بٷگٸنگٸ قوعامدا دٸني ەكسترەميزم مەن راديكالدى يدەولوگيياعا قارسى كٷرەس تەك قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ عانا ەمەس, ەر ازاماتتىڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸنە اينالىپ وتىر. دٸني ساۋاتتىلىق, اقپاراتتىق گيگيەنا, ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا ادالدىق — قاۋٸپسٸز قوعامنىڭ باستى تٸرەگٸ. وسى تاقىرىپ تٶڭٸرەگٸندە بٸز دٸنتانۋشى باحتييار ٶنەرباەۆ ەلتايۇلىمەن سۇحباتتاستىق, دەپ حابارلايدى Dalanews.kz
– باحتييار ەلتايۇلى, الدىمەن دٸني ەكسترەميزم ۇعىمىنىڭ مەنٸن ناقتىلاپ ٶتسەك. قوعامدا بۇل سٶز جيٸ قولدانىلادى, بٸراق ەركٸم ەرتٷرلٸ تٷسٸنەدٸ.
— دٸني ەكسترەميزم – قوعامدا قورقىنىش پەن ٷرەي تۋدىراتىن, قوعامدىق قۇندىلىقتارعا جەنە مەملەكەتتٸك قۇرىلىمعا قارسى باعىتتالعان ٸس-ەرەكەتتەردٸڭ جيىنتىعى. مۇنداي ەرەكەتتەر ادامداردى بٸر-بٸرٸنەن الىستاتۋعا, قوعامدا ٸرٸتكٸ سالۋعا باعىتتالادى. ٶكٸنٸشكە قاراي, ەلٸمٸزدە 2011 جىلدارى اقتٶبە, جامبىل وبلىستارىندا جەنە الماتى قالاسىندا بٸرنەشە تەررورلىق وقيعالار تٸركەلدٸ. سول كەزدە قۇرىلىمدىق جەنە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا شابۋىل جاسالىپ, ادام شىعىنى دا بولدى. مۇنىڭ بارلىعىن راديكالدى دٸني اعىمنىڭ ىقپالىنا تٷسكەن ادامدار ۇيىمداستىرعان.
وسىدان كەيٸن ٷكٸمەت پەن ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸ ارنايى كەشەندٸ جوسپارلار قابىلدادى. قازٸر سول جوسپارلاردىڭ نەگٸزٸندە دٸني ەكسترەميزمنٸڭ الدىن الۋ باعىتىندا جٷيەلٸ جۇمىستار جٷرگٸزٸلٸپ كەلەدٸ.
– قازٸرگٸ تاڭدا بۇل باعىتتاعى جۇمىستار قانداي قۇرىلىمدار ارقىلى جٷزەگە اسىرىلادى?
— ٷكٸمەت دەڭگەيٸندە دٸني ەكسترەميزمگە قارسى ٸس-قيمىل باعدارلامالارى قابىلدانعان. مەدەنيەت جەنە اقپارات مينيسترلٸگٸنٸڭ جانىنان قۇرىلعان دٸن ٸستەرٸ كوميتەتٸ, سونداي-اق جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى ورگاندار جانىنداعى دٸن ٸستەرٸ باسقارمالارى وسى باعىتتا جۇمىس ٸستەيدٸ.
مۇنداي باسقارمالاردا تەولوگتار, پسيحولوگتار, جەنە دٸن سالاسىنان حابارى بار بٸلٸكتٸ ماماندار قىزمەت اتقارادى. ولار تەك تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزٸپ قانا قويماي, اداسىپ جٷرگەن ازاماتتاردى دەستٷرلٸ دٸنگە بەيٸمدەۋ, ينتەرنەت كەڭٸستٸگٸندەگٸ دەسترۋكتيۆتٸ ناسيحاتتارعا قارسى كونتەنت دايىنداۋ سيياقتى باعىتتاردا ەڭبەك ەتۋدە.
– راديكالدى اعىمدارعا قانداي ادامدار بەيٸم كەلەدٸ?
