Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев мемлекеттік рәміздердің мәртебесін арттырудан бастап, жаңа саяси реформаларды іске асыру, тарихи сананы жаңғырту және азаматтық жауапкершілікті күшейту мәселелеріне дейінгі бірқатар стратегиялық бастамаларды жариялады. Бұл өзгерістер елдің құқықтық, саяси және рухани дамуының жаңа кезеңін айқындайды.
Мемлекет басшысы ұсынған бастамалардың мәні мен олардың қоғамға ықпалы туралы заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Адам құқықтары жөніндегі комиссияның сарапшысы, ғалым-адвокат Есберген Алауханов өз пікірін білдірді, деп хабарлайды dalanews.kz.
Сарапшының айтуынша, қолға алынған реформалардың түпкі мақсаты – заң үстемдігіне негізделген әділетті қоғам қалыптастыру, ұлттық бірегейлікті нығайту және азаматтардың мемлекет алдындағы жауапкершілігін арттыру. Оның пікірінше, қуатты Қазақстанның басты тірегі – «Заң мен Тәртіп» қағидаты мен сапалы адам капиталы.
- Президент мемлекеттік рәміздерді «мемлекеттіліктің үш тұғыры» деп атап, мемлекеттік рәміздерді пайдалану қағидаларына өзгерістер енгізілетінін мәлімдеді. Сіздің ойыңызша, Мемлекет басшысы бұл шешімі арқылы қандай маңызды үндеу жасап отыр?
- Мемлекет басшысы мемлекеттік рәміздерді «мемлекеттіліктің үш тұғыры» деп атап, оларды пайдалану қағидаларын өзгерту арқылы ең алдымен ұлттық бірегейлікті нығайту мен патриотизмді тұрмыстық деңгейден мемлекеттік деңгейге көтеруді көздеп отыр. Рәміздер — жалаң атрибутика емес, бұл — мемлекеттің егемендігі мен заңдық негізінің визуалды бейнесі. Президент бұл шешімі арқылы әрбір азаматтың жүрегінде Көк туға, Елтаңбаға және Әнұранға деген құрметтің тек ресми іс-шараларда ғана емес, күнделікті өмірде де көрініс табуы керектігін үндеп отыр. Ережелерді жеңілдету арқылы халықтың өз туын мақтанышпен үйіне ілуіне, патриоттық сезімін еркін білдіруіне жол ашылады, бұл — «Күшті мемлекет — қуатты қоғам» қағидасының тікелей көрінісі.
- Мемлекет басшысы Қазақстанның ауқымды өзгерістер кезеңіне қадам басқанын атап өтті: 1 шілдеден бастап жаңа Конституция күшіне енеді, тамыз айында бір палаталы Құрылтайға сайлау өтеді, ал қыркүйекте Қазақстан Халық Кеңесінің құрамы жасақталады. Сіздің пікіріңізше, бұл жаңа саяси архитектура қандай негізгі міндеттерді шешуі тиіс?
- Жаңа Конституцияның күшіне енуі, Құрылтай сайлауы және Қазақстан Халық Кеңесінің жасақталуы — бұл билік пен бұқара арасындағы үзілген диалогты қалпына келтіретін мүлде жаңа заңдық формат. Заңгер ғалым ретінде айтарым, бұл реформалардың басты заңдық міндеті — биліктің бір қолға шектен тыс шоғырлануын заң жүзінде тоқтатып, мемлекеттік басқару жүйесін теңгерімді ету. Орталық пен аймақтар арасындағы, Парламент пен Үкімет арасындағы тепе-теңдікті сақтау — саяси тұрақтылықтың басты кепілі. Екіншіден, бұл жаңа архитектура қоғамдағы әлеуметтік әділеттілік пен инклюзивтілік мәселесін түпкілікті шешуі тиіс. Құрылтай мен Халық Кеңесі сияқты жаңа заңдық институттар жай ғана ресми жиын орны емес, қоғамның барлық жігінің — зиялы қауымның, азаматтық белсенділердің, қарапайым еңбек адамдары мен аймақ өкілдерінің үнін тікелей мемлекеттік шешімдер қабылдау деңгейіне жеткізетін мінберге айналуы қажет. Халық өз дауысының естіліп жатқанын сезінгенде ғана реформалар өміршең болады. Үшіншіден, саяси жүйенің ашықтығы арқылы билік пен бұқара арасындағы сенім дағдарысын еңсеру міндеті тұр. Азаматтардың мемлекеттік істерді басқаруға тікелей және заңды түрде араласу тетіктерін құру — саяси мәдениеттің өскенін көрсетеді. Осы үш тұғырлы міндет (тепе-теңдік, әділеттілік және ашықтық) дұрыс атқарылса, жаңа саяси модель мемлекетіміздің ішкі қауіпсіздігі мен тұрақты дамуын қамтамасыз ететін берік заңдық қалқанға айналады
- Президент жаңа Конституцияда азаматтардың құқықтары мен бостандықтарымен қатар заңды сақтау, табиғатты қорғау, волонтерлікті қолдау және білім беруді дамыту секілді міндеттердің де бекітілгенін айтты. Конституциялық құндылықтардың осылай кеңеюі нені аңғартады?
