Қазақстан экономикасының өсімі, инфрақұрылымды жаңғырту, кәсіпкерлікті қолдау және отандық өндірісті дамыту —Мемлекет басшысының Жолдауында көтерілген маңызды бағыттар. Халықаралық валюта қорының болжамына сәйкес, 2026 жылдың қорытындысында еліміздің жалпы ішкі өнімі 400 миллиард долларға жуықтап, жан басына шаққандағы көрсеткіш 19 мың доллардан асады деп күтіледі.
Жолдауда 2029 жылдың соңына дейін инфрақұрылымды жаңғыртуға Ұлттық қордан шамамен 6,5 триллион теңге бөлу, ауыл шаруашылығына заманауи технологияларды енгізу және отандық өндірістің әлеуетін арттыру міндеттері белгіленді. Бұл бастамалар экономиканың түрлі салаларын дамытуға, жаңа өндірістік мүмкіндіктер қалыптастыруға және өңірлердің инфрақұрылымын жақсартуға бағытталған.
Осы бастамалардың экономикалық өсімге ықпалы, инвестицияларды тиімді пайдалану, кәсіпкерлікті дамыту және агроөнеркәсіптік кешеннің әлеуеті туралы экономист Бауыржан Ысқақпен сұхбаттастық, деп хабарлайды dalanews.kz.
— Мемлекет басшысы Қазақстанның жалпы ішкі өнімі биыл 400 миллиард долларға жуықтап, жан басына шаққандағы көрсеткіш 19 мың доллардан асатынын айтты. Бұл экономикалық көрсеткіштер еліміздің әлеуеті мен халықаралық аренадағы орнын қалай сипаттайды?
— Қазақстан экономикасының ауқымы кеңейіп, халықаралық экономикалық кеңістіктегі әлеуеті артып келеді. Жалпы ішкі өнім көлемінің 400 миллиард долларға жақындауы еліміздің өндірістік және қызмет көрсету салаларындағы мүмкіндіктерінің ұлғайғанын көрсетеді. Бұл Қазақстанның Орталық Азиядағы жетекші экономикалық орталықтардың бірі ретіндегі позициясын нығайтуға жол ашады.
Бұл ретте үш маңызды бағытқа назар аударған жөн.
Біріншісі — инвестициялық тартымдылық. Экономиканың өсуі шетелдік инвесторлар үшін Қазақстан нарығының мүмкіндіктерін кеңейтіп, жаңа өндірістік жобаларды жүзеге асыруға жағдай жасайды. Әсіресе, өңдеу өнеркәсібі, энергетика, логистика, тау-кен өнеркәсібі және цифрлық технологиялар салаларының әлеуеті жоғары. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың инвестициялық ахуалды жақсарту және экономиканы әртараптандыру жөніндегі бастамалары осы салаларды дамытуға серпін беріп отыр.
Екіншісі — жан басына шаққандағы жалпы ішкі өнімнің артуы. Бұл көрсеткіштің 19 мың долларға жетуі еліміздің экономикалық даму деңгейін сипаттайды. Жан басына шаққандағы жалпы ішкі өнім елде өндірілген тауарлар мен көрсетілген қызметтердің жалпы құнының халық санына шаққандағы мөлшерін білдіреді. Мемлекет басшысының кәсіпкерлікті қолдау, жаңа жұмыс орындарын ашу және халықтың әл-ауқатын арттыру бағытындағы саясаты экономикалық өсімнің нәтижелерін азаматтардың тұрмыс сапасын жақсартуға бағыттауға мүмкіндік береді.
Үшіншісі — халықаралық бәсекеге қабілеттілік. Экономикалық әлеуеттің артуы Қазақстанның өңірлік сауда, транзит және өндіріс салаларындағы мүмкіндіктерін кеңейтеді. Бұл ретте технологиялық даму, экспортты әртараптандыру және отандық өнімнің бәсекеге қабілеттілігін арттыру маңызды рөл атқарады. Президенттің цифрландыруды жеделдету, жасанды интеллектіні дамыту және отандық өндірісті қолдау жөніндегі стратегиялық бағыты еліміздің әлемдік нарықтағы мүмкіндіктерін ұлғайтуға негіз болады.
