كەيٸنگٸ تٶرت جىلدا قازاقستاندا 290-نان استام دٸني راديكال سوتتالىپ, 10 تەراكت پەن زورلىق-زومبىلىق ەرەكەتٸنٸڭ جولى كەسٸلگەن. ۇقك دەرەگٸنشە, ينتەرنەتتەن راديكالدى مازمۇنداعى 100 مىڭعا جۋىق سٸلتەمە دە بۇعاتتالعان. مۇنداي قاۋٸپتٸڭ الدىن الۋ جۇمىستارى ٶڭٸرلەردە دە جٷرگٸزٸلٸپ كەلەدٸ. سونىڭ ٸشٸندە الماتىدا 2017 جىلدان بەرٸ دٸن ٸستەرٸ جٶنٸندەگٸ باسقارماسى جانىنداعى كەڭەس بەرۋ جەنە وڭالتۋ ورتالىعى دەسترۋكتيۆتٸ دٸني اعىمداردىڭ ىقپالىنا تٷسكەن ازاماتتارعا تەولوگييالىق جەنە پسيحولوگييالىق كٶمەك كٶرسەتەدٸ.
الايدا راديكالدانۋدىڭ الدىن الۋ تەك مامانداردىڭ جۇمىسىنا تٸرەلمەيدٸ. ادام مۇنداي يدەولوگييانىڭ ىقپالىنا قالاي تٷسەدٸ? ونىڭ الدىن الۋدا وتباسىنىڭ رٶلٸ قانداي? دەسترۋكتيۆتٸ دٸني اعىمداردان زارداپ شەككەندەرگە 10 جىل بويى كٶمەك كٶرسەتكەن پسيحولوگ ليمانا قويشيەۆا Dalanews.kz رەداكتسيياسىنا ونىڭ پسيحولوگييالىق سەبەپتەرٸ مەن العاشقى بەلگٸلەرٸن تٷسٸندٸردٸ.
پسيحولوگتىڭ سٶزٸنشە, دەسترۋكتيۆتٸ دٸني اعىمداردىڭ ىقپالىنا تٷسكەن ادامدى قالىپتى ٶمٸرگە قايتارۋ تەجٸريبەسٸندە وتباسىنىڭ قولداۋى ايرىقشا رٶل اتقارادى.
"مەن دٸن پروبلەمالارىن زەرتتەۋ ورتالىعىندا دەسترۋكتيۆتٸ دٸني اعىمداردان زارداپ شەككەندەرگە پسيحولوگييالىق كٶمەك كٶرسەتۋ بٶلٸمٸن ون جىل باسقاردىم. تەجٸريبەمدە راديكالدى نەمەسە باسقا دا دەسترۋكتيۆتٸ دٸني توپتاردىڭ ىقپالىنا تٷسكەن ادامدارمەن ەتەنە جۇمىس ٸستەدٸم. ولاردى بۇل ورتادان شىعارۋدا, ادامنىڭ ساناسىن قايتادان تەۋەلسٸز ەتۋگە كٶمەكتەسۋدە وتباسىنىڭ رٶلٸ ٶتە جوعارى بولدى. سوندىقتان جاقىندارىنىڭ ماحابباتى, سٷيٸسپەنشٸلٸگٸ مەن سەنٸمٸن بٸرٸنشٸ ورىنعا قويار ەدٸم. Cەبەبٸ وتباسى – ادامنىڭ ٶزٸن قاۋٸپسٸز ەرٸ قاجەت سەزٸنۋٸنە, ٶزٸن باعالاۋىنا جەنە ٶمٸردەگٸ قيىندىقتاردى ەڭسەرۋٸنە ىقپال ەتەتٸن العاشقى ەلەۋمەتتٸك ورتا", - دەيدٸ مامان.
پسيحولوگ وتباسىندا ەموتسيونالدىق بايلانىس مىقتى بولىپ, ادامدار بٸر-بٸرٸن تىڭداپ, پٸكٸرٸن قۇرمەتتەسە, ادام قيىندىق تۋىنداعاندا جاۋاپتى سىرتتان ٸزدەمەي, الدىمەن جاقىندارىنا جٷگٸنە الاتىنىن جەتكٸزدٸ.
