O basta Aqtóbe men Jambyl oblystarynyń oń tájiribesine negizdelgen joba aiasynda jeri qunarsyz, kommýnikatsiialyq qurylymy álsiz, jol qatynasy kúrdeli aýmaqtar túkpirindegi az tútindi qonystardy anyqtaý, jumyssyzdardy oqytý, qaita oqytý, nesielik kómek kórsetip, kásibiniń órisin keńeitýge kómek kórsetý kózdeldi. Úkimet pen «Amanat» partiiasyna «Aýyl amanaty» jobasyn búkil elge masshtabtaý mindeti júkteldi. Jobanyń barlyq artyqshylyqtary týraly halyqty durys aqparattandyrýǵa airyqsha basymdyq berildi. «Amanat» partiiasy janynan azamattar men ákimderdi ádisnamalyq súiemeldeýdi, oqytýdy, ótinimderdi qabyldaý jáne qarajatty bólý úderisiniń monitoringin qamtamasyz etetin jobalyq keńse qurylyp, qyzmetin jalǵap keledi. Mańǵystaý óńirinde joba qalai júzege asyp jatyr, jetistikteri men nátijesi qandai? Osy saýaldar tóńireginde oblystyq «Aýyl amanaty» jobasynyń úilestirýshisi Asqar Imaǵanbetovpen suhbattastyq.
– Asqar Zamzamuly, aýyldy kórkeitý men ahýalyn jaqsartý – memlekettik máni zor is. Jobanyń dittegeni de osy emes pe?
- 2021 jyly engizilgen ákimderdi tikelei sailaý – saiasi júieni demokratiialandyrýǵa baǵyttalǵan Prezidenttiń mańyzdy reformalarynyń biri. Bul ózgeris azamattardyń belsendiligin arttyryp, sailanǵan ákimdermen birge aýyldaǵy túitkildi máselelerdi sheshýge jol ashty. Sońǵy tórt jylda 2 myńnan astam aýyl ákimi sailanyp, ákimder korpýsy aitarlyqtai jańardy. Olardyń kópshiligi – «Amanat» partiiasynyń músheleri. Olardyń 60%-dan astamy – buǵan deiin ákim bolmaǵan, memlekettik qyzmette jumys istemegen azamattar. Sondyqtan jańa sailanǵan halyq qalaýlylaryna qoldaý kórsetý maqsatynda «Amanat» partiiasy memlekettik qyzmet isteri agenttigimen birlesip «Ákimder mektebi» jobasyn qolǵa aldy. Nátijesinde partiia janynan óńirlik saiasat boiynsha Úkimettiń Jobalyq ofisi janynan saraptamalyq ortalyq quryldy. Elbasynyń tapsyrmasyna sáikes Mańǵystaý oblysy boiynsha 47 ákim bolsa, sonyń 46-sy qatysty. Oqý baǵdarlamasyna sáikes ákimder 240 saǵattyq dáris tyńdady. Onyń 140 saǵatyn Memlekettik basqarý akademiiasy, al 100 saǵatyn «Amanat» partiiasynyń Saiasi menedjment akademiiasy usyndy. Partiia oqytýshylary negizinen ekonomikalyq máselelerge toqtalady. Taqyryby– «Aýyl okrýgteriniń ekonomikalyq damý baǵdarlamalaryn ázirleý». Qazirgi tańda aýyldyq jerde el ekonomikasyna eleýli áser etip, halyqtyń tabysyn arttyryp, jańa jumys oryndaryn ashatyn baǵdarlamalar joqtyń qasy. Jańa oqý kýrsy osy olqylyqty joiýǵa baǵyttalǵan jáne úsh negizgi kezeńnen turady. Birinshi kezeńde aýyl okrýgteriniń ákimderi marketingtik zertteýler júrgizip, skrining nátiejesinde jobalar usyndy. Ekinshi kezeńde ótkizý naryǵy bar taýarlarǵa kooperativtik jobalar ázirledi. Úshinshi kezeńde ákimder osy egjeitegjeili ázirlengen jáne ekonomikalyq negizdelgen jobany aýyl okrýgteriniń ekonomikalyq damý baǵdarlamasynyń negizi retinde paidalanýdy úirendi.
