Qazaqstanda otbasy institýtyn nyǵaitý tek bala týý kórsetkishin arttyrý nemese áleýmettik tólemderdi kóbeitýmen shektelmeýi tiis. Jas otbasylardyń baspanaǵa qol jetkizýi, ata-analardyń turaqty jumyspen qamtylýy, bala tárbiesine qolaily jaǵdai jasaý jáne turmystyq zorlyq-zombylyqtyń aldyn alý – otbasylyq saiasattyń negizgi baǵyttaryna ainalýy qajet. Abai atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogikalyq ýniversitetiniń kafedra meńgerýshisi, saiasi ǵylymdarynyń doktory Jomart Simtikovtiń pikirinshe, otbasynyń beriktigi eń aldymen áleýmettik qaýipsizdikke, ekonomikalyq turaqtylyqqa jáne otbasy músheleriniń ózara jaýapkershiligine bailanysty, dep habarlaidy dalanews.kz.
Jomart Simtikov Qazaqstandaǵy otbasylyq saiasatty keshendi túrde qarastyrý qajettigin aitady. Onyń sózinshe, otbasy – qoǵamnyń bastapqy áleýmettik uiasy ǵana emes, ulttyq mádeniet, tarihi jady, adamgershilik qaǵidattar men azamattyq jaýapkershilik qalyptasatyn negizgi orta.
Sarapshy qazirgi qoǵamda otbasynyń dástúrli róli saqtalǵanymen, onyń qurylymy men kúndelikti ómirine áser etetin faktorlar kóbeigenin atap ótedi. Ýrbanizatsiia, eńbek kóshi-qony, tsifrlandyrý, áleýmettik jeliler, ekonomikalyq turaqsyzdyq jáne ómir saltynyń ózgerýi otbasylyq qatynastarǵa tikelei yqpal etip otyr.
Bir jaǵynan, jastar bilim alyp, kásibi turǵydan damýǵa umtylady. Ekinshi jaǵynan, baspana máselesi, turaqty jumystyń bolmaýy, tabystyń jetkiliksizdigi jáne bala tárbiesine ketetin shyǵyndar jas otbasylardyń derbes ómir bastaýyn qiyndatady. Mundai jaǵdailar nekege turýdy keiinge qaldyrýǵa jáne bala týý josparyn ózgertýge áser etýi múmkin.

Jas otbasylarǵa qandai qoldaý qajet?
Jomart Simtikovtiń pikirinshe, memlekettiń mindeti – jastardy erte nekege turýǵa nemese kópbalaly bolýǵa ákimshilik jolmen yntalandyrý emes. Kerisinshe, olardyń sanaly túrde otbasy quryp, bala tárbieleýine múmkindik beretin áleýmettik-ekonomikalyq jaǵdai qalyptastyrý mańyzdy.
Ol úshin jas otbasylardyń turǵyn úige qoljetimdiligin keńeitý, jumyspen qamtýǵa járdemdesý, meditsinalyq qyzmet sapasyn arttyrý jáne bala kútimine arnalǵan infraqurylymdy damytý qajet.
Sarapshy demografiialyq saiasatty tek týý kórsetkishimen baǵalaýǵa bolmaitynyn da atap ótedi. Dúniege kelgen árbir balanyń densaýlyǵy, sapaly bilim alýy, qaýipsiz ortada ósýi jáne tolyqqandy damýy qamtamasyz etilýi kerek.
Osy rette memlekettik qoldaý bala týǵan kezde beriletin bir rettik tólemmen shektelmeýi tiis. Otbasy balanyń dúniege kelgen sátinen bastap onyń bilim alyp, kásibi maman bolyp qalyptasýyna deiin áleýmettik qoldaýdyń turaqty júiesin sezinýi qajet.
Áke tárbiesi – otbasy turaqtylyǵynyń mańyzdy bóligi
Saiasattanýshy otbasylyq qundylyqtardy nyǵaitýda ulttyq tárbie men zamanaýi kózqarastyń úilesýi mańyzdy ekenin aitady. Qazaq qoǵamyndaǵy úlkenge qurmet, ata-ana aldyndaǵy paryz, týystyq bailanys jáne urpaq tárbiesi sekildi ustanymdar búgin de ózektiligin joǵaltqan joq.
Alaida dástúrli qundylyqtardy qazirgi qoǵamnyń ózgeristerine qarsy qoiý durys emes. Otbasyndaǵy er men áieldiń jaýapkershiligi ózara qurmet pen seriktestikke negizdelýi kerek. Al bala tárbiesi tek ananyń emes, ákeniń de ortaq mindeti retinde qarastyrylǵany jón.
Sarapshynyń paiymdaýynsha, ákelerdiń tárbielik rólin kúsheitý, ata-áje institýtynyń áleýetin paidalaný, jastardyń nekege jáne ata-ana bolýǵa sanaly kózqarasyn qalyptastyrý – otbasylyq mádenietti damytýdyń mańyzdy baǵyttary.