- Ата Заңға тек құқықтарды ғана емес, заңды сақтау, экология, волонтерлік және білім сияқты нақты міндеттерді қатар енгізу — біздің құқықтық мемлекеттен жауапты қоғамға, яғни саналы азаматтық деңгейге өте бастағанымыздың айқын белгісі. Мен бұны ұлттық құқықтық мәдениеттің мүлде жаңа белесі деп бағалар едім. Мемлекет азаматқа жағдай жасауға міндетті болса, азамат та өз кезегінде мемлекет алдындағы, қоғам мен келесі ұрпақ алдындағы перзенттік парызын заң жүзінде сезінуі тиіс. Табиғатты қорғау, экологиялық тазалықты сақтау және білім алу, волонтерлікті дамыту секілді игі істердің Ата Заң деңгейінде шегенделуі — бұл ұлттың интеллектуалдық әлеуетін көтеру мен ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің заңдық кепілі. Біз заңды тек жазалау құралы емес, қоғамды тәрбиелеуші, алға сүйреуші күш ретінде қарастыруымыз керек. Сондықтан Конституцияда бұл құндылықтардың кеңеюі мемлекеттің ең басты байлығы — адам, оның білімі, адамгершілігі және оның өмір сүретін ортасы екенін заңдық тұрғыда паш етеді. Қысқаша айтқанда, бұл өзгерістер әрбір отандасымызды тек игілікті талап етуші ғана емес, сол игілікті өз қолымен жасаушы жауапты тұлғаға айналдырады. Конституциялық міндеттерді орындау — мемлекетшілдіктің шынайы мектебі. Жаңа заңдық нормалар қоғамда өзара көмек мәдениетін орнықтырып, заң үстемдігі мен қоршаған ортаға деген құрметті әр азаматтың ішкі жауапкершілігіне, әрі бұлжытпас өмірлік ұстанымына айналдыруға құқықтық негіз қалайды
- Президент атап өткен Алтын Орда мұрасын зерттеу және ұрпақтар сабақтастығын сақтау бағытындағы бастамалардың тарихи сананы нығайтудағы рөлі қандай?
- Мемлекет басшысы айтқан Алтын Орда мұрасын арқау ету — бұл біздің мемлекеттілігіміздің тарихы кеше ғана басталмағанын, тым тереңде жатқанын халықаралық деңгейде заңдастыру және ғылыми тұрғыда дәлелдеу. Бұны мемлекеттік егемендігіміздің тарихи-құқықтық легитимділігін бекіту деп бағалаймын. Біздің бай тарихымыз — мемлекетіміздің іргетасы қаншалықты берік екенін көрсететін басты құжатымыз іспетті. Ұлттық тарихи сана — құрғақ деректер жиынтығы емес, бұл — ұлттық қауіпсіздіктің ең маңызды, стратегиялық элементі. Жошы ұлысы мен Алтын Орданың тікелей заңды мұрагері ретінде Қазақ хандығының, одан кейінгі Алаш кезеңі мен бүгінгі Тәуелсіз Қазақстанның сабақтастығын ғылыми тұрғыда шегендеу — өте ауқымды міндет. Бұл үздіксіз байланыс жас ұрпақтың бойында «біз — ұлы даланың, алып өркениеттердің заңды жалғасымыз» деген асқақ мақтаныш сезімін және мемлекетшілдік рухты ұялатады. Қазіргі ақпараттық заманда тарихи сананы қорғау — елдікті қорғаумен тең. Мемлекет басшысының бұл бастамалары сырттан болатын түрлі тарихи бұрмалаушылықтар мен идеологиялық манипуляцияларға жол бермейді. Алтын Орда мұрасын жүйелі зерттеу қоғамымызды ортақ құндылықтар төңірегіне топтастырып, ішкі бірлігімізді бекемдейтін, мемлекеттігімізді нығайтатын қуатты идеологиялық қалқанға айналуға тиіс.