Менің ойымша, Қазақстан үшін 400 миллиард долларлық экономика қалыптастыру — маңызды меже. Ендігі міндет — осы әлеуетті тиімді пайдаланып, өндірісті дамыту, сапалы жұмыс орындарын ашу және азаматтардың өмір сүру деңгейін арттыру. Мемлекет басшысының бастамалары аясында жүзеге асырылып жатқан реформалар еліміздің ұзақ мерзімді экономикалық дамуына берік негіз қалыптастырады.
— Президент Ұлттық қордан 2029 жылдың соңына дейін шамамен 6,5 триллион теңге бөліп, ел бойынша ауқымды инфрақұрылымдық жаңғырту жүргізуді тапсырды. Бұл инвестициялар экономикалық өсімге, жаңа жұмыс орындарының ашылуына және халықтың әл-ауқатына қалай әсер етуі мүмкін?
— Инфрақұрылымға инвестиция салу — экономикалық өсімді ынталандырудың маңызды құралдарының бірі. Президенттің тапсырмасына сәйкес, 2029 жылдың соңына дейін инфрақұрылымды жаңғыртуға шамамен 6,5 триллион теңге бағыттау көзделген. Бұл бірнеше жылға арналған ауқымды инвестициялық бағдарлама болмақ.
Мұндай инвестициялар құрылыс компанияларына, инженерлік ұйымдарға, көлік кәсіпорындарына және құрылыс материалдарын өндірушілерге сұранысты арттырады.
Мысалы, жаңа автомобиль жолын салу тек жол құрылысы жұмыстарымен шектелмейді. Оған цемент, битум, металл конструкциялары, арнайы техника, жанармай, логистикалық қызметтер және инженерлік мамандар қажет. Осылайша, бір инфрақұрылымдық жоба экономиканың бірнеше саласына қатарынан ықпал етеді.
Экономикалық теорияда бұл құбылыс мультипликативтік әсер деп аталады.
Екінші маңызды бағыт — жаңа жұмыс орындарын құру. Инфрақұрылымды жаңғырту жұмыстары құрылыс кезеңінде тікелей, ал кейінгі кезеңдерде жанама жұмыс орындарының ашылуына ықпал етеді. Әсіресе, өңірлерде жаңа өндіріс орындарының ашылуына және шағын кәсіпкерліктің дамуына мүмкіндік береді.
Мысалы, ауылдарға сапалы жолдардың салынуы, тұрақты электр қуаты мен интернеттің жеткізілуі сол елді мекендердегі шағын өндірістердің, ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының, өңдеу өндірісінің және логистикалық қызметтердің дамуына жағдай жасайды.
Үшіншіден, инфрақұрылым халықтың өмір сапасын жақсартуға тікелей әсер етеді. Жолдардың жаңғыртылуы жол-көлік оқиғаларының азаюына ықпал етеді. Сапалы жолдар тасымал шығындарын төмендетеді, ал тұрақты электр қуатымен қамтамасыз ету кәсіпорындардың өндірістік үзілістерін қысқартады.
Сонымен қатар Ұлттық қор қаражатын пайдалану кезінде қаржылық тәртіп пен жобалардың экономикалық қайтарымына баса назар аудару қажет.
Қазақстанның инвестициялық әлеуеті — еліміздің экономикалық артықшылықтарының бірі. Бізде табиғи ресурстар, Еуропа мен Азияны байланыстыратын географиялық орналасу, дамыған қаржы жүйесі және ірі нарықтарға шығу мүмкіндігі бар.