"دەگەنمەن بٷكٸل جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ تەك وتباسىعا ارتىپ قويۋ دۇرىس ەمەس. ولار جالعىز بارلىق قاۋٸپتٸڭ الدىن الا المايدى. بۇل جەردە مەكتەپ, ادامنىڭ ورتاسى, پسيحولوگتار, دٸنتانۋشىلار, باسقا دا ماماندار, قوعام جەنە ينتەرنەتتەگٸ اقپاراتتىق ورتا – بارلىعى بٸرگە جۇمىس ٸستەۋٸ كەرەك", - دەيدٸ ول.
راديكالدى ورتاعا كٸمدەر كٶبٸرەك وسال?
پسيحولوگتىڭ كٶپجىلدىق تەجٸريبەسٸندە راديكالدى نەمەسە دەسترۋكتيۆتٸ توپتاردىڭ ىقپالىنا تٷسكەن ادامداردا جيٸ كەزدەسەتٸن بٸرنەشە پسيحولوگييالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك فاكتور بولعان. ولاردىڭ قاتارىندا جالعىزدىق, جاقىنىن جوعالتۋ, ٶمٸرلٸك داعدارىس, ٶزٸن قوعامعا قاجەتسٸز سەزٸنۋ, قاتتى كٷيزەلٸس, رەنٸش, ەدٸلەتسٸزدٸك سەزٸمٸ, ەلەۋمەتتٸك وقشاۋلانۋ, ٶزٸن تٶمەن باعالاۋ جەنە ٶمٸرلٸك ماقساتتىڭ بولماۋى بار.
كەي جاعدايدا وتباسىنداعى اۋىر جانجال نەمەسە جۇمىس ورنىندا ٶزٸن ەدٸلەتسٸزدٸككە ۇشىرادىم دەپ سەزٸنۋ دە ادامدى باسقا ورتادان «ەدٸلەت» پەن قولداۋ ٸزدەۋگە يتەرمەلەۋٸ مٷمكٸن.
"تەجٸريبەمدە اتا-اناسىمەن ٷلكەن جانجالعا كەلگەن, تۋىستارىنان الىستاعان نەمەسە جۇمىس ورنىندا ەدٸلەتسٸزدٸك كٶردٸم دەپ ەسەپتەگەن ادامدار بولدى. ولار باسقا ورتادان ەدٸلەت, تىنىشتىق ٸزدەي باستايدى. وسىنداي سەتتە بەلگٸلٸ بٸر توپ وعان دايىن جاۋاپ ۇسىنىپ, ەرەكشە كٶڭٸل بٶلٸپ, "بٸز سەنٸ تٷسٸنەمٸز" دەگەن سەزٸم تۋدىرۋى مٷمكٸن", - دەيدٸ پسيحولوگ.
ەسٸرەسە ٶمٸرٸنٸڭ مەنٸن ٸزدەپ جٷرگەن ادام مۇنداي ىقپالعا وسال بولىپ جاتادى. "مەن نە ٷشٸن ٶمٸر سٷرٸپ جٷرمٸن?", "مەنٸڭ ٶمٸردەگٸ ميسسييام قانداي?" دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ تاپپاعان كەزدە وعان بارلىق ساۋالعا قاراپايىم ەرٸ دايىن جاۋاپ بەرەتٸن ورتا تارتىمدى كٶرٸنەدٸ.
ماماننىڭ تەجٸريبەسٸندە مۇنداي توپتاردىڭ ىقپالىنا تٷسكەندەردٸڭ باسىم بٶلٸگٸ جاستار بولعان.
"بٸز جۇمىس ٸستەگەن كەزەڭدە مۇنداي ادامداردىڭ شامامەن 70-80 پايىزى جاسٶسپٸرٸمدەر مەن 35-36 جاسقا دەيٸنگٸ جاستاردىڭ اراسىندا كەزدەسەتٸن. ٶيتكەنٸ جاسٶسپٸرٸمدٸك جەنە جاستىق كەزەڭدە ادامنىڭ ٶزٸندٸك «مەنٸ» قالىپتاسىپ, قوعامنان ٶز ورنىن ٸزدەۋ پروتسەسٸ جٷرەدٸ. بۇل كەزدە قۇرداستاردىڭ, ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەر مەن تٷرلٸ قاۋىمداستىقتاردىڭ ىقپالى كٷشەيەدٸ", - دەيدٸ ول.
