AQSh klimattyń ózgerýine qarsy halyqaralyq kelisimnen shyǵyp, ózderiniń munaiy men gazynyń óndiris kólemin kúrt arttyrmaq. Osy ýádesine sai AQSh-tyń jańadan sailanǵan prezidenti Donald Tramp dúisenbide keń-kólemdi josparyn jariialady. Bul qadamdar Vashingtonnyń energetikalyq saiasatyndaǵy kúrt ózgeristi bildirip qana qoimai, álemdegi energetikalyq resýrstardy eksporttaýshylarǵa da úlken qaýip týdyrýy yqtimal. Álemdik shikizat resrýstary naryǵyndaǵy jaǵdai qalai órbýi múmkin? Muny Dalanews.kz saitynyń búgingi saraptamalyq materialynan oqyp-bile otyryńyzdar.
Brent markaly munai baǵasynyń búgingi tómendeýi neni bildiredi?
Shikizat naryǵy jan-jaǵyna baiyppen qaraýda. Tramp inaýgýratsiiasy kezindee Brent markaly munaidyń bir barreliniń quny 80,66 dollarǵa deiin tómendedi. Iá, investorlar Donald Tramptyń Aq úige oralýyna daiyndalýda. Basty nazar Tramp ákimshiliginiń engizilgen sanktsiialar men ártúrli shekteýlerge qatysty ózin qalai ustanatyndyǵynda bolady. Sonymen qatar treiderler Iran men Venesýelaǵa qatysty saýda bajdary men yqtimal sanktsiialar týraly kóbirek bilgisi keledi. Ótken aptada shiki munai baǵasy 1,3%-ǵa ósti. Buǵan AQSh-tyń Reseige qarsy sanktsiialarynan keiin shikizat tasymaly kilt toqtaý yqtimaldylyǵyna bailanysty týyndaǵan qorqynysh jáne infliatsiianyń tómendeý belgileri aiasynda AQSh-tyń paiyzdyq mólsherlemelerdi tómendetýi múmkin degen boljamdar áser etti. Alaida Taiaý Shyǵystaǵy shielenistiń báseńdeýi baǵanyń odan ári ósýin shekteýi múmkin. Jeksenbide HAMAS pen Izrail kepilge alynǵandar men tutqyndarmen almasty, bul 15 ailyq qaqtyǵystan keiingi atysty toqtatýdyń alǵashqy kúni boldy.
Qalai degenmen de álemdik munai naryǵyndaǵy qazirgi ahýal "Baǵany kerek bolsa, 40 dollarǵa deiin túsiremin" degen Tramptyń aitqanynyń bul iske asyryla bastaýyn bildiredi me? Halyqaralyq sarapshylar qaýymy osyny egjei-tegjei zerttep kóripti.
Tramp inaýgýratsiiasynda munai týraly ne aitty?
"Amerika qaitadan óndirýshi elge ainalady jáne bizde basqa óndirýshi elderde joq nárse bar: jer betindegi barlyq elder arasyndaǵy munai men gazdyń eń úlken qory. Biz olardy qoldanatyn bolamyz",- dedi Tramp óziniń inaýgýratsiialyq sózinde.
Tramp bul jarlyqtar tutynýshylyq baǵany tómendetýge jáne AQSh-tyń ulttyq qaýipsizdigin jaqsartýǵa kómektesetinin aitty.
"Biz baǵany tómendetemiz, strategiialyq rezervterimizdi qaitadan lyq toltyramyz jáne amerikalyq energetikalyq shikizat resýrstaryn búkil álemge eksporttaimyz", — dedi ol.
Tramp munai baǵasyn qalai tómendetýi múmkin nemese onyń kelesi qadamy qandai?
Tramp munai baǵasyn tómendetýdi óz maqsaty dep sanaidy. Solaisha ol AQSh-tyń osy sektordaǵy basty eki básekelesi – Resei men Saýd Arabiiasyn jeńbek niette. Sol úshin búgingi AQSh-taǵy munai men gaz óndirisin taǵy 15 paiyzǵa nemese táýligine 3 mln barrelge arttyrýdy kózdep otyr. AQSh qazirdiń ózinde álemdegi eń iri energetikalyq resýrstardy óndirýshi bolyp tabylady. Gaz kondensaty aralas munaiǵa ie Amerika táýligine 13 mln barrelden astam munai óndiredi, al Resei men Saýd Arabiiasy bul kezde táýligine shamamen 10,5 mln barrel óndiriske ie. Sonymen qatar, AQSh Jer betindegi suiytylǵan gazdyń jetekshi eksporttaýshysy bolyp tabylady. Amerika Reseidiń Ýkrainaǵa basyp kirýi jáne Vladimir Pýtinniń Eýropaǵa jariialaǵan gaz soǵysy týraly sheshiminen keiin Eýropadaǵy pozitsiiasyn nyǵaita bastady. "Gazprom" óziniń eń qoljetimdi jáne tiimdi eýropalyq naryǵynan aiyryldy. Bos oryndy amerikalyq gaz kompaniialary basty, al Tramp olardyń ústemdigin nyǵaitýǵa, sonymen birge Qatar, Kanada jáne Avstraliia syndy basqa iri eksporttaýshylardyń Aziia naryǵyndaǵy úlesine qol salmaq niette. Bul onyń reformalaryndaǵy eki basty maqsattarynyń biri. Ekinshisi - Amerikanyń ishki naryǵynda janar-jaǵarmaidyń baǵasyn tómen ustap turý úshin óndiristi arttyrý. Qazir ondaǵy gaz AQSh-tyń eki iri ekonomikalyq qarsylasy - Eýropaǵa nemese Qytaiǵa qaraǵanda úsh ese arzan. Bul amerikalyq ónerkásipke básekelestik jaǵynan artyqshylyqtar berip, eń bai elde ál-aýqattyń artýyna yqpal etedi.