2025 жылы негізгі капиталға салынған инвестиция көлемі 22,7 триллион теңгеге жетіп, бір жылда 13 пайызға өсті. Өңдеу өнеркәсібіне салынған инвестицияның да 30,1 пайызға артқаны белгілі. Бұл экономиканың шикізат өндірісімен ғана шектелмей, жаңа өндіріс орындарын дамытуға бет бұрып отырғанын көрсетеді.
Жалпы, Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың инвестициялық саясатындағы негізгі бағыттар — инвесторларға қолайлы жағдай жасау, инфрақұрылымды дамыту және өңдеу өнеркәсібіне басымдық беру.
2025 жылы елімізде 20 миллион шаршы метрден астам тұрғын үй пайдалануға берілді. Бұл — тұрғын үй құрылысы саласындағы жоғары көрсеткіштердің бірі.
— Мемлекет басшысы шағын және орта бизнестің жалпы ішкі өнімдегі үлесі 40 пайызға жеткенін, ал негізгі капиталға тартылған инвестициядағы үлесі 70 пайызға жақындағанын атап өтті. Бұл көрсеткіштер отандық кәсіпкерліктің экономикадағы рөлінің артқанын қалай көрсетеді? Орта бизнесті дамытуға арналған жаңа шаралар қандай мүмкіндіктер ашады?
— Шағын және орта бизнестің жалпы ішкі өнімдегі үлесінің 40 пайызға жетуі Қазақстан экономикасындағы кәсіпкерлік сектордың маңызы артып келе жатқанын көрсетеді. Бұл — экономиканы әртараптандыруға, жаңа жұмыс орындарын ашуға және отандық өндірісті дамытуға мүмкіндік беретін маңызды бағыттардың бірі.
Кәсіпкерліктің дамуы экономиканың түрлі салалары арасындағы байланысты нығайтады. Мысалы, ірі металлургиялық кәсіпорынның айналасында қосалқы бөлшектер өндіретін, жабдықтарды жөндейтін, логистикалық және цифрлық қызметтер ұсынатын шағын және орта компаниялар жұмыс істей алады. Осылайша, ірі өндіріс орындары жергілікті кәсіпкерліктің дамуына серпін беріп, тұтас өндірістік экожүйенің қалыптасуына ықпал етеді.
Негізгі капиталға салынған инвестициялардағы кәсіпкерлік сектордың үлесінің 70 пайызға жақындауы да бизнестің өндірістік әлеуетті арттырудағы рөлін көрсетеді. Мұндай инвестициялар кәсіпорындарды жаңғыртуға, заманауи жабдықтар алуға және өндіріс көлемін ұлғайтуға мүмкіндік береді.
Бұл ретте орта бизнесті дамытуға басымдық берген жөн. Өйткені орта кәсіпорындар өндірісті кеңейтуге, жаңа технологияларды енгізуге, экспорт көлемін арттыруға және жоғары өнімді жұмыс орындарын құруға елеулі үлес қоса алады.
Осы мақсатта үш бағыт маңызды. Біріншісі — кәсіпкерлер үшін ұзақ мерзімді әрі қолжетімді қаржыландыру мүмкіндіктерін кеңейту. Екіншісі — отандық кәсіпорындардың өндірістік инфрақұрылымға және индустриялық аймақтарға қолжетімділігін арттыру. Үшіншісі — экспортқа бағдарланған бизнесті қолдап, қазақстандық өнімдердің сыртқы нарықтарға шығуына жағдай жасау.
Мысалы, ішкі нарыққа жиһаз өндіретін шағын кәсіпорын заманауи жабдықтар сатып алып, өндіріс көлемін ұлғайту арқылы орта бизнес деңгейіне көтеріле алады. Кейін өнімін шетелдік нарықтарға шығарып, экспорттаушы компанияға айналуына мүмкіндік туады. Мұндай кәсіпорындардың көбеюі отандық өндірісті нығайтып, Қазақстан экономикасының бәсекеге қабілеттілігін арттыруға ықпал етеді.