الايدا پسيحولوگ راديكالدانۋدى تەك جاستارعا نەمەسە بٸلٸم دەڭگەيٸ تٶمەن ادامدارعا تەن قۇبىلىس دەپ قابىلداماۋ كەرەگٸن ەسكەرتەدٸ. ونىڭ تەجٸريبەسٸندە جوعارى بٸلٸمدٸ, بٸرنەشە تٸل بٸلەتٸن ادامداردىڭ دا دەسترۋكتيۆتٸ توپتاردىڭ ىقپالىنا تٷسكەن جاعدايلارى بولعان.
بٸر بەلگٸگە قاراپ قورىتىندى جاساۋعا بولمايدى
مامان قوعامداعى ماڭىزدى مەسەلەنٸڭ بٸرٸ رەتٸندە دٸندارلىق پەن راديكالدانۋدى شاتاستىرماۋ قاجەتتٸگٸن اتاپ ٶتتٸ.
ونىڭ سٶزٸنشە, ادامنىڭ مەشٸتكە بارۋى, قۇران وقۋى, دٸني بٸلٸم الۋعا تالپىنۋى نەمەسە دٸنگە قاتىستى سۇراقتار قويا باستاۋى ٶزدٸگٸنەن قاۋٸپتٸڭ بەلگٸسٸ ەمەس.
"دٸني قىزىعۋشىلىق تانىتۋ, دٸني بٸلٸم الۋعا ۇمتىلۋ, مەشٸتكە بارۋ, قۇران وقۋ نەمەسە دٸني مەسەلەلەر بويىنشا سۇراق قويۋدىڭ ٶزٸ راديكالدانۋ ەمەس. قازٸر وتباسىلىق قيىندىققا تاپ بولعان ادامداردىڭ اراسىندا دا رۋحاني تٸرەكتٸ دٸننەن ٸزدەپ, سونىڭ ارقاسىندا وتباسىن ساقتاپ قالىپ جاتقاندار بار. مۇنى راديكالدانۋ دەپ قاراستىرۋعا بولمايدى", - دەيدٸ پسيحولوگ.
كەي ادامدار اۋىر كٷيزەلٸس, جالعىزدىق نەمەسە ٶمٸرلٸك داعدارىس كەزٸندە رۋحاني تٸرەك ٸزدەيدٸ. بۇل ادامنىڭ پسيحولوگييالىق تۇرعىدا ٶزٸن قالپىنا كەلتٸرۋ تەسٸلدەرٸنٸڭ بٸرٸ بولۋى مٷمكٸن.
پسيحولوگ ٶز تەجٸريبەسٸندەگٸ بٸر وقيعانى مىسالعا كەلتٸردٸ. جول اپاتىنان كٷيەۋٸ مەن بالالارىنان ايىرىلىپ, ٶزٸ عانا تٸرٸ قالعان ەيەل ٶمٸرٸنٸڭ مەنٸن جوعالتقان. اۋىر قايعىدان كەيٸن وعان رۋحاني مازمۇنداعى كٸتاپ سىيعا بەرٸلٸپ, كەيٸن ەيەل ەرتٷرلٸ رۋحاني ٸلٸمدەرگە قىزىعا باستاعان.
"ونىڭ ٶمٸر سٷرۋگە كٷشٸ دە, قۋانىشى دا قالماعان ەدٸ. بٸر كٸتاپتان باستاپ, كەيٸن باسقا ەڭبەكتەردٸ وقىپ, بەلگٸلٸ بٸر رۋحاني توپقا ارالاستى. مەديتاتسييالارعا قاتىستى. بٸراق ۋاقىت ٶتە كەلە, شامامەن 10-15 جىلدان كەيٸن جان دٷنيەسٸ بٸرتٸندەپ قالپىنا كەلٸپ, قالىپتى ٶمٸرٸنە ورالدى. بۇل مىسالدى ەشكٸمدٸ اقتاۋ نەمەسە قانداي دا بٸر توپتى قولداۋ ٷشٸن ايتىپ وتىرعان جوقپىن. بٸر ادامنىڭ باسىنان ٶتكەن جاعداي رەتٸندە عانا ايتىپ وتىرمىن", - دەيدٸ مامان.