— نەگٸزٸنەن, بۇل – قيىن جاعدايدا جٷرگەن, ٶمٸرٸندە تٷرلٸ كٷيزەلٸستەردٸ باستان كەشٸرگەن ازاماتتار. مىسالى, اتا-اناسىمەن, وتباسىمەن قارىم-قاتىناسى دۇرىس بولماعان, قوعامنان وقشاۋلانعان, رەنٸشٸن ٸشٸنە جيناپ جٷرگەن جاستار.
الايدا, تەك ەلەۋمەتتٸك جاعدايى تٶمەن ادامدار عانا ەمەس, ەل-اۋقاتى جاقسى, بيزنەسٸ بار, قوعامدا ورنى بار ازاماتتار دا كەيدە وسى جولعا تٷسٸپ كەتەدٸ. مىسالى, سيريياعا كەتٸپ قالعاندار اراسىندا ٶز كەسٸبٸ بار, تۇرمىس جاعدايى جاقسى ادامدار دا بولعان. دەمەك, بۇل – تەك ەكونوميكالىق ەمەس, پسيحولوگييالىق فاكتورلاردىڭ دا ەسەرٸ بار مەسەلە.
سول سەبەپتٸ بٸز ٷنەمٸ مونيتورينگ جٷرگٸزەمٸز, جاستارمەن جيٸ كەزدەسەمٸز. سەبەبٸ قازٸرگٸ جاستاردىڭ كٶبٸ عالامتوردا كٶپ ۋاقىت ٶتكٸزەدٸ, ال ول جەردە ەشقانداي سٷزگٸ جوق. ەركٸم ٶزٸن ۋاعىزشى دەپ تانىستىرىپ, تٷرلٸ جالعان يدەيالاردى تاراتىپ جٷر. وسىنداي پسەۆدو-شەيحتار مەن «ينتەرنەت ۋاعىزشىلار» ادامنىڭ سەنٸمٸنە كٸرٸپ, مانيپۋلياتسييا جاساپ, ٶز ىقپالىنا تٷسٸرەدٸ.
قيىن جاعدايدا جٷرگەن ادامعا ەكراننىڭ ار جاعىنداعى بٸرەۋ «دۇرىس باعىت كٶرسەتٸپ تۇرمىن» دەپ سەندٸرەدٸ. كەيدە تٸپتٸ ول ادامعا اتا-اناسىنىڭ, ۇستازىنىڭ ورنىن باساتىنداي ەسەر قالدىرادى.
– مۇنداي اداسقان ازاماتتاردىڭ مٸنەز-قۇلقىندا قانداي ٶزگەرٸستەر بايقالادى?
— ەڭ بٸرٸنشٸ بايقالاتىنى — قوعامدىق جەنە وتباسىلىق قۇندىلىقتاردان باس تارتۋ. اداسقان ادامدار بٸرتٸندەپ ٶز وتباسىنان, اعايىن-تۋىسىنان الشاقتايدى. «سەندەر كەپٸرسٸڭدەر» دەپ, بٸر داستارقان باسىندا وتىرۋدان باس تارتادى. سالت-دەستٷردٸ مويىندامايدى, مەملەكەتتٸك قۇرىلىمعا قارسى شىعادى.
بۇل – تەك قازاقستاندا ەمەس, ەلەمنٸڭ كٶپتەگەن ەلدەرٸندە بايقالىپ وتىرعان قۇبىلىس. بٸراق بٸزدٸڭ ەلٸمٸز – دامۋعا ۇمتىلعان, امبيتسيياسى زور مەملەكەت. مۇنداي ەلدٸڭ دامۋىن قالامايتىن, قوعامدا ٸرٸتكٸ سالعىسى كەلەتٸن سىرتقى كٷشتەردٸڭ ەرەكەتٸ دە بولۋى مٷمكٸن. سوندىقتان بۇل دەرتپەن جەكە بٸر ورگان ەمەس, بٷكٸل قوعام بولىپ كٷرەسۋٸمٸز قاجەت.
– ال دٸني ساۋاتتىلىقتى ارتتىرۋ باعىتىندا قانداي ناقتى جۇمىستار جٷرگٸزٸلٸپ جاتىر?