— Президент ауыл шаруашылығын технологиялық тұрғыдан жаңғырту, жасанды интеллектіні енгізу және өнімді терең өңдеуді дамыту міндеттерін белгіледі. Осы бағыттар Қазақстанның азық-түлік қауіпсіздігін нығайтуға және агроөнеркәсіп кешенінің экспорттық әлеуетін арттыруға қалай ықпал етеді?
— Қазақстан үшін ауыл шаруашылығы — экономиканың маңызды салаларының бірі. Ол азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етуге, өңірлердің дамуына, жаңа жұмыс орындарын ашуға және экспорттық әлеуетті арттыруға үлес қосады. Еліміздің табиғи ресурстары мен географиялық орналасуы аграрлық секторды дамытуға кең мүмкіндік береді.
Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың экономиканы әртараптандыру, өндірісті жаңғырту және цифрлық технологияларды енгізу жөніндегі бастамаларының арқасында ауыл шаруашылығын заманауи әрі өнімді салаға айналдыруға бағытталған жаңа мүмкіндіктер қалыптасып келеді.
Біріншіден, жасанды интеллект пен цифрлық технологияларды енгізу ауыл шаруашылығының тиімділігін арттыруға мүмкіндік береді. Мысалы, топырақтың ылғалдылығы, ауа райы, өсімдіктердің жағдайы және спутниктік деректер негізінде суару мен егістікті басқару үдерістерін оңтайландыруға болады. Бұл су ресурстары мен тыңайтқыштарды тиімді пайдалануға, еңбек өнімділігін арттыруға және өндіріс шығындарын оңтайландыруға ықпал етеді. Әсіресе, су ресурстарын ұтымды пайдалану Қазақстанның аграрлық секторын дамытуда маңызды рөл атқарады.
Екіншіден, ауыл шаруашылығы өнімдерін терең өңдеуді дамыту арқылы қосылған құнды арттыруға болады. Қазақстанның бидай өндіру мен экспорттаудағы әлеуеті жоғары. Осы бағытта дайын өнім өндірісін кеңейту жаңа кәсіпорындардың ашылуына, технологиялық мамандарға сұраныстың артуына және экспортқа шығарылатын тауар түрлерінің көбеюіне жол ашады. Мемлекет басшысының отандық өндірісті қолдау және экономиканы әртараптандыру саясаты агроөнеркәсіптік кешеннің мүмкіндіктерін кеңейтуге негіз болады.
Үшіншіден, азық-түлік өнімдерін сақтау, тасымалдау және өңдеу инфрақұрылымын дамыту маңызды. Заманауи қоймалар, тоңазытқыш кешендері мен логистикалық орталықтар ауыл шаруашылығы өнімдерін тиімді сақтауға және жыл бойы тұрақты жеткізуге мүмкіндік береді. Бұл отандық өнімнің ішкі нарықтағы қолжетімділігін арттырып, өндірушілердің өткізу мүмкіндіктерін кеңейтеді.
Төртіншіден, Қазақстанның экспорттық әлеуетін арттыруға басымдық беру қажет. Еліміздің географиялық орналасуы Қытай, Орталық Азия және басқа да халықаралық нарықтарға ауыл шаруашылығы өнімдерін жеткізуге қолайлы жағдай жасайды. Өнім сапасын халықаралық стандарттарға сәйкестендіру, сертификаттау жүйесін жетілдіру және логистиканы дамыту қазақстандық өндірушілердің сыртқы нарықтардағы мүмкіндіктерін кеңейтеді.
Ауыл шаруашылығын дамыту өнеркәсіптің басқа салаларына да серпін береді. Инфрақұрылымдық жобалардың жүзеге асырылуы құрылыс материалдарына, металл конструкцияларына, электр жабдықтарына, сорғыларға және өзге де өнеркәсіптік өнімдерге сұранысты арттырады. Осындай тауарларды отандық кәсіпорындарда өндіру өндірістік кооперацияны нығайтып, жаңа жұмыс орындарының ашылуына және ішкі нарықтың дамуына ықпал етеді.
