Qazaqstan ekonomikasynyń ósimi, infraqurylymdy jańǵyrtý, kásipkerlikti qoldaý jáne otandyq óndiristi damytý —Memleket basshysynyń Joldaýynda kóterilgen mańyzdy baǵyttar. Halyqaralyq valiýta qorynyń boljamyna sáikes, 2026 jyldyń qorytyndysynda elimizdiń jalpy ishki ónimi 400 milliard dollarǵa jýyqtap, jan basyna shaqqandaǵy kórsetkish 19 myń dollardan asady dep kútiledi.
Joldaýda 2029 jyldyń sońyna deiin infraqurylymdy jańǵyrtýǵa Ulttyq qordan shamamen 6,5 trillion teńge bólý, aýyl sharýashylyǵyna zamanaýi tehnologiialardy engizý jáne otandyq óndiristiń áleýetin arttyrý mindetteri belgilendi. Bul bastamalar ekonomikanyń túrli salalaryn damytýǵa, jańa óndiristik múmkindikter qalyptastyrýǵa jáne óńirlerdiń infraqurylymyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan.
Osy bastamalardyń ekonomikalyq ósimge yqpaly, investitsiialardy tiimdi paidalaný, kásipkerlikti damytý jáne agroónerkásiptik keshenniń áleýeti týraly ekonomist Baýyrjan Ysqaqpen suhbattastyq, dep habarlaidy dalanews.kz.
— Memleket basshysy Qazaqstannyń jalpy ishki ónimi biyl 400 milliard dollarǵa jýyqtap, jan basyna shaqqandaǵy kórsetkish 19 myń dollardan asatynyn aitty. Bul ekonomikalyq kórsetkishter elimizdiń áleýeti men halyqaralyq arenadaǵy ornyn qalai sipattaidy?
— Qazaqstan ekonomikasynyń aýqymy keńeiip, halyqaralyq ekonomikalyq keńistiktegi áleýeti artyp keledi. Jalpy ishki ónim kóleminiń 400 milliard dollarǵa jaqyndaýy elimizdiń óndiristik jáne qyzmet kórsetý salalaryndaǵy múmkindikteriniń ulǵaiǵanyn kórsetedi. Bul Qazaqstannyń Ortalyq Aziiadaǵy jetekshi ekonomikalyq ortalyqtardyń biri retindegi pozitsiiasyn nyǵaitýǵa jol ashady.
Bul rette úsh mańyzdy baǵytqa nazar aýdarǵan jón.
Birinshisi — investitsiialyq tartymdylyq. Ekonomikanyń ósýi sheteldik investorlar úshin Qazaqstan naryǵynyń múmkindikterin keńeitip, jańa óndiristik jobalardy júzege asyrýǵa jaǵdai jasaidy. Ásirese, óńdeý ónerkásibi, energetika, logistika, taý-ken ónerkásibi jáne tsifrlyq tehnologiialar salalarynyń áleýeti joǵary. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń investitsiialyq ahýaldy jaqsartý jáne ekonomikany ártaraptandyrý jónindegi bastamalary osy salalardy damytýǵa serpin berip otyr.
Ekinshisi — jan basyna shaqqandaǵy jalpy ishki ónimniń artýy. Bul kórsetkishtiń 19 myń dollarǵa jetýi elimizdiń ekonomikalyq damý deńgeiin sipattaidy. Jan basyna shaqqandaǵy jalpy ishki ónim elde óndirilgen taýarlar men kórsetilgen qyzmetterdiń jalpy qunynyń halyq sanyna shaqqandaǵy mólsherin bildiredi. Memleket basshysynyń kásipkerlikti qoldaý, jańa jumys oryndaryn ashý jáne halyqtyń ál-aýqatyn arttyrý baǵytyndaǵy saiasaty ekonomikalyq ósimniń nátijelerin azamattardyń turmys sapasyn jaqsartýǵa baǵyttaýǵa múmkindik beredi.
Úshinshisi — halyqaralyq básekege qabilettilik. Ekonomikalyq áleýettiń artýy Qazaqstannyń óńirlik saýda, tranzit jáne óndiris salalaryndaǵy múmkindikterin keńeitedi. Bul rette tehnologiialyq damý, eksportty ártaraptandyrý jáne otandyq ónimniń básekege qabilettiligin arttyrý mańyzdy ról atqarady. Prezidenttiń tsifrlandyrýdy jedeldetý, jasandy intellektini damytý jáne otandyq óndiristi qoldaý jónindegi strategiialyq baǵyty elimizdiń álemdik naryqtaǵy múmkindikterin ulǵaitýǵa negiz bolady.