Sonymen birge otbasylyq tárbie ata-ananyń bedeline ǵana emes, olardyń jeke úlgisine, balamen ashyq qarym-qatynasyna jáne balanyń tulǵalyq erekshelikterin qurmetteýge negizdelýi tiis.
Turmystyq zorlyq-zombylyqqa tózimdilik tanytýǵa bolmaidy
Otbasylyq saiasattaǵy kúrdeli máselelerdiń biri – turmystyq zorlyq-zombylyqtyń aldyn alý. Jomart Simtikov bul qubylysty jekelegen otbasynyń ishki máselesi retinde qarastyrýǵa bolmaitynyn aitady. Óitkeni ol adamnyń negizgi quqyqtaryna, qoǵamdyq qaýipsizdikke jáne balalardyń psihologiialyq damýyna tikelei áser etedi.
Zorlyq-zombylyq jaǵdaiynda ósken balalardyń psihologiialyq damýyna, áleýmettik minez-qulqyna jáne bolashaqtaǵy otbasylyq ómirine keri yqpal etý qaýpi bar. Sondyqtan mundai jaǵdailardyń aldyn alý tek quqyq qorǵaý organdarynyń mindeti emes. Bul iske bilim berý, densaýlyq saqtaý, áleýmettik qorǵaý mekemeleri men azamattyq qoǵam institýttary da atsalysýy qajet.
Sarapshy bul baǵytta úsh mindetke basymdyq berýdi usynady. Birinshisi – otbasylyq janjaldardy erte anyqtap, psihologiialyq keńes berý jáne quqyqtyq saýattylyqty arttyrý arqyly aldyn alý. Ekinshisi – jábirlenýshilerdi qaýipsiz baspanamen, meditsinalyq, psihologiialyq jáne zań kómegimen qamtamasyz etý. Úshinshisi – zorlyq-zombylyq jasaǵan adamdardyń zań aldyndaǵy jaýapkershiligin qamtamasyz etý.
«Otbasyn saqtaý maqsaty zorlyq-zombylyqqa tózimdilik tanytýdy bildirmeýi kerek» degen ustanymdy alǵa tartqan sarapshy otbasynyń beriktigi onyń syrtqy formasymen emes, ishki qaýipsizdigimen jáne ózara qurmetimen ólshenetinin atap ótedi.
Otbasylyq saiasat júieli tásildi qajet etedi
Jomart Simtikovtiń pikirinshe, otbasyn qoldaý bir ǵana memlekettik organnyń mindeti bolmaýy kerek. Bul baǵytta áleýmettik qorǵaý, bilim berý, densaýlyq saqtaý, turǵyn úi, jumyspen qamtý, mádeniet jáne quqyq qorǵaý salalarynyń ózara úilesimdi jumysy qajet.
Sonymen qatar aýyl men qaladaǵy otbasylardyń áleýmettik jaǵdaiy birdei emes. Infraqurylymǵa, meditsinalyq jáne áleýmettik qyzmetterge qoljetimdilik ár óńirde ártúrli bolýy múmkin. Sondyqtan memlekettik saiasatta biryńǵai qaǵidattarmen qatar, jergilikti erekshelikterdi eskeretin sharalar da qarastyrylýy tiis.
Sarapshy otbasylyq saiasattyń nátijesin tek demografiialyq kórsetkishter arqyly baǵalaý jetkiliksiz dep esepteidi. Otbasylardyń tabys deńgeii, turǵyn úi jaǵdaiy, balalardyń bilim men meditsinalyq qyzmetke qoljetimdiligi, ata-analardyń jumyspen qamtylýy jáne otbasyndaǵy qaýipsizdik deńgeii de nazarda bolýy qajet.
Ol otbasylyq saiasatty jetildirý úshin uzaq merzimdi ulttyq tujyrymdamany damytý, jas otbasylardy qoldaýdyń keshendi modelin qalyptastyrý, ákelerdiń jaýapkershiligin arttyrý, turmystyq zorlyq-zombylyqtyń aldyn alý jáne jumys berýshilerdi otbasyn qoldaý sharalaryna tartý mańyzdy ekenin aitady.
Sondai-aq úkimettik emes uiymdar, qoǵamdyq keńester, kásibi psihologtar men jergilikti qaýymdastyqtardyń bul iske belsendi qatysýy qajet.
Túiindei aitqanda, otbasyn nyǵaitý tek dástúrli qundylyqtardy dáripteýmen nemese áleýmettik tólemderdi arttyrýmen júzege aspaidy. Ol úshin ekonomikalyq turaqtylyq, áleýmettik ádilettilik, quqyqtyq qorǵalý, sapaly tárbie jáne otbasy músheleriniń ortaq jaýapkershiligi qatar damýy kerek. Sarapshynyń paiymynsha, otbasy institýtyna salynǵan investitsiia – eldiń adam kapitalyna, qoǵamdyq kelisimine jáne bolashaq urpaqtyń sapaly damýyna salynǵan uzaq merzimdi investitsiia.