Мемлекет басшысының өндірісті дамыту, отандық кәсіпорындарды қолдау және заманауи технологияларды енгізу жөніндегі бастамаларының арқасында ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіптің өзара байланысын күшейтуге мүмкіндік бар. Бұл Қазақстанның табиғи және өндірістік әлеуетін тиімді пайдалануға, агроөнеркәсіптік кешенді жаңғыртуға және ұлттық экономиканың бәсекеге қабілеттілігін арттыруға бағытталған маңызды қадам.
— Жолдауда отандық өндірісті дамытуға, импортқа тәуелділікті азайтуға және ірі инфрақұрылымдық жобаларға қажетті құрылыс материалдары мен инженерлік жабдықтарды елімізде өндіруге басымдық берілді. Бұл міндеттер экономиканы әртараптандыруға және Қазақстанның өндірістік әлеуетін арттыруға қандай серпін береді?
— Жергілікті өндіріс орындарын дамыту стратегиялық маңызы бар тауарлармен тұрақты қамтамасыз етуге және ұлттық экономиканың әлеуетін нығайтуға мүмкіндік береді. Бұл ретте экономикалық тұрғыдан тиімді, сапалы әрі бәсекеге қабілетті өнім өндіруге басымдық беріледі. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың отандық өндірісті қолдау бағыты аясында ұзақ мерзімді сатып алу тетіктерін жетілдіру, келісімшарттық қатынастарды дамыту және технология трансферін ынталандыру маңызды. Сонымен қатар, шағын және орта кәсіпорындардың өндірістік үдерістерге қатысуына кең мүмкіндік ашу қажет.
Мемлекет басшысы белгілеген экономикалық басымдықтар өзара тығыз байланысты. Инфрақұрылымның дамуы кәсіпкерлікке қолайлы жағдай қалыптастырады, кәсіпкерліктің өркендеуі отандық өндірістің кеңеюіне ықпал етеді. Ал өндіріс пен ауыл шаруашылығына заманауи технологияларды енгізу еңбек өнімділігін арттырады.
Еңбек өнімділігінің өсуі халықтың нақты табысының артуына негіз болады. Осы тұрғыдан алғанда, Қазақстан экономикасының сандық өсіммен қатар сапалы дамуына басымдық беріледі. Бұл экономиканың құрылымын жаңғыртуға, жоғары технологиялық өндірістерді дамытуға, бәсекеге қабілетті кәсіпорындарды қолдауға және халықтың тұрмыс сапасын жақсартуға жол ашады.
Экономикасы қуатты мемлекет — сапалы білім алуға мүмкіндігі бар жастарымен, еркін дамитын кәсіпкерлігімен, өркендеген ауылдарымен және тұрақты табыс табатын азаматтарымен ерекшеленеді. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың экономиканы дамытуға бағытталған бастамаларының түпкі мақсаты — әрбір қазақстандықтың әл-ауқатын арттыру, елдің өндірістік және технологиялық әлеуетін нығайту, келер ұрпаққа бәсекеге қабілетті мемлекет қалдыру.
Елордамыздың салынуы мен заманауи инфрақұрылымның дамуы да осы кезеңдегі маңызды өзгерістердің бірі болды. Менің ойымша, бүгінгі басты міндет — экономикалық өсімді халықтың нақты әл-ауқатын арттыруға бағыттау. Ол үшін жалпы ішкі өнімнің өсуімен қатар, еңбек өнімділігі, нақты жалақы, шағын және орта бизнестің табысы, жаңа жұмыс орындарының сапасы да маңызды.Президенттің экономиканы әртараптандыру, монополияларды азайту, кәсіпкерлікті қолдау және цифрландыру бағытындағы саясаты осы міндеттерді шешуге бағытталған.
