2025 jyldyń 16 qyrkúieginen bastap Qazaqstanda stalking úshin qylmystyq jaýapkershilik qarastyrylǵan jańa zań kúshine endi. Bul- elimizdegi quqyqtyq júiede úlken jańalyq jáne qoǵam úshin asa ózekti qadam. Sebebi, kóptegen adamdar úshin qudalaý (iaǵni stalking) áli kúnge deiin «jai ǵana qyzyǵýshylyq», «qatty unatý» nemese «mahabbattyń kórinisi» retinde qabyldanyp kelgen. Biz bul taqyryp aiasynda tájiribeli psiholog, L.N.Gýmilev atyndaǵy Eýraziia ulttyq ýniversitetiniń oqytýshysy, «Máńgilik» qoǵamdyq qorynyń jetekshisi Ibragim Aidos Erbolulymen suhbattasyp, stalkingtiń psihologiialyq tabiǵaty men onyń adam janyna áseri týraly sóilesken edik.
Stalking degenimiz ne?
-Stalking- bul bireýdiń jeke shekarasyn buzyp, ony óz erkinen tys qudalaý,- deidi Ibragim Aidos. –Bul áreketke fizikalyq ańdý, jii qońyraý shalý, habarlamalar jiberý, adamnyń ainalasynda únemi paida bolý, ol týraly aqparat jinaý, tipti áleýmettik jeliler arqyly baqylaý jasaý jatady. Eń qaýiptisi- bul áreketter jábirlenýshiniń ómir súrý sapasyn kúrt tómendetip, qaýip, úrei jáne kúizeliske ákeledi.
Stalking pen jai ǵana «qyzyǵýshylyqtyń» aiyrmashylyǵy nede?
Psihologtyń aitýynsha, jai ǵana kóńil bildirý, tipti shamadan tys kóńil bilý- keide áli de áleýmettik turǵyda «qabyldanatyn» áreket retinde kórinýi múmkin. Alaida stalking- bul júieli, toqtamaityn, adamdy tynyshtyqtan aiyratyn minez-qulyq. Negizgi aiyrmashylyǵy- stalking adamnyń qaýipsizdigine naqty qaýip tóndiredi nemese sol sezimdi týdyrady.
-Stalkerdiń áreketterinen keiin adam ózin únemi baqylaýda júrgendei sezinedi. Bul- psihologiialyq qysymnyń erekshe túri,- deidi maman.
Kiberbýlling pen stalkingtiń ara-jigi qandai?
-Kiberbýlling- ádette, kópshiliktiń kózinshe qorlaý, mazaq etý, masqaralaý arqyly júzege asady. Al stalking kóbine jeke adamǵa baǵyttalǵan jáne maqsaty- qorqytý, baqylaý ne bolmasa, adamdy tolyq bilep-tósteý,- dep túsindiredi Ibragim Aidos. – Stalking keide kiberbýlling elementterin qamtýy múmkin, biraq onyń túpki sebebi- adamǵa ústemdik etý, ony «ielený».
Jábirlenýshi qandai kúige túsedi?
Stalkingke tap bolǵan adamda mynadai psihologiialyq belgiler baiqalady:
Turaqty mazasyzdyq pen úrei: ózin baqylap júrgendei sezinedi, únemi qorqynyshta bolady;
Uiqynyń buzylýy, zeiinniń tómendeýi: jalǵyz qalýǵa qorqady, únemi saq júredi;
Áleýmettik oqshaýlaný: adamdarmen aralasýdy toqtatady, qoǵamdyq oryndardan qashady;
Ainalasyndaǵy adamdarǵa senimsizdik: jaqyndarynyń «sen oidan shyǵaryp jatyrsyń» degen sózderi adamdy odan saiyn jabyq etedi;
Psihologiialyq jara: keibir adamdarda posttravmalyq stress buzylysy damyp, fleshbekter, qaitalanatyn qorqynyshtar paida bolady.
-Bul jaǵdailar tipti stalking aiaqtalǵannan keiin de jalǵasýy múmkin. Sebebi adam psihikasy uzaq ýaqytqa jaraqat alyp, ómirge degen senimin joǵaltady,- deidi psiholog.
