قازاقستاننىڭ قورعانىس ەلەۋەتٸن ارتتىرۋ ٷشٸن قانداي ٶزگەرٸستەر قاجەت? ەسكەري ساراپشى پٸكٸرٸ

قازاقستاننىڭ قورعانىس ەلەۋەتٸن ارتتىرۋ ٷشٸن قانداي ٶزگەرٸستەر قاجەت? ەسكەري ساراپشى پٸكٸرٸ
جي/dalanews

قازٸرگٸ گەوساياسي جاعدايدا ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ نىعايتۋ, قورعانىس قابٸلەتٸن ارتتىرۋ جەنە ەسكەري تەحنولوگييالاردى دامىتۋ ەر مەملەكەت ٷشٸن ماڭىزدى مٸندەتتەردٸڭ بٸرٸنە اينالدى. ەلەمدەگٸ ەسكەري قاقتىعىستار زاماناۋي سوعىس جٷرگٸزۋ تەسٸلدەرٸن ٶزگەرتٸپ, قارۋلى كٷشتەردٸ جاڭا تالاپتارعا بەيٸمدەۋ قاجەتتٸگٸن كٶرسەتٸپ وتىر.

قازاقستان ٷشٸن دە ارمييانى جاڭعىرتۋ, وتاندىق قورعانىس ٶندٸرٸسٸن دامىتۋ, حالىقارالىق ەسكەري ىنتىماقتاستىقتى جەتٸلدٸرۋ جەنە زاماناۋي تەحنولوگييالاردى ەنگٸزۋ ٶزەكتٸ. وسى باعىتتارداعى باسىمدىقتار مەن الداعى مٸندەتتەر تۋرالى ەسكەري ساراپشى ەرمەك سەيٸتباتتالوۆپەن سۇحباتتاستىق, دەپ حابارلايدى dalanews.kz.

- قازٸرگٸ گەوساياسي احۋالدى ەسكەرسەك, قازاقستان ارميياسىنىڭ قورعانىس قابٸلەتٸ ەلدٸڭ ەگەمەندٸگٸ مەن اۋماقتىق تۇتاستىعىن قورعاۋعا قانشالىقتى دايىن?

– ەلەمدەگٸ گەوساياسي جاعداي كٷردەلەنٸپ كەلەدٸ. قىسقاشا توقتالىپ ٶتسەم, اقش-تا سايلاۋ ٶتٸپ, پرەزيدەنتتٸڭ ەكٸمشٸلٸگٸ كونگرەسستٸڭ قولداۋىنان ايىرىلدى. بۇل جاعدايدا ەكٸمشٸلٸك سىرتقى ساياساتتا بولجاعان ٸستەرٸنە قاراجات بٶلٸنبەي قالۋى مٷمكٸن. بٸراق تا وعان قاراماي يران اۋماعىنا ەۋە, تەڭٸز, قۇرلىق ەسكەرٸن جيناپ جٷر. يراندا سوعىسقا دايارلانىپ جاتىر. تاياۋ شىعىس يەمەننٸڭ حۋسيتتەرٸنەن سوققى الىپ وتىر. تٷركييا دا سوعىسقا بەلگٸلٸ دايارلىعى بار. يزرايلدە سايلاۋ اياقتالىپ, بەنيامين ناتانياحۋ بيلٸكتەن ايىرىلىپ قالدى. اقش-قا ولار كٶمەك كٶرسەتەمە ەلدە كٶرسەتپەي مە بۇل ەكٸتالاي بولىپ تۇر. كەيٸنگٸ كەزدە اقش رەسەيگە جاقىن بولىپ كەتتٸ, سونىڭ سٶزٸن سٶيلەپ, قولداۋ كٶرسەتٸپ جاتىر. رەسەي اقش-تىڭ قولداۋىن پايدالانىپ, ۋكرايناعا جەنە ەۆروپا ەلدەرٸنە ارناعان تالاپتارىن ٶسٸرٸپ جٸبەردٸ. وسى وقيعالاردىڭ سالدارىنان ۋكراينا «پەتريوت» زىمىراندارعا ارنالعان راس-3 پاكەتتەرٸسٸز, Starshield, Starlink جەنە بارلاۋ جٷيەسٸز قالۋى ەبدەن مٷمكٸن. سولتٷستٸك جەنە وڭتٷستٸك كورەيا, جاپونييا ەلدەرٸ قارۋلانىپ جاتىر. قىتاي ەلٸدە قارۋ-جاراعىن دايىنداپ تايۆان ارالىنىڭ جانىندا جاۋىنگەرلٸك جاتتىعۋلارىن جيٸ ٶتكٸزٸپ جٷر. قازٸرگٸ ۋاقىتتا ورتالىق ازييا سالىستىرمالى تٷردە تىنىش ايماق بولعانىمەن, بۇل جاعدايدىڭ قانشا ۋاقىتقا سوزىلاتىنى بەلگٸسٸز. سوندىقتان ەلٸمٸزدٸڭ قارۋلى كٷشتەرٸنٸڭ قورعانىس قابٸلەتٸن ارتتىرىپ, ەگەمەندٸك پەن اۋماقتىق تۇتاستىقتى قورعاۋعا دايىن بولۋىمىز قاجەت.