Meniń oiymsha, Qazaqstan úshin 400 milliard dollarlyq ekonomika qalyptastyrý — mańyzdy meje. Endigi mindet — osy áleýetti tiimdi paidalanyp, óndiristi damytý, sapaly jumys oryndaryn ashý jáne azamattardyń ómir súrý deńgeiin arttyrý. Memleket basshysynyń bastamalary aiasynda júzege asyrylyp jatqan reformalar elimizdiń uzaq merzimdi ekonomikalyq damýyna berik negiz qalyptastyrady.
— Prezident Ulttyq qordan 2029 jyldyń sońyna deiin shamamen 6,5 trillion teńge bólip, el boiynsha aýqymdy infraqurylymdyq jańǵyrtý júrgizýdi tapsyrdy. Bul investitsiialar ekonomikalyq ósimge, jańa jumys oryndarynyń ashylýyna jáne halyqtyń ál-aýqatyna qalai áser etýi múmkin?
— Infraqurylymǵa investitsiia salý — ekonomikalyq ósimdi yntalandyrýdyń mańyzdy quraldarynyń biri. Prezidenttiń tapsyrmasyna sáikes, 2029 jyldyń sońyna deiin infraqurylymdy jańǵyrtýǵa shamamen 6,5 trillion teńge baǵyttaý kózdelgen. Bul birneshe jylǵa arnalǵan aýqymdy investitsiialyq baǵdarlama bolmaq.
Mundai investitsiialar qurylys kompaniialaryna, injenerlik uiymdarǵa, kólik kásiporyndaryna jáne qurylys materialdaryn óndirýshilerge suranysty arttyrady.
Mysaly, jańa avtomobil jolyn salý tek jol qurylysy jumystarymen shektelmeidi. Oǵan tsement, bitým, metall konstrýktsiialary, arnaiy tehnika, janarmai, logistikalyq qyzmetter jáne injenerlik mamandar qajet. Osylaisha, bir infraqurylymdyq joba ekonomikanyń birneshe salasyna qatarynan yqpal etedi.
Ekonomikalyq teoriiada bul qubylys mýltiplikativtik áser dep atalady.
Ekinshi mańyzdy baǵyt — jańa jumys oryndaryn qurý. Infraqurylymdy jańǵyrtý jumystary qurylys kezeńinde tikelei, al keiingi kezeńderde janama jumys oryndarynyń ashylýyna yqpal etedi. Ásirese, óńirlerde jańa óndiris oryndarynyń ashylýyna jáne shaǵyn kásipkerliktiń damýyna múmkindik beredi.
Mysaly, aýyldarǵa sapaly joldardyń salynýy, turaqty elektr qýaty men internettiń jetkizilýi sol eldi mekenderdegi shaǵyn óndiristerdiń, aýyl sharýashylyǵy kásiporyndarynyń, óńdeý óndirisiniń jáne logistikalyq qyzmetterdiń damýyna jaǵdai jasaidy.
Úshinshiden, infraqurylym halyqtyń ómir sapasyn jaqsartýǵa tikelei áser etedi. Joldardyń jańǵyrtylýy jol-kólik oqiǵalarynyń azaiýyna yqpal etedi. Sapaly joldar tasymal shyǵyndaryn tómendetedi, al turaqty elektr qýatymen qamtamasyz etý kásiporyndardyń óndiristik úzilisterin qysqartady.
Sonymen qatar Ulttyq qor qarajatyn paidalaný kezinde qarjylyq tártip pen jobalardyń ekonomikalyq qaitarymyna basa nazar aýdarý qajet.
Qazaqstannyń investitsiialyq áleýeti — elimizdiń ekonomikalyq artyqshylyqtarynyń biri. Bizde tabiǵi resýrstar, Eýropa men Aziiany bailanystyratyn geografiialyq ornalasý, damyǵan qarjy júiesi jáne iri naryqtarǵa shyǵý múmkindigi bar.