– Aýyldyq eldi mekenderdiń áleýmettik-ekonomikalyq damýyna skrining qalai júrgizildi?
– Biyl «Aýyl amanaty» jobasy aiasynda jeńildetilgen shaǵyn nesielerdi bólý kezinde basymdyq kooperativterge beriledi. Mańǵystaý oblysy aýmaǵynda aýyl ákimderi júrgizgen skrining nátijesinde 19 joba usynylyp, bekitildi. Tyń bastamalar túrli baǵytty qamtyp otyr. Túie sútin óndirý, iri qara maldy bordaqylaý, asyl tuqymdy mal basyn kóbeitip ónimin satý, jylyjai keshenderin salý, jylyjaida qulpynai ósirý, bie sútinen shaǵyn óndeý tsehyn salý jáne t.b. jobalar usynyldy. Ákimder aýyl azamattaryn biriktirýge, ónim ótkizý jelilerin, logistikany jáne qyzmetti úilestirý júiesin jolǵa qoiýǵa kómek kórsetedi. Bul kezeń – jai oqytý ǵana emes, naqty jobalardy júzege asyrýǵa bet buratyn tájiribelik saty. Jańa jobalardy júzege asyrý úshin Mańǵystaý oblystyq ákimdigi janynan jumys toby quryldy. Jumys tobyna «Amanat» partiiasynyń, óńirlik aýyl sharýashylyǵy jáne jer qatynastary basqarmasynyń, « Kaspii » Á K K «AQ» ókilderi kirdi. Arnaiy top quramynda Beineý, Kendirli, Rahat, Taýshyq, Senek, Saiyn Shapaǵatov, Aqshuqyr, Baiandy, Batyr, Basqudyq, Dáýlet aýyldarynyń turǵyndarymen kezdesý ótkizdik. Aýyl halqyna kooperativtiń utymdy tustary, turǵyndardyń turmysyn jaqsartý tetikteri, salalarǵa nesie berýdiń saralanǵan tásilderi týrasynda aýqymdy túsinik berdik. Ózge aýyldardyń tabysty tájiribesi týraly da pikir almastyq. Kooperativ ashý tártibi, ónim ótkizý naryqtary, kooperativ qýattylyǵyn aldyn ala anyqtaý, kepildik bazasyn qaraý, kooperativti tirkeý úshin qajetti qujattar men jarǵy ázirleý, qosymsha zańgerlik qoldaý máseleleri sóz boldy.
Shaǵyn fermerlik sharýashylyqtar nesielik qarajat alýda qiyndyqtarǵa tap keledi. Sondyqtan aýyl sharýashylyǵy taýar ónimderiniń birigýi ekonomikalyq turǵydan tiimdi ekeni dáiektelgen. Óitkeni tek qana kooperatsiia arqyly taýar óndirýshiler ózderiniń óndiristik jáne basqa da tutynýshylyq qajettiligin sheshý arqyly básekege qabilettiligin arttyryp, ónimniń ózindik qunyn tómen túsirý múmkindigine ie bolady. Sondyqtan da bul baǵytqa Úkimet tarapynan úlken kóńil bólinýde. Aýyl halqy óz erkimen eńbekke uiymdasý arqyly deldaldarǵa jem bolmai, ózderi qurǵan kooperativ arqyly naryqqa alyp shyǵyp, jaǵdailaryn túzep, aýyl eńsesin tikteýge jaǵdai jasaidy. Sondai-aq joǵary tehnologiialyq óndiris qurý, birlesip óndirgen ónimdi úlken kólemde ótkizý, sol arqyly taza tabysty ulǵaitý, ainalym quraldaryn tiimdi paidalanýmen qatar, janarmai, tyńaitqysh, tuqym jáne taǵy basqalaryn tómen baǵamen satyp alý joldary qarastyrylǵan.
– Kooperativ qurýdyń tiimdi tustaryn túgendep óttińiz. Osy iske nietti jandar kóp pe? Aýyl halqyn ne alańdatady?