- ۋكرايناداعى سوعىس پەن تاياۋ شىعىستاعى قاقتىعىستار زاماناۋي سوعىس جٷرگٸزۋ تەسٸلدەرٸن ٶزگەرتتٸ. قازاقستان ارميياسى وسى جاڭا سىن-قاتەرلەرگە قانشالىقتى بەيٸمدەلٸپ جاتىر?

– قازاقستان قارۋلى كٷشتەرٸندە بەلگٸلٸ بٸر شارالار جٷزەگە اسىرىلىپ جاتىر. دەگەنمەن مەنٸڭ ويىمشا, قازٸرگٸ گەوساياسي كەڭٸستٸكتە سوعىس جٷرگٸزۋ تەسٸلدەرٸ ٶزگەرٸپ, جاڭا قاۋٸپ-قاتەرلەر پايدا بولعان كەزدە بۇل شارالاردىڭ جەتكٸلٸكتٸلٸگٸنە كٷمەنٸم بار.

بۇل باعىتتاعى جۇمىستى جەتٸلدٸرۋ قاجەت. اتاپ ايتقاندا, گيبريدتٸك سوعىسقا قارسى تۇرۋ ٷشٸن قارۋلى كٷشتەرمەن قاتار ارنايى كٷشتٸك قۇرىلىمداردىڭ دا مٷمكٸندٸكتەرٸن دامىتۋ كەرەك.

سونداي-اق ەۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس جٷيەسٸن كٷشەيتٸپ, عارىشتا, ەۋەدە جەنە جەردە بارلاۋ جٷرگٸزەتٸن قۇرالدارمەن قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى. راديوەلەكتروندىق كٷرەس, كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك جەنە قارسىلاستىڭ ستراتەگييالىق نىساندارىنا سوققى بەرە الاتىن موبيلدٸ كٷشتەر دە قاجەت.

- قازاقستاننىڭ قورعانىس سالاسىنداعى شەتەلدٸك قارۋ-جاراق پەن ەسكەري تەحنولوگييالارعا تەۋەلدٸلٸگٸ ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸككە قانشالىقتى قاۋٸپ تٶندٸرەدٸ? وتاندىق ەسكەري ٶندٸرٸستٸ دامىتۋدا قانداي مەسەلەلەر بار?

– باسقا ەلدەردٸڭ قارۋ-جاراعىنا تەۋەلدٸ بولۋ ٶتە قاۋٸپتٸ. قاجەت بولعان جاعدايدا ول مەملەكەت قارۋ-جاراق جەتكٸزۋدٸ توقتاتۋى مٷمكٸن. رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى سوعىس مۇنداي تەۋەلدٸلٸكتٸڭ تەۋەكەلدەرٸن كٶرسەتٸپ وتىر.