- Мемлекет басшысы шынайы патриотизм сөзбен емес, ел игілігі жолындағы нақты істермен өлшенетінін атап өтті. Бүгінде Қазақстанда патриотизм ұғымының мазмұны қалай өзгеріп келеді?
- Бүгінгі таңда Қазақстанда патриотизм ұғымы бұрынғы патетикалық, яғни құрғақ ұраншылдық пен даңғаза мақтану сипатынан арылып, нақты іске негізделген прагматикалық мазмұнға көшті. Егер бұрын біз отансүйгіштікті тек үлкен мінберлерден айтылатын жалынды сөздермен өлшесек, қазіргі уақытта оның басты өлшемі — жауапкершілік. Заңгер ретінде де, азамат ретінде де айтарым, өз еліңді сүю — оның заңдарын құрметтеуден, құқықтық тәртіпті сақтаудан басталады. Шынайы патриотизм дегеніміз — әрбір азаматтың өз орнында кәсіби маман болуы, заңды бұзбауы, салықты мемлекет алдында уақытылы төлеуі, айналасына зиян келтірмей, қоғамға пайда әкелуі. Президентіміз дәл айтқандай, «сөзбен емес, іспен» көрінетін бұл қасиет күнделікті тіршілігіміздің бөлшегіне айналуы тиіс. Ол әрбір қазақстандықтың өз ауласын таза ұстап, экологиялық мәдениет танытуынан басталып, ел игілігі мен ғылымды дамыту жолындағы үлкен жетістіктерге дейінгі еңбекті қамтиды. Қазіргі қоғамда патриотизм — бұл волонтерлік мәдениеттің дамуы, мұқтаж жанға қол ұшын созу және заң үстемдігін қолдау. Біз құрғақ ұрандармен мемлекетті қуатты ете алмаймыз. Тек заңға бағынатын, адал еңбек ететін және қоғам алдындағы өз жауапкершілігін терең сезінетін азамат қана мемлекеттің шынайы тірегі болады. Жаңа кезеңдегі отансүйгіштік — бұл елдің ертеңіне деген адалдық пен күнделікті жасалатын нақты, игі істердің жиынтығы.
- Егер Президенттің осы сөзінің негізгі идеясын қорытындылайтын болсақ, оның түсінігіндегі қуатты әрі табысты Қазақстанның басты негізі неде?
- Мемлекет басшысының барлық реформалары мен стратегиялық бастамаларының негізгі идеясын заңгерлік тұрғыдан түйіндейтін болсақ, қуатты әрі табысты Қазақстанның басты іргетасы — «Заң мен Тәртіп» және «Адам капиталы». Мен өмір бойы заң ғылымымен, қылмыспен күрес және құқықтық мәдениет мәселелерімен айналысып келе жатқан маман ретінде бұл тұжырымды толық қолдаймын. Мемлекеттің нақты мықтылығы оның армиясының қаруымен немесе жер астындағы табиғи байлығымен ғана өлшенбейді, оның ең басты өлшемі — ішкі тәртіп пен азаматтарының сапасы. Бүгінгі таңда табысты ел болудың басты шарты — заң алдында бәрінің тең болуы және қоғамда құқықтық нигилизмге, яғни заңдарды елемеушілік пен белден басушылыққа мүлдем жол берілмеуі. Тәртіп пен заң үстемдігі орнаған жерде ғана шынайы әлеуметтік әділеттілік орнайды, ал әділеттілік бар жерде міндетті түрде экономикалық және саяси даму болады. Президенттің пайымындағы қуатты мемлекет — бұл кез келген заңсыздыққа «нөлдік төзімділік танытатын», құқық бұзушылықтың алдын алатын темірдей тәртібі бар қоғам. Сонымен қатар, бұл жүйенің қозғаушы күші — білімді, жауапты және мәдениетті азамат, яғни адам капиталы. Әрбір отандасымыз Ата Заңды қадірлеп, өз құқығын біліп, өзгелердің бостандығын құрметтегенде ғана біз алға басамыз. Президент түсінігіндегі табысты мемлекет — бұл әрбір азаматы заңды ең жоғары құндылық ретінде қастерлейтін, ал мемлекет өз кезегінде сол азаматтың құқықтары мен бостандықтарын мүлтіксіз қорғайтын Әділетті Қазақстан. Біздің барар бағытымыз да, мақсатымыз да — осы.