بالانىڭ تەلەفونىن جاسىرىن تەكسەرۋ مەسەلەنٸ شەشپەيدٸ
ينتەرنەت پەن ەلەۋمەتتٸك جەلٸ جاستاردىڭ دٷنيەتانىمىنا ىقپال ەتەتٸن ماڭىزدى ورتاعا اينالدى. بٸراق پسيحولوگتىڭ پٸكٸرٸنشە, بالانى قاۋٸپتٸ كونتەنتتەن قورعاۋدىڭ تيٸمدٸ جولى جاپپاي تىيىم مەن قاتاڭ باقىلاۋ ەمەس.
"ەڭ تيٸمدٸ الدىن الۋ شاراسى – بالانىڭ سىني ويلاۋىن, ەموتسيونالدىق تۇراقتىلىعىن جەنە ٶمٸرلٸك ماقساتىن قالىپتاستىرۋ. جاستارمەن دٸن, قۇندىلىق, دوستىق, جاۋاپكەرشٸلٸك, سەنٸم جەنە ينتەرنەت قاۋٸپسٸزدٸگٸ تۋرالى اشىق سٶيلەسۋ كەرەك", - دەيدٸ مامان.
اتا-انا بالانىڭ جەكە كەڭٸستٸگٸن دە قۇرمەتتەۋٸ قاجەت. تەلەفونىن ٷنەمٸ تەكسەرۋ, جاسىرىن اڭدۋ, ۇرىسۋ نەمەسە قورقىتۋ كەرٸسٸنشە اراداعى سەنٸمدٸ بۇزۋى مٷمكٸن.
مۇنداي جاعدايدا بالا "انام بەرٸبٸر تٷسٸنبەيدٸ" نەمەسە "ايتسام, ٷيدە دٷربەلەڭ باستالادى" دەگەن ويمەن تٸپتٸ ۇساق مەسەلەلەرٸن دە جاسىرا باستايدى.
"باقىلاۋدان بۇرىن ديالوگ بولۋى كەرەك. ەرينە, ناقتى قاۋٸپ بايقالسا, اتا-انانىڭ ارالاسۋى قاجەت. بٸراق وعان دەيٸن بالا اتا-اناسىنا قورىقپاي كەلە الاتىنداي قارىم-قاتىناس قالىپتاسۋى كەرەك", - دەيدٸ پسيحولوگ.
جاقىن ادام راديكالدى يدەيالاردى قولداي باستاسا, نە ٸستەۋ كەرەك?
مامان مۇنداي جاعدايدا ەڭ ەۋەلٸ اداممەن ەموتسيونالدىق بايلانىستى ٷزٸپ الماۋعا كەڭەس بەرەدٸ. ايىپتاۋ, قورقىتۋ نەمەسە بٸردەن قىسىم كٶرسەتۋ ونى وتباسىنان ودان ەرٸ الىستاتىپ جٸبەرەدٸ.
الدىمەن ناقتى قانداي ٶزگەرٸستەر بولىپ جاتقانىن باقىلاپ, قاجەت جاعدايدا مامانداردان كەڭەس العان دۇرىس. پسيحولوگ ادامنىڭ ەموتسيونالدىق جەنە پسيحولوگييالىق جاعدايىن باعالاۋعا كٶمەكتەسە الادى. ال دٸني مەسەلەلەر بويىنشا بٸلٸكتٸ تەولوگتار مەن دٸنتانۋشىلاردىڭ كٶمەگٸنە جٷگٸنگەن جٶن.
"ادامنىڭ ٶزٸ مامانعا بارۋدان باس تارتسا دا, اتا-اناسى نەمەسە جاقىندارى الدىمەن مامانمەن سٶيلەسە الادى. ولار مامان مەن جاقىنىنىڭ اراسىندا كٶپٸر بولۋى كەرەك. نە ٸستەپ جٷرگەنٸنٸڭ دۇرىس-بۇرىسىن تٷسٸنۋ ٷشٸن اتا-انانىڭ ٶزٸ دە ساۋاتتى اقپارات الۋى قاجەت", - دەيدٸ ول.
دەگەنمەن قاۋٸپ ناقتى سيپات الا باستاسا, جاعدايعا باسقاشا قاراۋ كەرەك.
