ەكە تەربيەسٸ, بالا قاۋٸپسٸزدٸگٸ جەنە دەموگرافييا: ساراپشى وتباسىلىق ساياساتتىڭ باسىمدىقتارىن اتادى

ەكە تەربيەسٸ, بالا قاۋٸپسٸزدٸگٸ جەنە دەموگرافييا: ساراپشى وتباسىلىق ساياساتتىڭ باسىمدىقتارىن اتادى
magnific.com

قازاقستاندا وتباسى ينستيتۋتىن نىعايتۋ تەك بالا تۋۋ كٶرسەتكٸشٸن ارتتىرۋ نەمەسە ەلەۋمەتتٸك تٶلەمدەردٸ كٶبەيتۋمەن شەكتەلمەۋٸ تيٸس. جاس وتباسىلاردىڭ باسپاناعا قول جەتكٸزۋٸ, اتا-انالاردىڭ تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلۋى, بالا تەربيەسٸنە قولايلى جاعداي جاساۋ جەنە تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ – وتباسىلىق ساياساتتىڭ نەگٸزگٸ باعىتتارىنا اينالۋى قاجەت. اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ كافەدرا مەڭگەرۋشٸسٸ, ساياسي عىلىمدارىنىڭ دوكتورى جومارت سيمتيكوۆتٸڭ پٸكٸرٸنشە, وتباسىنىڭ بەرٸكتٸگٸ ەڭ الدىمەن ەلەۋمەتتٸك قاۋٸپسٸزدٸككە, ەكونوميكالىق تۇراقتىلىققا جەنە وتباسى مٷشەلەرٸنٸڭ ٶزارا جاۋاپكەرشٸلٸگٸنە بايلانىستى, دەپ حابارلايدى dalanews.kz.

جومارت سيمتيكوۆ قازاقستانداعى وتباسىلىق ساياساتتى كەشەندٸ تٷردە قاراستىرۋ قاجەتتٸگٸن ايتادى. ونىڭ سٶزٸنشە, وتباسى – قوعامنىڭ باستاپقى ەلەۋمەتتٸك ۇياسى عانا ەمەس, ۇلتتىق مەدەنيەت, تاريحي جادى, ادامگەرشٸلٸك قاعيداتتار مەن ازاماتتىق جاۋاپكەرشٸلٸك قالىپتاساتىن نەگٸزگٸ ورتا.

ساراپشى قازٸرگٸ قوعامدا وتباسىنىڭ دەستٷرلٸ رٶلٸ ساقتالعانىمەن, ونىڭ قۇرىلىمى مەن كٷندەلٸكتٸ ٶمٸرٸنە ەسەر ەتەتٸن فاكتورلار كٶبەيگەنٸن اتاپ ٶتەدٸ. ۋربانيزاتسييا, ەڭبەك كٶشٸ-قونى, تسيفرلاندىرۋ, ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەر, ەكونوميكالىق تۇراقسىزدىق جەنە ٶمٸر سالتىنىڭ ٶزگەرۋٸ وتباسىلىق قاتىناستارعا تٸكەلەي ىقپال ەتٸپ وتىر.

بٸر جاعىنان, جاستار بٸلٸم الىپ, كەسٸبي تۇرعىدان دامۋعا ۇمتىلادى. ەكٸنشٸ جاعىنان, باسپانا مەسەلەسٸ, تۇراقتى جۇمىستىڭ بولماۋى, تابىستىڭ جەتكٸلٸكسٸزدٸگٸ جەنە بالا تەربيەسٸنە كەتەتٸن شىعىندار جاس وتباسىلاردىڭ دەربەس ٶمٸر باستاۋىن قيىنداتادى. مۇنداي جاعدايلار نەكەگە تۇرۋدى كەيٸنگە قالدىرۋعا جەنە بالا تۋۋ جوسپارىن ٶزگەرتۋگە ەسەر ەتۋٸ مٷمكٸن.

جاس وتباسىلارعا قانداي قولداۋ قاجەت?

جومارت سيمتيكوۆتٸڭ پٸكٸرٸنشە, مەملەكەتتٸڭ مٸندەتٸ – جاستاردى ەرتە نەكەگە تۇرۋعا نەمەسە كٶپبالالى بولۋعا ەكٸمشٸلٸك جولمەن ىنتالاندىرۋ ەمەس. كەرٸسٸنشە, ولاردىڭ سانالى تٷردە وتباسى قۇرىپ, بالا تەربيەلەۋٸنە مٷمكٸندٸك بەرەتٸن ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق جاعداي قالىپتاستىرۋ ماڭىزدى.

ول ٷشٸن جاس وتباسىلاردىڭ تۇرعىن ٷيگە قولجەتٸمدٸلٸگٸن كەڭەيتۋ, جۇمىسپەن قامتۋعا جەردەمدەسۋ, مەديتسينالىق قىزمەت ساپاسىن ارتتىرۋ جەنە بالا كٷتٸمٸنە ارنالعان ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ قاجەت.

