Қазақстанда отбасылық саясатты дамыту, ана мен баланы қорғау, демографиялық өсімді қолдау және гендерлік теңдікті қамтамасыз ету мәселелері өзекті бағыттардың бірі болып отыр. Бұл ретте отбасының әл-ауқаты тек әлеуметтік төлемдермен өлшенбейді. Оған медициналық қызметтің қолжетімділігі, баспана мәселесі, әйелдердің еңбек нарығындағы мүмкіндіктері, балаларға күтім жасау инфрақұрылымы және ата-аналардың психологиялық саулығы да тікелей әсер етеді.
Qazaq Expert Club-тың әлеуметтік саладағы сарапшысы Толқын Саметованың пікірінше, Қазақстанда ана мен баланы қолдау жүйесі бірқатар маңызды кезеңнен өтті. Дегенмен алдағы уақытта әлеуметтік саясаттың тиімділігін арттыру үшін отбасылардың нақты қажеттіліктеріне бағытталған кешенді шараларды дамыту қажет, деп хабарлайды dalanews.kz.
Ана мен баланы қорғау: әлеуметтік төлемнен бөлек не маңызды?
Сарапшының айтуынша, Қазақстанда соңғы жылдары ана мен баланы әлеуметтік қолдау тетіктері жүйеленіп, бірқатар маңызды өзгеріс енгізілді. Әлеуметтік кодекстің қабылдануы жәрдемақылар мен әлеуметтік көмектің бірыңғай жүйесін қалыптастыруға мүмкіндік берді. Сонымен қатар бала күтіміне байланысты төлем мерзімінің бір жылдан бір жарым жылға дейін ұзартылуы және жәрдемақылардың жыл сайын индекстелуі отбасыларға көрсетілетін қолдаудың маңызды бөлігіне айналды.
Алайда Толқын Саметова әлеуметтік қолдаудың тиімділігі тек төлем көлеміне емес, отбасылардың тұрақты табыс табуына және ресми жұмыспен қамтылуына да байланысты екенін атап өтті.
«Әлеуметтік саясаттың келесі кезеңінде ресми жұмыспен қамтуды ынталандыруға және нақты мұқтаж отбасыларға бағытталған құралдарды дамытуға басымдық берілуі керек», – дейді сарапшы.
Оның пікірінше, ана мен баланың денсаулығын қорғауда да алдын алу шараларының маңызы зор. Перинаталдық орталықтарды жаңғырту, медициналық хаттамаларды жетілдіру және жүктілікке дейінгі дайындық бағдарламаларын дамыту әйелдер денсаулығына оң әсер етуі мүмкін.
Сонымен бірге сарапшы қоғамда көп айтыла бермейтін мәселеге де назар аударды. Бұл – перинаталдық өлім-жітімнен кейінгі ананың және бүкіл отбасының психологиялық жағдайы.
Баласынан айырылған әйел ғана емес, оның жұбайы мен отбасындағы басқа балалар да ауыр психологиялық кезеңді бастан өткереді. Сондықтан мұндай жағдайларда медициналық көмектен бөлек, психологиялық қолдау көрсету жүйесін дамыту қажет.
Толқын Саметова бұл бағытта Финляндияның «Неувола» (Neuvola) отбасылық орталықтарының тәжірибесін мысалға келтіреді. Онда ана мен баланың денсаулығы босанғаннан кейін де тұрақты бақылауда болады. Мамандар нәрестенің физикалық дамуын ғана емес, ананың психологиялық жағдайын да назарда ұстайды.
Әйел мансабы мен отбасы: әкенің де жауапкершілігі бар
Отбасылық саясаттағы тағы бір маңызды мәселе – әйелдердің бала тәрбиесі мен кәсіби қызметті қатар алып жүруіне жағдай жасау.