— بۇل باعىتتا قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسى (قمدب) ٷلكەن جۇمىس اتقارىپ وتىر. مىسالى, شىمكەنت قالاسىندا شامامەن 100-گە جۋىق مەشٸت بار. وندا 270-تەن استام يمام مەن دٸن مامانى قىزمەت ەتەدٸ. ولار تۇراقتى تٷردە اقپاراتتىق-تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارىن, جاستارمەن كەزدەسۋلەردٸ ۇيىمداستىرىپ, دەستٷرلٸ دٸندٸ ناسيحاتتايدى.
مەن جاستارمەن كەزدەسكەن سايىن ولارعا:
“ەگەر دٸنگە قىزىعۋشىلىعىڭ بار بولسا — مەشٸتكە بار, قمدب يمامدارىنان نەمەسە رەسمي سايتتاردان اقپارات ال”, – دەپ كەڭەس بەرەمٸن.
سەبەبٸ, عالامتوردا جالعان ۋاعىزشىلار كٶپ. ال مەشٸت يمامدارى – دٸني تۇرعىدان ساۋاتتى, دەستٷرلٸ باعىتتاعى سەنٸمدٸ ماماندار.
– كەيدە جاستار شەتەلگە وقۋعا كەتٸپ, سول جاقتا راديكالدى اعىمداردىڭ ىقپالىنا تٷسٸپ جاتادى. بۇل مەسەلەگە كٶزقاراسىڭىز قانداي?
— يە, ٶكٸنٸشكە قاراي, مۇنداي جاعدايلار كەزدەسەدٸ. كەيبٸر جاستار جوعارى وقۋ ورنىنا تٷسە الماي, شەتەلدەگٸ شاعىن جەكەمەنشٸك دٸني وقۋ ورىندارىنا بارادى. ال ولاردىڭ قايسىسىنىڭ دەڭگەيٸ قانداي ەكەنٸن بەرٸ بٸلە بەرمەيدٸ.
بارلىعىنا توپىراق شاشپايمىن, بٸراق اداسقان ازاماتتاردىڭ باسىم بٶلٸگٸ وسىنداي بەيرەسمي نەمەسە كٷمەندٸ وقۋ ورىندارىنان بٸلٸم الىپ كەلگەندەر. ال ولاردىڭ ارتىندا كەيدە ٸرٸ ۇيىمدار تۇرادى. ول ۇيىمداردىڭ تٷپكٸ ماقساتى – بٸزدٸڭ قوعامىمىزدا ٸرٸتكٸ سالىپ, بٸر-بٸرٸمٸزگە قارسى قويۋ بولۋى مٷمكٸن.
بٸزدٸڭ اتا-بابامىز امانات ەتكەن كەڭ بايتاق جەرٸمٸز, تابيعي بايلىعىمىز بار. سوعان قىزىعاتىن كٷشتەر از ەمەس. بٸراق سونىڭ بەرٸن قورعاۋ ٷشٸن, ەڭ الدىمەن, رۋحاني بٸرلٸگٸمٸزدٸ ساقتاۋىمىز كەرەك.
– ەڭگٸمەڭٸزدٸڭ تٷيٸنٸ رەتٸندە نە ايتاسىز?
— دٸني ەكسترەميزم مەن راديكاليزم – تەك دٸن ٸستەرٸ باسقارماسىنىڭ نەمەسە قاۋٸپسٸزدٸك ورگاندارىنىڭ عانا ەمەس, ەر ازاماتتىڭ پروبلەماسى. ەگەر ەرقايسىمىز “بۇل مەنٸڭ شارۋام ەمەس” دەسەك, ولاردىڭ قاتارى كٶبەيە بەرەدٸ.
ال ەگەر مەملەكەت, قوعام, دٸن قىزمەتكەرلەرٸ, ۇستازدار, اتا-انالار, بيزنەس ٶكٸلدەرٸ بٸرٸگٸپ جۇمىس ٸستەسە, بۇل دەرتتەن قۇتىلۋعا بولادى. ەڭ باستىسى – ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا, اتا-بابا دەستٷرٸنە, دەستٷرلٸ دٸنگە ادال بولۋ.
