Keiingi tórt jylda Qazaqstanda 290-nan astam dini radikal sottalyp, 10 terakt pen zorlyq-zombylyq áreketiniń joly kesilgen. UQK dereginshe, internetten radikaldy mazmundaǵy 100 myńǵa jýyq silteme de buǵattalǵan. Mundai qaýiptiń aldyn alý jumystary óńirlerde de júrgizilip keledi. Sonyń ishinde Almatyda 2017 jyldan beri Din isteri jónindegi basqarmasy janyndaǵy Keńes berý jáne ońaltý ortalyǵy destrýktivti dini aǵymdardyń yqpalyna túsken azamattarǵa teologiialyq jáne psihologiialyq kómek kórsetedi.
Alaida radikaldanýdyń aldyn alý tek mamandardyń jumysyna tirelmeidi. Adam mundai ideologiianyń yqpalyna qalai túsedi? Onyń aldyn alýda otbasynyń róli qandai? Destrýktivti dini aǵymdardan zardap shekkenderge 10 jyl boiy kómek kórsetken psiholog Limana Qoishieva Dalanews.kz redaktsiiasyna onyń psihologiialyq sebepteri men alǵashqy belgilerin túsindirdi.
Psihologtyń sózinshe, destrýktivti dini aǵymdardyń yqpalyna túsken adamdy qalypty ómirge qaitarý tájiribesinde otbasynyń qoldaýy airyqsha ról atqarady.
"Men Din problemalaryn zertteý ortalyǵynda destrýktivti dini aǵymdardan zardap shekkenderge psihologiialyq kómek kórsetý bólimin on jyl basqardym. Tájiribemde radikaldy nemese basqa da destrýktivti dini toptardyń yqpalyna túsken adamdarmen etene jumys istedim. Olardy bul ortadan shyǵarýda, adamnyń sanasyn qaitadan táýelsiz etýge kómektesýde otbasynyń róli óte joǵary boldy. Sondyqtan jaqyndarynyń mahabbaty, súiispenshiligi men senimin birinshi orynǵa qoiar edim. Cebebi otbasy – adamnyń ózin qaýipsiz ári qajet sezinýine, ózin baǵalaýyna jáne ómirdegi qiyndyqtardy eńserýine yqpal etetin alǵashqy áleýmettik orta", - deidi maman.
Psiholog otbasynda emotsionaldyq bailanys myqty bolyp, adamdar bir-birin tyńdap, pikirin qurmettese, adam qiyndyq týyndaǵanda jaýapty syrttan izdemei, aldymen jaqyndaryna júgine alatynyn jetkizdi.
"Degenmen búkil jaýapkershilikti tek otbasyǵa artyp qoiý durys emes. Olar jalǵyz barlyq qaýiptiń aldyn ala almaidy. Bul jerde mektep, adamnyń ortasy, psihologtar, dintanýshylar, basqa da mamandar, qoǵam jáne internettegi aqparattyq orta – barlyǵy birge jumys isteýi kerek", - deidi ol.
Radikaldy ortaǵa kimder kóbirek osal?
Psihologtyń kópjyldyq tájiribesinde radikaldy nemese destrýktivti toptardyń yqpalyna túsken adamdarda jii kezdesetin birneshe psihologiialyq jáne áleýmettik faktor bolǵan. Olardyń qatarynda jalǵyzdyq, jaqynyn joǵaltý, ómirlik daǵdarys, ózin qoǵamǵa qajetsiz seziný, qatty kúizelis, renish, ádiletsizdik sezimi, áleýmettik oqshaýlaný, ózin tómen baǵalaý jáne ómirlik maqsattyń bolmaýy bar.
Kei jaǵdaida otbasyndaǵy aýyr janjal nemese jumys ornynda ózin ádiletsizdikke ushyradym dep seziný de adamdy basqa ortadan «ádilet» pen qoldaý izdeýge itermeleýi múmkin.
"Tájiribemde ata-anasymen úlken janjalǵa kelgen, týystarynan alystaǵan nemese jumys ornynda ádiletsizdik kórdim dep eseptegen adamdar boldy. Olar basqa ortadan ádilet, tynyshtyq izdei bastaidy. Osyndai sátte belgili bir top oǵan daiyn jaýap usynyp, erekshe kóńil bólip, "biz seni túsinemiz" degen sezim týdyrýy múmkin", - deidi psiholog.