ساراپشى دەموگرافييالىق ساياساتتى تەك تۋۋ كٶرسەتكٸشٸمەن باعالاۋعا بولمايتىنىن دا اتاپ ٶتەدٸ. دٷنيەگە كەلگەن ەربٸر بالانىڭ دەنساۋلىعى, ساپالى بٸلٸم الۋى, قاۋٸپسٸز ورتادا ٶسۋٸ جەنە تولىققاندى دامۋى قامتاماسىز ەتٸلۋٸ كەرەك.

وسى رەتتە مەملەكەتتٸك قولداۋ بالا تۋعان كەزدە بەرٸلەتٸن بٸر رەتتٸك تٶلەممەن شەكتەلمەۋٸ تيٸس. وتباسى بالانىڭ دٷنيەگە كەلگەن سەتٸنەن باستاپ ونىڭ بٸلٸم الىپ, كەسٸبي مامان بولىپ قالىپتاسۋىنا دەيٸن ەلەۋمەتتٸك قولداۋدىڭ تۇراقتى جٷيەسٸن سەزٸنۋٸ قاجەت.

ەكە تەربيەسٸ – وتباسى تۇراقتىلىعىنىڭ ماڭىزدى بٶلٸگٸ

ساياساتتانۋشى وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى نىعايتۋدا ۇلتتىق تەربيە مەن زاماناۋي كٶزقاراستىڭ ٷيلەسۋٸ ماڭىزدى ەكەنٸن ايتادى. قازاق قوعامىنداعى ٷلكەنگە قۇرمەت, اتا-انا الدىنداعى پارىز, تۋىستىق بايلانىس جەنە ۇرپاق تەربيەسٸ سەكٸلدٸ ۇستانىمدار بٷگٸن دە ٶزەكتٸلٸگٸن جوعالتقان جوق.

الايدا دەستٷرلٸ قۇندىلىقتاردى قازٸرگٸ قوعامنىڭ ٶزگەرٸستەرٸنە قارسى قويۋ دۇرىس ەمەس. وتباسىنداعى ەر مەن ەيەلدٸڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸ ٶزارا قۇرمەت پەن سەرٸكتەستٸككە نەگٸزدەلۋٸ كەرەك. ال بالا تەربيەسٸ تەك انانىڭ ەمەس, ەكەنٸڭ دە ورتاق مٸندەتٸ رەتٸندە قاراستىرىلعانى جٶن.

ساراپشىنىڭ پايىمداۋىنشا, ەكەلەردٸڭ تەربيەلٸك رٶلٸن كٷشەيتۋ, اتا-ەجە ينستيتۋتىنىڭ ەلەۋەتٸن پايدالانۋ, جاستاردىڭ نەكەگە جەنە اتا-انا بولۋعا سانالى كٶزقاراسىن قالىپتاستىرۋ – وتباسىلىق مەدەنيەتتٸ دامىتۋدىڭ ماڭىزدى باعىتتارى.

سونىمەن بٸرگە وتباسىلىق تەربيە اتا-انانىڭ بەدەلٸنە عانا ەمەس, ولاردىڭ جەكە ٷلگٸسٸنە, بالامەن اشىق قارىم-قاتىناسىنا جەنە بالانىڭ تۇلعالىق ەرەكشەلٸكتەرٸن قۇرمەتتەۋگە نەگٸزدەلۋٸ تيٸس.

تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا تٶزٸمدٸلٸك تانىتۋعا بولمايدى

وتباسىلىق ساياساتتاعى كٷردەلٸ مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ – تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ. جومارت سيمتيكوۆ بۇل قۇبىلىستى جەكەلەگەن وتباسىنىڭ ٸشكٸ مەسەلەسٸ رەتٸندە قاراستىرۋعا بولمايتىنىن ايتادى. ٶيتكەنٸ ول ادامنىڭ نەگٸزگٸ قۇقىقتارىنا, قوعامدىق قاۋٸپسٸزدٸككە جەنە بالالاردىڭ پسيحولوگييالىق دامۋىنا تٸكەلەي ەسەر ەتەدٸ.

زورلىق-زومبىلىق جاعدايىندا ٶسكەن بالالاردىڭ پسيحولوگييالىق دامۋىنا, ەلەۋمەتتٸك مٸنەز-قۇلقىنا جەنە بولاشاقتاعى وتباسىلىق ٶمٸرٸنە كەرٸ ىقپال ەتۋ قاۋپٸ بار. سوندىقتان مۇنداي جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ تەك قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ مٸندەتٸ ەمەس. بۇل ٸسكە بٸلٸم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ەلەۋمەتتٸك قورعاۋ مەكەمەلەرٸ مەن ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارى دا اتسالىسۋى قاجەت.