Сарапшының пікірінше, баланың дүниеге келуі әйелдің мансаптық өсуіне кедергі болмауы керек. Ол үшін мемлекет әлеуметтік кепілдіктер берумен шектелмей, жұмыс берушілердің де отбасылық жауапкершілігін арттыруы қажет.
Бұл ретте бала тәрбиесіне әкенің қатысуын ынталандыру маңызды. Толқын Саметова Швеция мен Норвегия тәжірибесін мысалға келтірді. Аталған елдерде ата-аналар арасындағы бала күтімі демалысын бөлуге мүмкіндік беретін, оның ішінде әкеге арнайы қарастырылған демалыс тетіктері қолданылады.
Сарапшының айтуынша, Қазақстанда да әкенің бала тәрбиесіндегі рөлін күшейтуге бағытталған бастамаларды дамытуға болады. Сонымен қатар бір жарым жастан үш жасқа дейінгі балаларға күтім жасау инфрақұрылымын кеңейту қажет.
Осы орайда Оңтүстік Кореядағы егде жастағы әйелдерді арнайы даярлау арқылы бала күтімі қызметіне тарту тәжірибесі де назар аударуға тұрарлық. Мұндай тәсіл аға буынның әлеуетін пайдалануға және жас аналардың жұмысқа қайта оралуына мүмкіндік береді.
2027 жылдан бастап әлеуметтік көмек қалай өзгеруі мүмкін?
Сарапшы әлеуметтік төлемдерді тағайындауда атаулы қолдау қағидатын күшейтуді де маңызды бағыт деп санайды.
Оның пікірінше, мемлекеттің әлеуметтік ресурстары ең алдымен көмекке мұқтаж азаматтарға бағытталуы керек. Бұл ретте отбасының нақты табысы мен әлеуметтік жағдайын бағалауға мүмкіндік беретін цифрлық құралдардың әлеуетін пайдалануға болады.
Толқын Саметова жоғары табысы бар азаматтарға берілетін кейбір бюджеттік қолдау түрлерін қайта қарау арқылы үнемделген қаражатты әлеуметтік осал топтарға бағыттау мүмкіндігін атап өтті.
«Мұндай тәсіл аз қамтылған көпбалалы отбасыларға, мүгедектігі бар балаларды тәрбиелеп отырған ата-аналарға көрсетілетін көмекті күшейтуге мүмкіндік береді. Сонымен бірге әлеуметтік келісімшарт сияқты тетіктерді дамыту арқылы отбасылардың экономикалық дербестігін арттыру қажет», – дейді ол.
Сарапшы бұл ретте азаматтардың еңбекпен тапқан әлеуметтік құқықтары мен мемлекеттік бюджеттен берілетін атаулы көмектің аражігін ажырату маңызды екенін атап өтті.
Демографиялық өсім және өңірлер арасындағы теңгерім
Қазақстандағы демографиялық саясат тек халық санын арттырумен шектелмеуі керек. Сарапшының пікірінше, елдің әр өңіріндегі демографиялық ахуалды ескеріп, экономикалық және әлеуметтік даму бағыттарын соған сәйкес жоспарлау қажет.
Мәселен, оңтүстік пен батыс өңірлерде табиғи өсім жоғары болса, ірі қалалар ішкі көші-қон есебінен ұлғайып келеді. Ал солтүстік және шығыс аймақтарда жастарды ұстап қалу, жаңа жұмыс орындарын ашу және әлеуметтік инфрақұрылымды дамыту мәселесі маңызды.
Осыған байланысты Толқын Саметова өңірлердің экономикалық ерекшеліктеріне сүйенген даму моделін қалыптастыруды ұсынады. Оның айтуынша, әр облыстың белгілі бір экономикалық бағыты айқындалып, сол салаға қажетті мамандарды даярлау, өндіріс орындарын ашу және білім беру кластерлерін дамыту қажет.