AQSh-ta óndiris kólemin arttyrýǵa ne kedergi nemese Baidenniń "tuzaǵy"
"Jalpy, munai óndirisin arttyrýdyń eki joly bar. Birinshisi- memleket tarapynan bolatyn qatań retteýdi jumsartý, ekinshiden, munai kompaniialary óndirisine qoldaý jasaityn jaǵdailar týdyrý", - deidi Institute of International Finance (IIF) sarapshysy Marsello Estevao.
Sońǵy tórt jylda Djo Baidenniń energetikalyq qazba otynnan jasyl kózderge almastyrýǵa arnalǵan "Jasyl" reformalary munaishylardy tizgindep keldi. Sol sebepti Tramptyń ekinshi márte prezident bolýy olardyń "jyrtqysh instiktin" oiatary sózsiz. Jalpy, bul rette alda bir-birlep alyp shyqpaq Tramptyń jeńine tyqqan "basty kózirleri" bar. Birinshisi - munaishylarǵa federaldy jerler men qairandardy berý. Qazir olarda jáne úndi jerleri qorlarynda AQSh-taǵy barlyq munaidyń tórtten bir bóligi óndiriledi. Baiden tabiǵatty qorǵaý úshin, eń aldymen, Tynyq muhity men Atlant muhitynyń qairańynda memlekettik menshiktiń edáýir bóligin igerýge tyiym salyp, litsenziia bermedi.
Tramp munaiǵa bai federaldy shtattarda, eń aldymen Aliaska men Tehasta, sondai-aq Parsy shyǵanaǵynyń memlekettik qairańynda burǵylaý jumystaryn júrgizýge ruqsat berýi múmkin. Alaida, federaldy jerlerdi berý — bul shaiqastyń bel ortasy. Odan keiin barlaý men óndirýge ruqsat alý kerek bolady. Bul - Tramptyń ekinshi kóziri.
Federaldy shtattardy basqarý biýrosynyń (BLM) málimetteri boiynsha, onyń birinshi prezidenttik merziminde ruqsat alýǵa orta eseppen 174 kún qajet bolǵan. Al Baidenniń tusynda bul ýaqyt 258 kúnge sozyldy, sonymen qatar bilikke kelgennen keiin ol ruqsat berýdi múldem toqtatty jáne tórt jyldyq prezidenttik merzimniń ortasynda ǵana ony qaita qarai bastady.
Tramptyń úshinshi kóziri - infraqurylymdardy damytý. Tramp Baidenniń kezinde tyiym salynǵan qubyrlardy salýǵa ruqsat berýdi kózdep otyr. Mundaida kompaniialar jańa ótkizý naryqtaryna jáne eksporttyq teńiz terminaldaryna qol jetkizip, solardyń kómegimen ken oryndarynda óndiristi tez arttyrýǵa múmkindik alady. Jańa ákimshiliktiń qolǵa almaq tórtinshi sharasy óndiris pen usynysty emes, munai men gazǵa degen suranysty qoldaýǵa arnalǵan. Tramp Baidenniń aýqymdy "jasyl" sýbsidiialaryn alyp tastaýǵa, ekologiialyq talaptardy jeńildetýge jáne avtomobilderdiń benzinnen jańartylatyn kózderge aýysýyn qaita qaraýǵa nietti. Sonymen, besinshi kózir — Baiden engizgen suiytylǵan gaz eksportyna engizgen shekteýlerdi joiý.