ساراپشى بۇل باعىتتا ٷش مٸندەتكە باسىمدىق بەرۋدٸ ۇسىنادى. بٸرٸنشٸسٸ – وتباسىلىق جانجالداردى ەرتە انىقتاپ, پسيحولوگييالىق كەڭەس بەرۋ جەنە قۇقىقتىق ساۋاتتىلىقتى ارتتىرۋ ارقىلى الدىن الۋ. ەكٸنشٸسٸ – جەبٸرلەنۋشٸلەردٸ قاۋٸپسٸز باسپانامەن, مەديتسينالىق, پسيحولوگييالىق جەنە زاڭ كٶمەگٸمەن قامتاماسىز ەتۋ. ٷشٸنشٸسٸ – زورلىق-زومبىلىق جاساعان ادامداردىڭ زاڭ الدىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ.

«وتباسىن ساقتاۋ ماقساتى زورلىق-زومبىلىققا تٶزٸمدٸلٸك تانىتۋدى بٸلدٸرمەۋٸ كەرەك» دەگەن ۇستانىمدى العا تارتقان ساراپشى وتباسىنىڭ بەرٸكتٸگٸ ونىڭ سىرتقى فورماسىمەن ەمەس, ٸشكٸ قاۋٸپسٸزدٸگٸمەن جەنە ٶزارا قۇرمەتٸمەن ٶلشەنەتٸنٸن اتاپ ٶتەدٸ.

وتباسىلىق ساياسات جٷيەلٸ تەسٸلدٸ قاجەت ەتەدٸ

جومارت سيمتيكوۆتٸڭ پٸكٸرٸنشە, وتباسىن قولداۋ بٸر عانا مەملەكەتتٸك ورگاننىڭ مٸندەتٸ بولماۋى كەرەك. بۇل باعىتتا ەلەۋمەتتٸك قورعاۋ, بٸلٸم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, تۇرعىن ٷي, جۇمىسپەن قامتۋ, مەدەنيەت جەنە قۇقىق قورعاۋ سالالارىنىڭ ٶزارا ٷيلەسٸمدٸ جۇمىسى قاجەت.

سونىمەن قاتار اۋىل مەن قالاداعى وتباسىلاردىڭ ەلەۋمەتتٸك جاعدايى بٸردەي ەمەس. ينفراقۇرىلىمعا, مەديتسينالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك قىزمەتتەرگە قولجەتٸمدٸلٸك ەر ٶڭٸردە ەرتٷرلٸ بولۋى مٷمكٸن. سوندىقتان مەملەكەتتٸك ساياساتتا بٸرىڭعاي قاعيداتتارمەن قاتار, جەرگٸلٸكتٸ ەرەكشەلٸكتەردٸ ەسكەرەتٸن شارالار دا قاراستىرىلۋى تيٸس.

ساراپشى وتباسىلىق ساياساتتىڭ نەتيجەسٸن تەك دەموگرافييالىق كٶرسەتكٸشتەر ارقىلى باعالاۋ جەتكٸلٸكسٸز دەپ ەسەپتەيدٸ. وتباسىلاردىڭ تابىس دەڭگەيٸ, تۇرعىن ٷي جاعدايى, بالالاردىڭ بٸلٸم مەن مەديتسينالىق قىزمەتكە قولجەتٸمدٸلٸگٸ, اتا-انالاردىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋى جەنە وتباسىنداعى قاۋٸپسٸزدٸك دەڭگەيٸ دە نازاردا بولۋى قاجەت.

ول وتباسىلىق ساياساتتى جەتٸلدٸرۋ ٷشٸن ۇزاق مەرزٸمدٸ ۇلتتىق تۇجىرىمدامانى دامىتۋ, جاس وتباسىلاردى قولداۋدىڭ كەشەندٸ مودەلٸن قالىپتاستىرۋ, ەكەلەردٸڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸن ارتتىرۋ, تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ جەنە جۇمىس بەرۋشٸلەردٸ وتباسىن قولداۋ شارالارىنا تارتۋ ماڭىزدى ەكەنٸن ايتادى.

سونداي-اق ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمدار, قوعامدىق كەڭەستەر, كەسٸبي پسيحولوگتار مەن جەرگٸلٸكتٸ قاۋىمداستىقتاردىڭ بۇل ٸسكە بەلسەندٸ قاتىسۋى قاجەت.

تٷيٸندەي ايتقاندا, وتباسىن نىعايتۋ تەك دەستٷرلٸ قۇندىلىقتاردى دەرٸپتەۋمەن نەمەسە ەلەۋمەتتٸك تٶلەمدەردٸ ارتتىرۋمەن جٷزەگە اسپايدى. ول ٷشٸن ەكونوميكالىق تۇراقتىلىق, ەلەۋمەتتٸك ەدٸلەتتٸلٸك, قۇقىقتىق قورعالۋ, ساپالى تەربيە جەنە وتباسى مٷشەلەرٸنٸڭ ورتاق جاۋاپكەرشٸلٸگٸ قاتار دامۋى كەرەك. ساراپشىنىڭ پايىمىنشا, وتباسى ينستيتۋتىنا سالىنعان ينۆەستيتسييا – ەلدٸڭ ادام كاپيتالىنا, قوعامدىق كەلٸسٸمٸنە جەنە بولاشاق ۇرپاقتىڭ ساپالى دامۋىنا سالىنعان ۇزاق مەرزٸمدٸ ينۆەستيتسييا.