2025 jyly negizgi kapitalǵa salynǵan investitsiia kólemi 22,7 trillion teńgege jetip, bir jylda 13 paiyzǵa ósti. Óńdeý ónerkásibine salynǵan investitsiianyń da 30,1 paiyzǵa artqany belgili. Bul ekonomikanyń shikizat óndirisimen ǵana shektelmei, jańa óndiris oryndaryn damytýǵa bet buryp otyrǵanyn kórsetedi.
Jalpy, Prezident Qasym-Jomart Toqaevtyń investitsiialyq saiasatyndaǵy negizgi baǵyttar — investorlarǵa qolaily jaǵdai jasaý, infraqurylymdy damytý jáne óńdeý ónerkásibine basymdyq berý.
2025 jyly elimizde 20 million sharshy metrden astam turǵyn úi paidalanýǵa berildi. Bul — turǵyn úi qurylysy salasyndaǵy joǵary kórsetkishterdiń biri.
— Memleket basshysy shaǵyn jáne orta biznestiń jalpy ishki ónimdegi úlesi 40 paiyzǵa jetkenin, al negizgi kapitalǵa tartylǵan investitsiiadaǵy úlesi 70 paiyzǵa jaqyndaǵanyn atap ótti. Bul kórsetkishter otandyq kásipkerliktiń ekonomikadaǵy róliniń artqanyn qalai kórsetedi? Orta biznesti damytýǵa arnalǵan jańa sharalar qandai múmkindikter ashady?
— Shaǵyn jáne orta biznestiń jalpy ishki ónimdegi úlesiniń 40 paiyzǵa jetýi Qazaqstan ekonomikasyndaǵy kásipkerlik sektordyń mańyzy artyp kele jatqanyn kórsetedi. Bul — ekonomikany ártaraptandyrýǵa, jańa jumys oryndaryn ashýǵa jáne otandyq óndiristi damytýǵa múmkindik beretin mańyzdy baǵyttardyń biri.
Kásipkerliktiń damýy ekonomikanyń túrli salalary arasyndaǵy bailanysty nyǵaitady. Mysaly, iri metallýrgiialyq kásiporynnyń ainalasynda qosalqy bólshekter óndiretin, jabdyqtardy jóndeitin, logistikalyq jáne tsifrlyq qyzmetter usynatyn shaǵyn jáne orta kompaniialar jumys istei alady. Osylaisha, iri óndiris oryndary jergilikti kásipkerliktiń damýyna serpin berip, tutas óndiristik ekojúieniń qalyptasýyna yqpal etedi.
Negizgi kapitalǵa salynǵan investitsiialardaǵy kásipkerlik sektordyń úlesiniń 70 paiyzǵa jaqyndaýy da biznestiń óndiristik áleýetti arttyrýdaǵy rólin kórsetedi. Mundai investitsiialar kásiporyndardy jańǵyrtýǵa, zamanaýi jabdyqtar alýǵa jáne óndiris kólemin ulǵaitýǵa múmkindik beredi.
Bul rette orta biznesti damytýǵa basymdyq bergen jón. Óitkeni orta kásiporyndar óndiristi keńeitýge, jańa tehnologiialardy engizýge, eksport kólemin arttyrýǵa jáne joǵary ónimdi jumys oryndaryn qurýǵa eleýli úles qosa alady.
Osy maqsatta úsh baǵyt mańyzdy. Birinshisi — kásipkerler úshin uzaq merzimdi ári qoljetimdi qarjylandyrý múmkindikterin keńeitý. Ekinshisi — otandyq kásiporyndardyń óndiristik infraqurylymǵa jáne indýstriialyq aimaqtarǵa qoljetimdiligin arttyrý. Úshinshisi — eksportqa baǵdarlanǵan biznesti qoldap, qazaqstandyq ónimderdiń syrtqy naryqtarǵa shyǵýyna jaǵdai jasaý.
Mysaly, ishki naryqqa jihaz óndiretin shaǵyn kásiporyn zamanaýi jabdyqtar satyp alyp, óndiris kólemin ulǵaitý arqyly orta biznes deńgeiine kóterile alady. Keiin ónimin sheteldik naryqtarǵa shyǵaryp, eksporttaýshy kompaniiaǵa ainalýyna múmkindik týady. Mundai kásiporyndardyń kóbeiýi otandyq óndiristi nyǵaityp, Qazaqstan ekonomikasynyń básekege qabilettiligin arttyrýǵa yqpal etedi.