- Kooperativke kúmánmen qaraityndardyń kóbi bastamanyń mánisin jete túsinbegender. Keńes kezeńindegi túsinikten aryla almai otyr. Kooperativke mal-múlkimizdi qossaq, sońynda quralaqan qalamyz degen qorqynysh bar. Taǵy bir basty másele – jeke ieligindegi mal basy syrǵalanyp, tirkelmeýi. Halyq maldy esepke tirkeýden qashady. Úkimet mal basyna salyq salady degen túsinik qalyptasqan. Alaida elimizde mundai zań joq. Aýyl sharýashylyǵy kooperativi keminde úsh quryltaishynyń sheshimi boiynsha qurylady. Kooperativtik nesie rásimdeýdiń erejelerine toqtalsam. «Aýyl amanaty» jobasy arqyly beriletin nesieniń nominaldy syiaqy mólsherlemesi – 2,5 paiyz. Sondai-aq nesieni óteý merzimi de qolaily. Aitalyq, mal sharýashylyǵyna bailanysty nesie – 7 jylǵa, basqa baǵyttar boiynsha 5 jylǵa beriledi. Aýyl sharýashylyǵy kooperativin damytýǵa 8 myń ailyq eseptik kórsetkishke deiin nesie beriledi. Baǵdarlamaǵa zeinet jasyna jetpei jumystan qysqaryp qalǵandar, jumyssyzdar qatysa alady. Sonymen qatar otbasylyq kásipkerlikte aqy tólenbeitin qyzmetti ózdiginen júzege asyratyndar, kúnkóristiń tómengi mólsherinen az tabysy bar óndiristik kooperativtiń músheleri, kásibin endi bastaǵandar men kásipkerler de ótinim berse bolady. Bul qural, saiyp kelgende, aýyl halqynyń tabysynyń ósýine jáne jańa jumys oryndaryn qurýǵa yqpal etedi. Oiymdy túsinikti tilmen jetkizsem. Kooperativ múshesi óz malyn óz qorasynda baǵa beredi. Barlyq mal-múlikti bir ortaǵa qosý degen túsinik joq. Máselen, aýylda óz aýlasynda 2-5 túieden baǵyp otyrǵan 20 úi bar delik, atalǵan úi sharýashylyǵyndaǵy adamdar ónimderin bazarǵa ótkizý barysynda birshama qiyndyqtarǵa tap bolady. Turaqty ótkizý pýnkti joq, aýdan ortalyǵyna azǵantai ónimdi tasymaldaýdyń tiimsizdigi, jol shyǵyny syndy máseleler jetip artylady. Kooperativ ashý arqyly aýyl turǵyndary múshelikke kirip, ári qarai kooperativ atynan mol ónimdi jinaqtar bolsa, ótkizý de ońaiǵa soǵar ma edi. Logistika shyǵyndary qysqaryp, memleket usynǵan sýbsidiialarǵa qoljetimdilik artady. «Jumyla kótergen júk jeńil» demei me dana halqymyz. Sol sekildi bul baǵytta memlekettik qoldaý is-sharalaryn qýattaý men fermerlerdiń kooperatsiiasyn úrdisin yntalandyrý zor mańyzǵa ie. Óndiristik kooperativtik qurý qai ýaqytta da quptarlyq is bolýy tiis. Aýyldardy aralai kele uqqanymyz jeńildetilgen nesie berý baǵdarlamasyn jurtshylyq jaqsy qabyldap otyr. Yntymaqty iske ynta bildirýshiler kóp. Qolyna qarajat tigender mal, qus sharýashylyǵymen ainalysa alady. Tipti qarajaty jetip jatsa, qajetti tehnika men qural-jabdyqtar da alýǵa bolady. Biznestiń basqa túrlerin de damytamyn dep alǵa umtylsańyz, erkińiz bilsin. Biz ortaq eńbekke uiysyp, aýyl eńsesin tikteimin degenderge árkez qoldaý kórsetemiz.
– Joba boiynsha jumys qai baǵytta jalǵasady?
– Aýyldyq jerlerde kooperatsiiany damytýda jeke qosalqy sharýashylyqtardyń kooperativtik model týraly málimetiniń tómendigi baiqalady. Sondyqtan aýyl-aýyldy aralap, aqparattyqtúsindirý jumystaryn jalǵaýdy josparlap otyrmyz. Mańǵystaý oblysy boiynsha baǵdarlamanyń júzege asýy aimaq basshysynyń orynbasayr Tilek Jetkizgenulynyń tikelei baqylaýynda.
– Suhbatyńyzǵa raqmet.
Golroh Jemenei