Ásirese ómiriniń mánin izdep júrgen adam mundai yqpalǵa osal bolyp jatady. "Men ne úshin ómir súrip júrmin?", "Meniń ómirdegi missiiam qandai?" degen suraqtarǵa jaýap tappaǵan kezde oǵan barlyq saýalǵa qarapaiym ári daiyn jaýap beretin orta tartymdy kórinedi.
Mamannyń tájiribesinde mundai toptardyń yqpalyna túskenderdiń basym bóligi jastar bolǵan.
"Biz jumys istegen kezeńde mundai adamdardyń shamamen 70-80 paiyzy jasóspirimder men 35-36 jasqa deiingi jastardyń arasynda kezdesetin. Óitkeni jasóspirimdik jáne jastyq kezeńde adamnyń ózindik «Meni» qalyptasyp, qoǵamnan óz ornyn izdeý protsesi júredi. Bul kezde qurdastardyń, áleýmettik jeliler men túrli qaýymdastyqtardyń yqpaly kúsheiedi", - deidi ol.
Alaida psiholog radikaldanýdy tek jastarǵa nemese bilim deńgeii tómen adamdarǵa tán qubylys dep qabyldamaý keregin eskertedi. Onyń tájiribesinde joǵary bilimdi, birneshe til biletin adamdardyń da destrýktivti toptardyń yqpalyna túsken jaǵdailary bolǵan.
Bir belgige qarap qorytyndy jasaýǵa bolmaidy
Maman qoǵamdaǵy mańyzdy máseleniń biri retinde dindarlyq pen radikaldanýdy shatastyrmaý qajettigin atap ótti.
Onyń sózinshe, adamnyń meshitke barýy, Quran oqýy, dini bilim alýǵa talpynýy nemese dinge qatysty suraqtar qoia bastaýy ózdiginen qaýiptiń belgisi emes.
"Dini qyzyǵýshylyq tanytý, dini bilim alýǵa umtylý, meshitke barý, Quran oqý nemese dini máseleler boiynsha suraq qoiýdyń ózi radikaldaný emes. Qazir otbasylyq qiyndyqqa tap bolǵan adamdardyń arasynda da rýhani tirekti dinnen izdep, sonyń arqasynda otbasyn saqtap qalyp jatqandar bar. Muny radikaldaný dep qarastyrýǵa bolmaidy", - deidi psiholog.
Kei adamdar aýyr kúizelis, jalǵyzdyq nemese ómirlik daǵdarys kezinde rýhani tirek izdeidi. Bul adamnyń psihologiialyq turǵyda ózin qalpyna keltirý tásilderiniń biri bolýy múmkin.
Psiholog óz tájiribesindegi bir oqiǵany mysalǵa keltirdi. Jol apatynan kúieýi men balalarynan aiyrylyp, ózi ǵana tiri qalǵan áiel ómiriniń mánin joǵaltqan. Aýyr qaiǵydan keiin oǵan rýhani mazmundaǵy kitap syiǵa berilip, keiin áiel ártúrli rýhani ilimderge qyzyǵa bastaǵan.
"Onyń ómir súrýge kúshi de, qýanyshy da qalmaǵan edi. Bir kitaptan bastap, keiin basqa eńbekterdi oqyp, belgili bir rýhani topqa aralasty. Meditatsiialarǵa qatysty. Biraq ýaqyt óte kele, shamamen 10-15 jyldan keiin jan dúniesi birtindep qalpyna kelip, qalypty ómirine oraldy. Bul mysaldy eshkimdi aqtaý nemese qandai da bir topty qoldaý úshin aityp otyrǵan joqpyn. Bir adamnyń basynan ótken jaǵdai retinde ǵana aityp otyrmyn", - deidi maman.
Balanyń telefonyn jasyryn tekserý máseleni sheshpeidi
Internet pen áleýmettik jeli jastardyń dúnietanymyna yqpal etetin mańyzdy ortaǵa ainaldy. Biraq psihologtyń pikirinshe, balany qaýipti kontentten qorǵaýdyń tiimdi joly jappai tyiym men qatań baqylaý emes.
"Eń tiimdi aldyn alý sharasy – balanyń syni oilaýyn, emotsionaldyq turaqtylyǵyn jáne ómirlik maqsatyn qalyptastyrý. Jastarmen din, qundylyq, dostyq, jaýapkershilik, senim jáne internet qaýipsizdigi týraly ashyq sóilesý kerek", - deidi maman.
Ata-ana balanyń jeke keńistigin de qurmetteýi qajet. Telefonyn únemi tekserý, jasyryn ańdý, urysý nemese qorqytý kerisinshe aradaǵy senimdi buzýy múmkin.