بٸرنەشە مەملەكەتتەن قارۋ-جاراق ساتىپ الۋ دا مەسەلەنٸ تولىق شەشپەيدٸ. ٶيتكەنٸ ەر ەلدٸڭ ەسكەري ستاندارتتارى, تەحنيكالىق رەگلامەنتتەرٸ, وق-دەرٸلەرٸ مەن پايدالانۋ ەرەجەلەرٸ ەرتٷرلٸ. بۇل ەسكەري مامانداردى دايارلاۋ مەن تەحنيكانى قولدانۋدا قيىندىق تۋعىزادى.

وتاندىق ەسكەري ٶندٸرٸستٸ دامىتۋ ٷشٸن الدىمەن ەلٸمٸزگە قانداي قارۋ-جاراق قاجەت ەكەنٸن انىقتاۋ كەرەك. ول ٷشٸن ەسكەري-ستراتەگييالىق زەرتتەۋلەر جٷرگٸزۋ قاجەت. سودان كەيٸن تيٸستٸ تەحنولوگييالاردى ساتىپ الىپ قانا قويماي, ولاردىڭ ٶندٸرٸسٸن, ليتسەنزيياسىن جەنە تەحنولوگييالىق مٷمكٸندٸكتەرٸن ەلٸمٸزگە كٶشٸرۋ ماڭىزدى. شەتەلدٸك مامانداردىڭ كٶمەگٸمەن وتاندىق كادرلاردى دايارلاپ, كەيٸن ٶز تەحنولوگييالارىمىزدى دامىتۋىمىز كەرەك.

– قازاقستان ۇقشۇ اياسىندا ەسكەري ىنتىماقتاستىق جٷرگٸزەدٸ. بۇل ۇيىمعا مٷشە بولۋ ەلٸمٸزدٸڭ قورعانىس قابٸلەتٸن قانشالىقتى كٷشەيتەدٸ?

– مەنٸڭ پٸكٸرٸمشە, قازٸرگٸ ۋاقىتتا ۇقشۇ-عا مٷشەلٸكتٸڭ قازاقستان ٷشٸن پايداسى از, ال بەلگٸلٸ بٸر شەكتەۋلەرٸ بار.

ۇيىم 1992 جىلى كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيٸن جاڭادان تەۋەلسٸزدٸك العان مەملەكەتتەردٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا قۇرىلدى. ول كەزدە كەيبٸر ەلدەردٸڭ ٶز ارميياسى جەتكٸلٸكتٸ دەڭگەيدە قالىپتاسپاعان ەدٸ. سوندىقتان ۇقشۇ باستاپقى كەزەڭدە قاۋٸپسٸزدٸككە قاتىستى پسيحولوگييالىق سەنٸم قالىپتاستىردى.

الايدا بٷگٸنگٸ جاعدايدا بۇل ۇيىم مٷشە مەملەكەتتەردٸڭ دەربەس ەسكەري ساياساتىنا, قارۋ-جاراق تاڭداۋىنا جەنە ٶز ستاندارتتارىن قالىپتاستىرۋىنا كەدەرگٸ كەلتٸرۋٸ مٷمكٸن. مەنٸڭ ويىمشا, ۇقشۇ قازٸرگٸ مٸندەتتەرٸن تولىق اتقارىپ وتىرعان جوق.

– دروندار, جاساندى ينتەللەكت جەنە كيبەرشابۋىلدار قازٸرگٸ سوعىستاردا ماڭىزدى رٶل اتقارا باستادى. قازاقستان ارميياسى بۇل تەحنولوگييالاردى ەنگٸزۋ بويىنشا قانداي دەڭگەيدە?

– دروندار مەن جاساندى ينتەللەكتٸنٸڭ رٶلٸن شەكتەن تىس باعالاۋدىڭ قاجەتٸ جوق. ولاردىڭ دا وسال تۇستارى بار. مىسالى, ۋكرايناداعى سوعىس ۇشقىشسىز اپپاراتتاردىڭ سپۋتنيكتٸك بايلانىس پەن ناۆيگاتسييالىق جٷيەلەرگە تەۋەلدٸ ەكەنٸن كٶرسەتتٸ. بايلانىس پەن ناۆيگاتسيياعا كەدەرگٸ كەلتٸرٸلسە, درونداردىڭ تيٸمدٸلٸگٸ تٶمەندەيدٸ.