Мәселен, бір өңір ауыл шаруашылығына, екіншісі өнеркәсіпке немесе білім беру мен технологияға мамандануы мүмкін. Мұндай тәсіл жастардың өз өңірінде жұмыс тауып, тұрақтап қалуына жағдай жасайды.
Жас отбасыларға баспана мен қолайлы орта қажет
Сарапшы жас отбасыларды қолдауда тұрғын үй мәселесінің маңызы ерекше екенін атап өтті. Оның пікірінше, баспанаға қол жеткізу, балабақша мен мектептің жақын орналасуы, медициналық қызметтің қолжетімділігі отбасылардың болашаққа қатысты шешімдеріне әсер етеді.
Сондықтан тұрғын үй бағдарламаларын жүзеге асырумен қатар, жаңа шағынаудандарды кешенді дамыту қажет.
Толқын Саметова әлемде кеңінен талқыланып жүрген «15 минуттық қала» тұжырымдамасын мысалға келтіреді. Бұл модель бойынша тұрғындар күнделікті қажетті нысандарға – мектепке, балабақшаға, емханаға, дүкендер мен демалыс орындарына қысқа уақытта жете алуы керек.
Сондай-ақ сарапшы жас отбасыларға арналған жалдамалы тұрғын үйді сатып алу құқығымен ұсыну және бала дүниеге келген жағдайда қарыздың бір бөлігін өтеуге мүмкіндік беретін тетіктерді қарастыруды ұсынады.
Алдағы 10–15 жылдағы басты міндет – адам капиталын дамыту
Толқын Саметованың пікірінше, ұзақ мерзімді отбасылық және демографиялық саясат білім беру, денсаулық сақтау және еңбек нарығын дамытумен тығыз байланысты болуы тиіс.
Алдағы жылдары еңбек нарығына жастардың жаңа буыны көптеп қосылады. Сондықтан кәсіби білім беру жүйесін экономиканың нақты сұранысына бейімдеу маңызды. Сарапшы Германия мен Швейцариядағы дуалды білім беру тәжірибесін мысалға келтіріп, студенттердің оқу барысында кәсіпорындарда тәжірибеден өтуіне және жұмыс берушілердің маман даярлау процесіне белсенді қатысуына жағдай жасау қажет екенін айтты.
Тағы бір басымдық – халықтың дені сау өмір сүру ұзақтығын арттыру. Бұл тек адамның қанша жыл өмір сүретінімен емес, сол жылдардың қаншасын белсенді әрі созылмалы ауруларсыз өткізетінімен өлшенеді.
Сарапшының пікірінше, профилактикалық медицинаны дамыту, тұрақты тексеруден өту мәдениетін қалыптастыру және ерте диагностикаға басымдық беру азаматтардың еңбекке қабілеттілігін ұзақ сақтауға көмектеседі.
Сонымен бірге халықтың қартаюына байланысты егде жастағы адамдарға медициналық және әлеуметтік көмек көрсету жүйесін жетілдіру қажет. Гериатриялық қызметті дамыту, когнитивтік бұзылыстардың алдын алу, қарт адамдардың қозғалыс белсенділігін сақтау және үй жағдайында күтім көрсету қызметтерін кеңейту – алдағы кезеңнің маңызды міндеттері.
Сарапшы түйіні: отбасының әл-ауқаты – елдің демографиялық болашағы
Толқын Саметованың пайымынша, отбасылық саясатты тек бала туу көрсеткішімен немесе әлеуметтік төлемдер көлемімен бағалау жеткіліксіз. Отбасының тұрақтылығы үшін ата-ананың денсаулығы, тұрақты жұмысы, баспанасы, балалардың сапалы білім мен медициналық көмекке қол жеткізуі және қолайлы өмір сүру ортасы қатар қамтамасыз етілуі керек.
Осы бағыттар өзара үйлескен жағдайда ғана демографиялық әлеуетті елдің ұзақ мерзімді әлеуметтік-экономикалық дамуына айналдыруға болады.