— Prezident aýyl sharýashylyǵyn tehnologiialyq turǵydan jańǵyrtý, jasandy intellektini engizý jáne ónimdi tereń óńdeýdi damytý mindetterin belgiledi. Osy baǵyttar Qazaqstannyń azyq-túlik qaýipsizdigin nyǵaitýǵa jáne agroónerkásip kesheniniń eksporttyq áleýetin arttyrýǵa qalai yqpal etedi?
— Qazaqstan úshin aýyl sharýashylyǵy — ekonomikanyń mańyzdy salalarynyń biri. Ol azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýge, óńirlerdiń damýyna, jańa jumys oryndaryn ashýǵa jáne eksporttyq áleýetti arttyrýǵa úles qosady. Elimizdiń tabiǵi resýrstary men geografiialyq ornalasýy agrarlyq sektordy damytýǵa keń múmkindik beredi.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń ekonomikany ártaraptandyrý, óndiristi jańǵyrtý jáne tsifrlyq tehnologiialardy engizý jónindegi bastamalarynyń arqasynda aýyl sharýashylyǵyn zamanaýi ári ónimdi salaǵa ainaldyrýǵa baǵyttalǵan jańa múmkindikter qalyptasyp keledi.
Birinshiden, jasandy intellekt pen tsifrlyq tehnologiialardy engizý aýyl sharýashylyǵynyń tiimdiligin arttyrýǵa múmkindik beredi. Mysaly, topyraqtyń ylǵaldylyǵy, aýa raiy, ósimdikterdiń jaǵdaiy jáne spýtniktik derekter negizinde sýarý men egistikti basqarý úderisterin ońtailandyrýǵa bolady. Bul sý resýrstary men tyńaitqyshtardy tiimdi paidalanýǵa, eńbek ónimdiligin arttyrýǵa jáne óndiris shyǵyndaryn ońtailandyrýǵa yqpal etedi. Ásirese, sý resýrstaryn utymdy paidalaný Qazaqstannyń agrarlyq sektoryn damytýda mańyzdy ról atqarady.
Ekinshiden, aýyl sharýashylyǵy ónimderin tereń óńdeýdi damytý arqyly qosylǵan qundy arttyrýǵa bolady. Qazaqstannyń bidai óndirý men eksporttaýdaǵy áleýeti joǵary. Osy baǵytta daiyn ónim óndirisin keńeitý jańa kásiporyndardyń ashylýyna, tehnologiialyq mamandarǵa suranystyń artýyna jáne eksportqa shyǵarylatyn taýar túrleriniń kóbeiýine jol ashady. Memleket basshysynyń otandyq óndiristi qoldaý jáne ekonomikany ártaraptandyrý saiasaty agroónerkásiptik keshenniń múmkindikterin keńeitýge negiz bolady.
Úshinshiden, azyq-túlik ónimderin saqtaý, tasymaldaý jáne óńdeý infraqurylymyn damytý mańyzdy. Zamanaýi qoimalar, tońazytqysh keshenderi men logistikalyq ortalyqtar aýyl sharýashylyǵy ónimderin tiimdi saqtaýǵa jáne jyl boiy turaqty jetkizýge múmkindik beredi. Bul otandyq ónimniń ishki naryqtaǵy qoljetimdiligin arttyryp, óndirýshilerdiń ótkizý múmkindikterin keńeitedi.
Tórtinshiden, Qazaqstannyń eksporttyq áleýetin arttyrýǵa basymdyq berý qajet. Elimizdiń geografiialyq ornalasýy Qytai, Ortalyq Aziia jáne basqa da halyqaralyq naryqtarǵa aýyl sharýashylyǵy ónimderin jetkizýge qolaily jaǵdai jasaidy. Ónim sapasyn halyqaralyq standarttarǵa sáikestendirý, sertifikattaý júiesin jetildirý jáne logistikany damytý qazaqstandyq óndirýshilerdiń syrtqy naryqtardaǵy múmkindikterin keńeitedi.
Aýyl sharýashylyǵyn damytý ónerkásiptiń basqa salalaryna da serpin beredi. Infraqurylymdyq jobalardyń júzege asyrylýy qurylys materialdaryna, metall konstrýktsiialaryna, elektr jabdyqtaryna, sorǵylarǵa jáne ózge de ónerkásiptik ónimderge suranysty arttyrady. Osyndai taýarlardy otandyq kásiporyndarda óndirý óndiristik kooperatsiiany nyǵaityp, jańa jumys oryndarynyń ashylýyna jáne ishki naryqtyń damýyna yqpal etedi.