Mundai jaǵdaida bala "anam báribir túsinbeidi" nemese "aitsam, úide dúrbeleń bastalady" degen oimen tipti usaq máselelerin de jasyra bastaidy.
"Baqylaýdan buryn dialog bolýy kerek. Árine, naqty qaýip baiqalsa, ata-ananyń aralasýy qajet. Biraq oǵan deiin bala ata-anasyna qoryqpai kele alatyndai qarym-qatynas qalyptasýy kerek", - deidi psiholog.
Jaqyn adam radikaldy ideialardy qoldai bastasa, ne isteý kerek?
Maman mundai jaǵdaida eń áýeli adammen emotsionaldyq bailanysty úzip almaýǵa keńes beredi. Aiyptaý, qorqytý nemese birden qysym kórsetý ony otbasynan odan ári alystatyp jiberedi.
Aldymen naqty qandai ózgerister bolyp jatqanyn baqylap, qajet jaǵdaida mamandardan keńes alǵan durys. Psiholog adamnyń emotsionaldyq jáne psihologiialyq jaǵdaiyn baǵalaýǵa kómektese alady. Al dini máseleler boiynsha bilikti teologtar men dintanýshylardyń kómegine júgingen jón.
"Adamnyń ózi mamanǵa barýdan bas tartsa da, ata-anasy nemese jaqyndary aldymen mamanmen sóilese alady. Olar maman men jaqynynyń arasynda kópir bolýy kerek. Ne istep júrgeniniń durys-burysyn túsiný úshin ata-ananyń ózi de saýatty aqparat alýy qajet", - deidi ol.
Degenmen qaýip naqty sipat ala bastasa, jaǵdaiǵa basqasha qaraý kerek.
"Eger adam zorlyq-zombylyq jasaýǵa naqty niet bildirse, qarý nemese basqa da qaýipti zattardy izdei bastasa, naqty adamdarǵa qaýip tóndirse, mundai jaǵdaida tek otbasylyq áńgimemen shektelýge bolmaidy. Tiisti qaýipsizdik jáne quqyq qorǵaý organdaryna júginý qajet", - dep eskertti psiholog.
Psihologtan keńes
Psiholog dini ekstremizm men radikaldanýdyń aldyn alý úshin otbasylarǵa bes máselege erekshe nazar aýdarýǵa keńes beredi.
Birinshisi – tyńdai bilý. Bala sóilegen kezde sózin bólmei, pikirin sońyna deiin tyńdaý jáne «men saǵan senemin, men seniń janyńdamyn» degen sezimdi qalyptastyrý mańyzdy.
Ekinshisi – emotsionaldyq bailanysty saqtaý. «Qandai jaǵdai bolsa da, maǵan aita alasyń» degen senim sóz júzinde ǵana emes, ata-ananyń is-áreketinen de kórinýi kerek.
Úshinshisi – syni oilaýdy damytý. Bala internetten kórgen nemese estigen kez kelgen aqparatty absoliýtti shyndyq retinde qabyldamaýdy úirenýi qajet.
Tórtinshisi – din týraly saýatty aqparat berý. Dini máselelerge qatysty suraq týyndasa, kezdeisoq internet paraqshalarynan emes, bilikti ári senimdi mamandardan jaýap izdegen durys.
Besinshisi – ózgeristerdi erte baiqaý. Bir ǵana áreket nemese syrtqy belgi boiynsha qorytyndy jasamai, adamnyń minez-qulqy men dúnietanymyndaǵy ózgeristerdiń jiyntyǵyn baqylaý qajet.
"Ekstremizmniń aldyn alýdaǵy eń myqty qorǵandardyń biri, adam otbasynda ózin qajet, súiikti sezinýi tiis. Otbasynyń mindeti – balany qorqytyp basqarý emes, ómirdegi kúrdeli suraqtarǵa jaýap izdei alatyn, syni oilaityn jáne jaýapkershilikpen sheshim qabyldaityn tulǵa etip tárbieleý", - deidi maman.
Psiholog dini ekstremizmniń aldyn alý barysynda taǵy bir mańyzdy qaǵidany umytpaý keregin atap ótti.
"Dinniń ózin radikalizmmen teńestirýge bolmaidy. Sondyqtan aldyn alý kezinde adamnyń dini senimine qurmetpen qaraý men zorlyq-zombylyqty nasihattaityn ideologiiaǵa qarsy ustanymdy qatar saqtaý mańyzdy", - dep túiindedi ol.