جاساندى ينتەللەكت تە ەزٸرگە تولىق دەربەس جٷيە ەمەس. ونىڭ جۇمىسى ماماندار ەزٸرلەگەن الگوريتمدەر مەن وقىتۋ پروتسەستەرٸنە بايلانىستى. قارسىلاس جاساندى ينتەللەكتٸنٸڭ وسال تۇستارىن پايدالانىپ, جالعان نىسانالار ارقىلى ونىڭ جۇمىسىن تيٸمسٸز ەتۋٸ مٷمكٸن.

ال كيبەرشابۋىلدار شىنىمەن دە ماڭىزدى قاۋٸپتەردٸڭ بٸرٸنە اينالىپ وتىر. ينتەرنەتتٸ ٶشٸرمەي-اق, جەلٸگە قوسىلعان جٷيەلەرگە شابۋىل جاساپ, قارسىلاستىڭ اقپاراتتىق ينفراقۇرىلىمىنا زييان كەلتٸرۋگە بولادى. جاساندى ينتەللەكت دامىعان سايىن كيبەرقاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ دە كٷردەلەنە تٷسەدٸ.

مەنٸڭ پايىمداۋىمشا, قازاقستان قارۋلى كٷشتەرٸنٸڭ دروندار, ۇشقىشسىز اپپاراتتار, جاساندى ينتەللەكت جەنە كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك سالاسىنداعى ەلەۋەتٸ ەزٸرگە جوعارى دەڭگەيدە ەمەس. بۇل باعىتتاردى ودان ەرٸ دامىتۋ قاجەت.

– قازاقستان ارميياسىنىڭ جاۋىنگەرلٸك دايىندىعى مەن كەسٸبي دەڭگەيٸن ارتتىرۋ ٷشٸن قانداي جٷيەلٸ ٶزگەرٸستەر قاجەت?

– ەڭ الدىمەن, ەلٸمٸزگە تٶنۋٸ مٷمكٸن قاۋٸپ-قاتەرلەر مەن تەۋەكەلدەردٸڭ تٸزٸمٸن جاساۋ قاجەت. ەربٸر قاۋٸپتٸڭ قانداي ستسەناريي بويىنشا تۋىنداۋى مٷمكٸن ەكەنٸن, ىقتيمال قارسىلاستار مەن وداقتاستاردى انىقتاۋ كەرەك.

سودان كەيٸن ىقتيمال ەسكەري جاعدايلاردا قارۋلى كٷشتەرٸمٸز قانداي ەرەكەت جاساۋى تيٸس ەكەنٸن جوسپارلاعان جٶن. قانداي وپەراتسيياعا قانداي قارۋ-جاراق قاجەت بولاتىنى, ونى مەڭگەرەتٸن مامانداردى قالاي دايارلاۋ كەرەكتٸگٸ دە وسى جوسپارعا سەيكەس ايقىندالۋى تيٸس.

سٸز ايتقان جٷيەلٸ ٶزگەرٸستەر ٶتە ماڭىزدى. جٷيە ٶزدٸگٸنەن جۇمىس ٸستەپ, ونىڭ بارلىق بٶلٸگٸ بٸر-بٸرٸمەن بايلانىستا بولۋى كەرەك. سوندا ەربٸر جۇمىستى قايتا-قايتا سىرتتان ىنتالاندىرىپ وتىرۋدىڭ قاجەتٸ بولمايدى. قۇرىلعان مەحانيزم تۇراقتى جۇمىس ٸستەپ, ونى تەك باقىلاپ وتىرۋ جەتكٸلٸكتٸ. مەنٸڭشە, قىزمەتتٸ وسىلاي ۇيىمداستىرۋ قاجەت.