Stalkerdiń psihologiialyq portreti qandai?
Psiholog mamannyń aitýy boiynsha:
-Mundai áreketterge kóbinese qatynasty toqtata almaityn, ótkenmen ómir súretin, qatty bailanǵysh adamdar beiim. Olar óz sezimderin saý jolmen bildire almaidy. Sonymen qatar, baqylaýǵa, ústemdik etýge beiim, rigidti oilaýǵa (ikemsiz, ózgeristerge beiimsizdik) beiim adamdar da stalkerge ainalýy múmkin. Kei jaǵdailarda mundai adamdar nartsissistik nemese shekaralyq tulǵalyq buzylystary bar jandar bolýy yqtimal.
Stalkerge psihologiialyq kómek kerek pe?
-Iia, kerek. Biraq bul olardyń áreketin aqtamaidy. Stalker- óz emotsiiasyn basqara almaityn, qorqynyshpen, jalǵyzdyqpen, tómen ózin-ózi baǵalaýmen kúresip júrgen adam. Keibireýleri «mahabbat» degen jeleýmen basqany qýdalaýdy durys kóredi. Mundai adamdarǵa terapiia, shekara qoiýdy úirený qajet. Biraq, taǵy da qaitalaimyn: eshbir psihologiialyq qiyndyq adamdy basqaǵa ziian keltirýge aqtaý bola almaidy.
Jábirlenýshi ne isteýi kerek?
Psihologiialyq keńes:
Eń bastysy –siz kináli emessiz. Bireýdiń sizge degen zorlyqshyl «qyzyǵýshylyǵy» sizdiń problemańyz emes.
«Joq» dep aitýǵa, shekara qoiýǵa úirenińiz.
Eger qorqynysh pen úrei mazalasa- psiholog kómegine júgingen jón.
Praktikalyq qadamdar:
- Stalkermen eshqandai dialogqa túspeý. Únsizdik- eń kúshti qarý.
- Barlyq faktilerdi tirkeý: skrinshottar, jazbalar, kýágerler.
- Bloktaý, akkaýnttar men qupiialyq parametrlerin ózgertý, qaýipsizdik sharalaryn kúsheitý.
- Politsiiaǵa júginý, zańgerlermen jáne daǵdarys ortalyqtarymen bailanysý.
- Jaqyndaryńyzdy habardar etińiz- bul sizge qaýipsizdik beredi.
Eń bastysy- stalkermen jalǵyz qalmaý jáne ony «túzetip» nemese ózgertýge tyryspaý. Mundai adamdardy ózgertemin deý-ózińizge ziian keltirýi múmkin.»
Jańa zańnyń mańyzy qandai?
Psihologtyń aitýynsha, bul zań- qoǵamǵa aiqyn signal: endi stalking- «qatty jaqsy kórip qalý» emes, qylmys.
-Buryn mundai áreketter «qyzǵanysh», «qumarlyq» dep aqtalyp kelse, endi bul zańdy túrde jábirlenýshiniń quqyǵyn buzý retinde tanylady. Bul- tek quqyqtyq emes, mádeni ózgeristiń de basy. Jeke shekaraǵa qurmet- endi qalypty qatynastyń ajyramas bóligine ainalýy kerek,- dep qorytyndylady Ibragim Aidos Erboluly.
Aita ketetin bolsaq, qylmystyq kodekstiń 115-1- babyna sáikes, stalking jasaǵan adamǵa kelesi jazalar qarastyrylǵan:
- 200 ailyq eseptik kórsetkishke deiin (2025 jyly shamamen 786 400 teńge) aiyppul,
- 200 saǵatqa deiin qoǵamdyq jumystarǵa tartý,
- Nemese 50 táýlikke deiingi merzimge qamaý.
Bul túzetýler Prezident Qasym- Jomart Toqaevtyń bastamasymen qabyldanǵan qylmystyq zańnamany ońtailandyrýǵa baǵyttalǵan ózgeristerdiń bir bóligi. Buǵan deiin Qazaqstan zańnamasynda stalkingke arnaiy bap qarastyrylmaǵan edi. Endi mundai áreketter naqty sipattalyp, olarǵa qarsy naqty sharalar qabyldanatyn boldy.