Memleket basshysynyń óndiristi damytý, otandyq kásiporyndardy qoldaý jáne zamanaýi tehnologiialardy engizý jónindegi bastamalarynyń arqasynda aýyl sharýashylyǵy men ónerkásiptiń ózara bailanysyn kúsheitýge múmkindik bar. Bul Qazaqstannyń tabiǵi jáne óndiristik áleýetin tiimdi paidalanýǵa, agroónerkásiptik keshendi jańǵyrtýǵa jáne ulttyq ekonomikanyń básekege qabilettiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan mańyzdy qadam.
— Joldaýda otandyq óndiristi damytýǵa, importqa táýeldilikti azaitýǵa jáne iri infraqurylymdyq jobalarǵa qajetti qurylys materialdary men injenerlik jabdyqtardy elimizde óndirýge basymdyq berildi. Bul mindetter ekonomikany ártaraptandyrýǵa jáne Qazaqstannyń óndiristik áleýetin arttyrýǵa qandai serpin beredi?
— Jergilikti óndiris oryndaryn damytý strategiialyq mańyzy bar taýarlarmen turaqty qamtamasyz etýge jáne ulttyq ekonomikanyń áleýetin nyǵaitýǵa múmkindik beredi. Bul rette ekonomikalyq turǵydan tiimdi, sapaly ári básekege qabiletti ónim óndirýge basymdyq beriledi. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń otandyq óndiristi qoldaý baǵyty aiasynda uzaq merzimdi satyp alý tetikterin jetildirý, kelisimsharttyq qatynastardy damytý jáne tehnologiia transferin yntalandyrý mańyzdy. Sonymen qatar, shaǵyn jáne orta kásiporyndardyń óndiristik úderisterge qatysýyna keń múmkindik ashý qajet.
Memleket basshysy belgilegen ekonomikalyq basymdyqtar ózara tyǵyz bailanysty. Infraqurylymnyń damýy kásipkerlikke qolaily jaǵdai qalyptastyrady, kásipkerliktiń órkendeýi otandyq óndiristiń keńeiýine yqpal etedi. Al óndiris pen aýyl sharýashylyǵyna zamanaýi tehnologiialardy engizý eńbek ónimdiligin arttyrady.
Eńbek ónimdiliginiń ósýi halyqtyń naqty tabysynyń artýyna negiz bolady. Osy turǵydan alǵanda, Qazaqstan ekonomikasynyń sandyq ósimmen qatar sapaly damýyna basymdyq beriledi. Bul ekonomikanyń qurylymyn jańǵyrtýǵa, joǵary tehnologiialyq óndiristerdi damytýǵa, básekege qabiletti kásiporyndardy qoldaýǵa jáne halyqtyń turmys sapasyn jaqsartýǵa jol ashady.
Ekonomikasy qýatty memleket — sapaly bilim alýǵa múmkindigi bar jastarymen, erkin damityn kásipkerligimen, órkendegen aýyldarymen jáne turaqty tabys tabatyn azamattarymen erekshelenedi. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń ekonomikany damytýǵa baǵyttalǵan bastamalarynyń túpki maqsaty — árbir qazaqstandyqtyń ál-aýqatyn arttyrý, eldiń óndiristik jáne tehnologiialyq áleýetin nyǵaitý, keler urpaqqa básekege qabiletti memleket qaldyrý.
Elordamyzdyń salynýy men zamanaýi infraqurylymnyń damýy da osy kezeńdegi mańyzdy ózgeristerdiń biri boldy. Meniń oiymsha, búgingi basty mindet — ekonomikalyq ósimdi halyqtyń naqty ál-aýqatyn arttyrýǵa baǵyttaý. Ol úshin jalpy ishki ónimniń ósýimen qatar, eńbek ónimdiligi, naqty jalaqy, shaǵyn jáne orta biznestiń tabysy, jańa jumys oryndarynyń sapasy da mańyzdy.Prezidenttiń ekonomikany ártaraptandyrý, monopoliialardy azaitý, kásipkerlikti qoldaý jáne tsifrlandyrý baǵytyndaǵy saiasaty osy mindetterdi sheshýge baǵyttalǵan.