Tramp jumysqa kirisken birinshi kúni-aq suiytylǵan munai gazy eksportyna engizilgen shekteýlerdi alyp tastai alady, biraq birden eki máselege tap bolady. Birinshiden, Baiden jaǵalaý terminaldarynyń keńeitýdiń ekologiialyq saldaryn zertteý syltaýymen tyiym saldy. Sondyqtan saraptama aiaqtalǵanǵa deiin berilgen kez-kelgen ruqsat sotta daý týǵyzýy múmkin. Biraq bul másele ýaqytsha — ekologiialyq saraptamanyń resmi bóligi bir aidan keiin aiaqtalady. Avstraliianyń tájiribesi kórsetkendei, áldeqaida úlken kedergi — bul gazdyń ishki baǵasynyń ósimi, óitkeni shikizat baǵalary birneshe ese joǵary bolatyn syrtqy naryqtarǵa eksporttalady. Al Tramp energiia resýrstarynyń qymbattaýynan aýlaq bolǵysy keledi, óitkeni ol sailaýshylarǵa, kerisinshe baǵany tómendetýge ýáde berip otyr. Jeke kompaniialardy "burǵylaýǵa jumyldyrý" jumysy da ońai emes. Kompaniialar rentabeldilikke jáne aldaǵy jyldarǵa qarap investitsiialyq sheshimder qabyldaidy. Eger Tramptyń munai men gaz baǵasyn tómendetý maqsatyna qol jetkizilse, onda olar barlyq federaldy jerlerdi tegin berse de, kóp burǵylaýǵa beiildilik tanytpaidy.
Tramp aitqan baǵalar - 40 dollardyń da, 65 dollardyń da aýyly alys
Kanzas-Siti Federaldy rezervtik bankiniń munaishylar arasynda júrgizgen jańa saýalnama nátijesi kórsetkendei, qoldanystaǵy ken oryndaryn paida tabý úshin munaidyń bir barreliniń ortasha baǵasy 65 dollar bolýy qajet. Al óndiristi edáýir arttyrý úshin bir barrel quny 89 dollar bolǵany kerek.
Biraq olardyń eshqaisysy baǵa ósedi dep kútpeidi. Ortasha alǵanda, munaishylar "jarty jyldan keiin bir barreldi 73 dollar, bir jyldan keiin 77 dollar jáne eki jyldan keiin 80 dollardan satamyz" dep boljaidy. Sondyqtan, iri kompaniialardyń kópshiligi Tramptyń jigerlendiretin málimdemelerine qaramastan, investitsiialardy arttyrýǵa nietti emes. Sonymen qatar, investorlar men naryq aktsionerlerge dividendter men aktsiialardy satyp alý túrindegi tólemderdi kóbirek tóleýdi talap etetin bolady.
OPEK+ munai óndirýshileriniń negizgi karteli de, IEA Batys tutynýshy elderiniń bas saraptamalyq ortalyǵy da (halyqaralyq energetikalyq agenttik) álemdik ekonomika problemalaryna jáne Qytaidyń negizgi tutynýshysynyń tábetiniń tómendeýine bailanysty 2025 jyly munai men gazǵa suranys baiaý ósedi dep boljaidy. Álemde munaiǵa degen suranys halyq sanynyń ósýine jáne ónerkásiptiń damýyna bailanysty ósýde. Aǵymdaǵy jyly IEA esepteýleri boiynsha, ol táýligine taǵy 1 mln barrelge artyp, táýligine 104 mln barreldi quraidy. Sonymen birge AQSh-tyń Resei men Irannyń "kóleńkeli flotyna" qarsy sanktsiialaryna bailanysty usynys azaiady. Alaida, álemdik naryqta daǵdarys pen baǵanyń kúrt ósýin áli eshkim boljamaidy.
Birinshiden,óitkeni AQSh pen Qytai tapshylyqqa aralasý úshin úlken strategiialyq qorlarǵa ie. Ekinshiden, OPEK+ osy jyly kartelge múshe elderdiń munai eksportyna shekteýlerdiń bir bóliginen bas tartpaqshy. Úshinshiden, OPEK + quramyna kirmeitin elder, sonyń ishinde AQSh, Kanada, Braziliia, Gaiana jáne Argentina biylǵy jyly óndiristi táýligine taǵy 1,5 million barrelge ulǵaitpaqshy.
"Osy qosymsha sharalardyń barlyǵy másele týyndap, jetkizilimder toqtaǵan jaǵdaidaǵy bos oryndy, kútilgen suranys ósimin de qamtamasyz etýi kerek", — deidi Halyqaralyq energetika agenttiginiń sarapshylary.
Eger arzan baǵa bolmasa, onda, eń bolmaǵanda, retteýdegi jeńildikter Trampqa AQSh-ta munai men gaz óndirisiniń ósýine kómektese alady ma? Eger bul oryn alsa, IIF ekonomisteriniń pikirinshe, bul jaqyn arada bola qoimaidy.
"Federaldyq jerlerge litsenziialar alý protsesi bir jyldy, tipti óndiristi bastaǵanǵa deiin ondaǵan jyldy qamtidy, ol jerde taý-ken jumystary bastalǵanǵa deiin jyldar, tipti ondaǵan jyldar kerek bolady. Demek, Tramptyń 2028 jylǵy prezidenttik merzimi aiaqtalǵannan keiin ǵana bul múmkin bolady", - deidi olar.
