Qazaqstan – túrli etnos pen konfessiia ókilderi tatý-tátti ómir súrip jatqan memleket. Osyndai kóptúrli qoǵamda adamdardy ortaq qundylyqtar tóńiregine toptastyratyn mańyzdy faktorlardyń biri – dini merekeler. Qurban ait, Oraza ait, Rojdestvo siiaqty merekeler tek dini rásimdermen shektelmei, qoǵamdaǵy ózara syilastyqty, qaiyrymdylyqty jáne baýyrmaldyqty nyǵaitatyn mańyzdy áleýmettik institýtqa ainalyp otyr, dep habarlaidy dalanews.kz.
Teolog, islamtanýshy Jaqsybek Ádilhan Rahishulynyń aitýynsha, dini merekeler – qazaqstandyqtardyń jasy men etnosyna, áleýmettik mártebesine qaramastan bir-birin túsinip, keshirimdi bolýyna yqpal etetin erekshe rýhani kópir.
– Qurban ait, Oraza ait nemese Rojdestvo siiaqty dini merekeler tek ǵibadat etýmen shektelmeidi. Bul kúndelikti tirshilikte oqshaýlanyp qalatyn otandastardy ortaq qundylyqtar tóńireginde toǵystyratyn qýatty áleýmettik tetik. Meshitter men shirkeýlerdegi toptyq qulshylyqtar adamnyń ózin qoǵamnyń ajyramas bóligi retinde sezinýine múmkindik beredi, – deidi maman.
Onyń sózinshe, ait namazyna nemese merekelik qulshylyqtarǵa júzdegen adamnyń bir mezette jinalýy qoǵamdaǵy birlikti kúsheitedi. Mundai sátterde laýazymy, tabysy nemese jasy ártúrli adamdar bir sapta turyp, teńdik qaǵidasynyń naqty kórinisin kórsetedi.
– Bul áleýmettik jiktelýdi ýaqytsha bolsa da umyttyryp, adamdardyń ortaq qaýymdastyqtyń múshesi ekenin sezindiredi. Sonymen qatar adam sanasynda «men bul qoǵamda jalǵyz emespin, maǵan tileýles úlken orta bar» degen senim qalyptasady, – deidi teolog.
Qaiyrymdylyq pen qonaqjailyqtyń merekesi
Qazaq qoǵamynda dini merekeler ejelden qaiyrymdylyqpen astasyp keledi. Oraza ait kezinde adamdar bir-biriniń úiine baryp, dám tatyp, aqjarma tilekterin bildirse, Qurban aitta muqtaj jandarǵa et taratylyp, kómek kórsetiledi.
Sarapshynyń pikirinshe, mundai igi amaldardyń máni tek materialdyq kómekpen shektelmeidi.
– Qaiyrymdylyq – qoǵamdaǵy álsiz toptardy qoldaý men olardy ortadan shettetpeýdiń belgisi. Ait kúnderi jasalǵan izgi ister adamdar arasyndaǵy senimdi nyǵaityp, týystyq jáne kórshilik qatynastardy qaita jandandyrady. Keide jyl boiy aralaspai ketken adamdar dál osyndai merekelerde qaita tabysyp jatady, – deidi ol.
Shyn máninde, dini merekeler adamdardy tek dastarqan basynda ǵana emes, ortaq igi ister tóńireginde de biriktiredi. Qaiyrymdylyq aktsiialary, áleýmettik kómek kórsetý, jalǵyzbasty qariialar men az qamtylǵan otbasylarǵa qoldaý bildirý siiaqty bastamalar qoǵamdaǵy ózara jaýapkershilik sezimin arttyrady.
Rýhani suranysty qanaǵattandyratyn qundylyq
Memlekettik institýttar qoǵamdaǵy tártip pen zańnyń saqtalýyn qamtamasyz etedi. Alaida adamnyń ishki jan dúniesine, rýhani qajettiligine áser etý basqa másele.
Jaqsybek Ádilhan Rahishuly bul turǵyda dini merekelerdiń erekshe ról atqaratynyn aitady.
– Memlekettik nemese saiasi institýttar azamattardy zań men ereje aiasynda biriktire alady. Biraq ózara janashyrlyq pen baýyrmaldyq sezimin buiryqpen qalyptastyrý múmkin emes. Al dini merekeler adamdardyń júregine, senimine jáne salt-dástúrine tikelei áser etip, bul qundylyqtardyń tabiǵi túrde oianýyna yqpal etedi, – deidi islamtanýshy.
Kópkonfessiialy qoǵamdaǵy tatýlyqtyń tiregi
Qazaqstanda islam, pravoslavie, katolitsizm jáne ózge de dini birlestikter erkin qyzmet etedi. Sondyqtan dini merekelerdiń taǵy bir mańyzdy qyzmeti – ártúrli senim ókilderiniń bir-biriniń dástúrine qurmetpen qaraýyn qalyptastyrý.
Máselen, musylman qaýymy pravoslav hristiandardy Rojdestvo merekesimen quttyqtasa, óz kezeginde ózge konfessiia ókilderi Qurban ait pen Oraza ait kezinde jyly lebizderin bildirip jatady. Mundai mádeni jáne rýhani ózara syilastyq qoǵamdaǵy kelisimdi nyǵaitady.
Sarapshylardyń pikirinshe, dál osy tózimdilik pen ózara qurmet Qazaqstannyń beibitshilik pen turaqtylyq modeliniń negizin quraidy.
Almatydaǵy dini-aǵartýshylyq jumystar
Qoǵamdaǵy konfessiiaaralyq kelisimdi nyǵaitýda memlekettik qurylymdardyń da atqaryp jatqan jumysy az emes. Almaty qalasy Din isteri basqarmasy sońǵy jyldary áleýmettik jelilerdegi aqparattyq-aǵartýshylyq qyzmetti belsendi júrgizip keledi. Basqarmanyń resmi resýrstarynda dini saýattylyqty arttyrýǵa, dástúrli rýhani qundylyqtardy nasihattaýǵa jáne jastardy radikaldy ideologiiadan saqtandyrýǵa baǵyttalǵan materialdar turaqty jariialanyp otyrady.
Basqarma áleýmettik jelilerde tikelei efirler uiymdastyryp, turǵyndarmen keri bailanys ornatýǵa erekshe kóńil bóledi. Sondai-aq qaladaǵy saýda oryndary, oqý oryndary, áskeri qurylymdar men túrli eńbek ujymdarynda aqparattyq-túsindirý kezdesýleri ótkizilip, destrýktivti dini aǵymdardyń belgileri, zaiyrly memlekettiń qundylyqtary jáne qoǵamdaǵy beibitshilik mádenieti túsindiriledi.
Budan bólek, Almatyda dini turaqtylyqty nyǵaitý jáne jastardyń dini saýattylyǵyn arttyrý maqsatynda arnaiy oqytý seminarlary ótkizilip, aqparattyq-túsindirý toptarynyń jumysy kúsheitilýde. Mundai sharalar qoǵamda radikaldy ideologiialarǵa qarsy immýnitet qalyptastyrýǵa jáne dini kelisimdi saqtaýǵa baǵyttalǵan.