"ەگەر ادام زورلىق-زومبىلىق جاساۋعا ناقتى نيەت بٸلدٸرسە, قارۋ نەمەسە باسقا دا قاۋٸپتٸ زاتتاردى ٸزدەي باستاسا, ناقتى ادامدارعا قاۋٸپ تٶندٸرسە, مۇنداي جاعدايدا تەك وتباسىلىق ەڭگٸمەمەن شەكتەلۋگە بولمايدى. تيٸستٸ قاۋٸپسٸزدٸك جەنە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا جٷگٸنۋ قاجەت", - دەپ ەسكەرتتٸ پسيحولوگ.
پسيحولوگتان كەڭەس
پسيحولوگ دٸني ەكسترەميزم مەن راديكالدانۋدىڭ الدىن الۋ ٷشٸن وتباسىلارعا بەس مەسەلەگە ەرەكشە نازار اۋدارۋعا كەڭەس بەرەدٸ.
بٸرٸنشٸسٸ – تىڭداي بٸلۋ. بالا سٶيلەگەن كەزدە سٶزٸن بٶلمەي, پٸكٸرٸن سوڭىنا دەيٸن تىڭداۋ جەنە «مەن ساعان سەنەمٸن, مەن سەنٸڭ جانىڭدامىن» دەگەن سەزٸمدٸ قالىپتاستىرۋ ماڭىزدى.
ەكٸنشٸسٸ – ەموتسيونالدىق بايلانىستى ساقتاۋ. «قانداي جاعداي بولسا دا, ماعان ايتا الاسىڭ» دەگەن سەنٸم سٶز جٷزٸندە عانا ەمەس, اتا-انانىڭ ٸس-ەرەكەتٸنەن دە كٶرٸنۋٸ كەرەك.
ٷشٸنشٸسٸ – سىني ويلاۋدى دامىتۋ. بالا ينتەرنەتتەن كٶرگەن نەمەسە ەستٸگەن كەز كەلگەن اقپاراتتى ابسوليۋتتٸ شىندىق رەتٸندە قابىلداماۋدى ٷيرەنۋٸ قاجەت.
تٶرتٸنشٸسٸ – دٸن تۋرالى ساۋاتتى اقپارات بەرۋ. دٸني مەسەلەلەرگە قاتىستى سۇراق تۋىنداسا, كەزدەيسوق ينتەرنەت پاراقشالارىنان ەمەس, بٸلٸكتٸ ەرٸ سەنٸمدٸ مامانداردان جاۋاپ ٸزدەگەن دۇرىس.
بەسٸنشٸسٸ – ٶزگەرٸستەردٸ ەرتە بايقاۋ. بٸر عانا ەرەكەت نەمەسە سىرتقى بەلگٸ بويىنشا قورىتىندى جاساماي, ادامنىڭ مٸنەز-قۇلقى مەن دٷنيەتانىمىنداعى ٶزگەرٸستەردٸڭ جيىنتىعىن باقىلاۋ قاجەت.
"ەكسترەميزمنٸڭ الدىن الۋداعى ەڭ مىقتى قورعانداردىڭ بٸرٸ, ادام وتباسىندا ٶزٸن قاجەت, سٷيٸكتٸ سەزٸنۋٸ تيٸس. وتباسىنىڭ مٸندەتٸ – بالانى قورقىتىپ باسقارۋ ەمەس, ٶمٸردەگٸ كٷردەلٸ سۇراقتارعا جاۋاپ ٸزدەي الاتىن, سىني ويلايتىن جەنە جاۋاپكەرشٸلٸكپەن شەشٸم قابىلدايتىن تۇلعا ەتٸپ تەربيەلەۋ", - دەيدٸ مامان.
پسيحولوگ دٸني ەكسترەميزمنٸڭ الدىن الۋ بارىسىندا تاعى بٸر ماڭىزدى قاعيدانى ۇمىتپاۋ كەرەگٸن اتاپ ٶتتٸ.
"دٸننٸڭ ٶزٸن راديكاليزممەن تەڭەستٸرۋگە بولمايدى. سوندىقتان الدىن الۋ كەزٸندە ادامنىڭ دٸني سەنٸمٸنە قۇرمەتپەن قاراۋ مەن زورلىق-زومبىلىقتى ناسيحاتتايتىن يدەولوگيياعا قارسى ۇستانىمدى قاتار ساقتاۋ ماڭىزدى", - دەپ تٷيٸندەدٸ ول.
