اياسىندا قاراستىرىلادى. قازاقستان وسى باعىتتاعى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى ٷيلەستٸرۋدٸ جەنە ورتاق تەسٸلدەردٸ قالىپتاستىرۋدى ۇسىنادى. پرەزيدەنت بۇل باستاماعا ورتالىق ازييا ەلدەرٸنٸڭ ورتاق ۇستانىمىن قالىپتاستىرۋ تۇرعىسىنان ەرەكشە مەن بەردٸ. جىل سوڭىنا قاراي بۇۇ-نىڭ سۋ رەسۋرستارى جٶنٸندەگٸ كونفەرەنتسيياسىن ٶتكٸزۋ جوسپارلانىپ وتىر. ەگەر ٶڭٸر بۇل جيىنعا ٷيلەسٸمدٸ ەرٸ ورتاق ۇستانىممەن قاتىسسا, سۋ رەسۋرستارىن تيٸمدٸ باسقارۋ جٶنٸندەگٸ باستامالاردى حالىقارالىق دەڭگەيدە ٸلگەرٸلەتۋگە جاڭا مٷمكٸندٸكتەر اشىلادى.
