و باستا اقتٶبە مەن جامبىل وبلىستارىنىڭ وڭ تەجٸريبەسٸنە نەگٸزدەلگەن جوبا اياسىندا جەرٸ قۇنارسىز, كوممۋنيكاتسييالىق قۇرىلىمى ەلسٸز, جول قاتىناسى كٷردەلٸ اۋماقتار تٷكپٸرٸندەگٸ از تٷتٸندٸ قونىستاردى انىقتاۋ, جۇمىسسىزداردى وقىتۋ, قايتا وقىتۋ, نەسيەلٸك كٶمەك كٶرسەتٸپ, كەسٸبٸنٸڭ ٶرٸسٸن كەڭەيتۋگە كٶمەك كٶرسەتۋ كٶزدەلدٸ. ٷكٸمەت پەن «Amanat» پارتيياسىنا «اۋىل اماناتى» جوباسىن بٷكٸل ەلگە ماسشتابتاۋ مٸندەتٸ جٷكتەلدٸ. جوبانىڭ بارلىق ارتىقشىلىقتارى تۋرالى حالىقتى دۇرىس اقپاراتتاندىرۋعا ايرىقشا باسىمدىق بەرٸلدٸ. «Amanat» پارتيياسى جانىنان ازاماتتار مەن ەكٸمدەردٸ ەدٸسنامالىق سٷيەمەلدەۋدٸ, وقىتۋدى, ٶتٸنٸمدەردٸ قابىلداۋ جەنە قاراجاتتى بٶلۋ ٷدەرٸسٸنٸڭ مونيتورينگٸن قامتاماسىز ەتەتٸن جوبالىق كەڭسە قۇرىلىپ, قىزمەتٸن جالعاپ كەلەدٸ. ماڭعىستاۋ ٶڭٸرٸندە جوبا قالاي جٷزەگە اسىپ جاتىر, جەتٸستٸكتەرٸ مەن نەتيجەسٸ قانداي? وسى ساۋالدار تٶڭٸرەگٸندە وبلىستىق «اۋىل اماناتى» جوباسىنىڭ ٷيلەستٸرۋشٸسٸ اسقار يماعانبەتوۆپەن سۇحباتتاستىق.
– اسقار زامزامۇلى, اۋىلدى كٶركەيتۋ مەن احۋالىن جاقسارتۋ – مەملەكەتتٸك مەنٸ زور ٸس. جوبانىڭ دٸتتەگەنٸ دە وسى ەمەس پە?
- 2021 جىلى ەنگٸزٸلگەن ەكٸمدەردٸ تٸكەلەي سايلاۋ – ساياسي جٷيەنٸ دەموكراتييالاندىرۋعا باعىتتالعان پرەزيدەنتتٸڭ ماڭىزدى رەفورمالارىنىڭ بٸرٸ. بۇل ٶزگەرٸس ازاماتتاردىڭ بەلسەندٸلٸگٸن ارتتىرىپ, سايلانعان ەكٸمدەرمەن بٸرگە اۋىلداعى تٷيتكٸلدٸ مەسەلەلەردٸ شەشۋگە جول اشتى. سوڭعى تٶرت جىلدا 2 مىڭنان استام اۋىل ەكٸمٸ سايلانىپ, ەكٸمدەر كورپۋسى ايتارلىقتاي جاڭاردى. ولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ – «Amanat» پارتيياسىنىڭ مٷشەلەرٸ. ولاردىڭ 60%-دان استامى – بۇعان دەيٸن ەكٸم بولماعان, مەملەكەتتٸك قىزمەتتە جۇمىس ٸستەمەگەن ازاماتتار. سوندىقتان جاڭا سايلانعان حالىق قالاۋلىلارىنا قولداۋ كٶرسەتۋ ماقساتىندا «Amanat» پارتيياسى مەملەكەتتٸك قىزمەت ٸستەرٸ اگەنتتٸگٸمەن بٸرلەسٸپ «ەكٸمدەر مەكتەبٸ» جوباسىن قولعا الدى. نەتيجەسٸندە پارتييا جانىنان ٶڭٸرلٸك ساياسات بويىنشا ٷكٸمەتتٸڭ جوبالىق وفيسٸ جانىنان ساراپتامالىق ورتالىق قۇرىلدى. ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىنا سەيكەس ماڭعىستاۋ وبلىسى بويىنشا 47 ەكٸم بولسا, سونىڭ 46-سى قاتىستى. وقۋ باعدارلاماسىنا سەيكەس ەكٸمدەر 240 ساعاتتىق دەرٸس تىڭدادى. ونىڭ 140 ساعاتىن مەملەكەتتٸك باسقارۋ اكادەميياسى, ال 100 ساعاتىن «Amanat» پارتيياسىنىڭ ساياسي مەنەدجمەنت اكادەميياسى ۇسىندى. پارتييا وقىتۋشىلارى نەگٸزٸنەن ەكونوميكالىق مەسەلەلەرگە توقتالادى. تاقىرىبى– «اۋىل وكرۋگتەرٸنٸڭ ەكونوميكالىق دامۋ باعدارلامالارىن ەزٸرلەۋ». قازٸرگٸ تاڭدا اۋىلدىق جەردە ەل ەكونوميكاسىنا ەلەۋلٸ ەسەر ەتٸپ, حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرىپ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشاتىن باعدارلامالار جوقتىڭ قاسى. جاڭا وقۋ كۋرسى وسى ولقىلىقتى جويۋعا باعىتتالعان جەنە ٷش نەگٸزگٸ كەزەڭنەن تۇرادى. بٸرٸنشٸ كەزەڭدە اۋىل وكرۋگتەرٸنٸڭ ەكٸمدەرٸ ماركەتينگتٸك زەرتتەۋلەر جٷرگٸزٸپ, سكرينينگ نەتيەجەسٸندە جوبالار ۇسىندى. ەكٸنشٸ كەزەڭدە ٶتكٸزۋ نارىعى بار تاۋارلارعا كووپەراتيۆتٸك جوبالار ەزٸرلەدٸ. ٷشٸنشٸ كەزەڭدە ەكٸمدەر وسى ەگجەيتەگجەيلٸ ەزٸرلەنگەن جەنە ەكونوميكالىق نەگٸزدەلگەن جوبانى اۋىل وكرۋگتەرٸنٸڭ ەكونوميكالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ نەگٸزٸ رەتٸندە پايدالانۋدى ٷيرەندٸ.
– اۋىلدىق ەلدٸ مەكەندەردٸڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق دامۋىنا سكرينينگ قالاي جٷرگٸزٸلدٸ?
– بيىل «اۋىل اماناتى» جوباسى اياسىندا جەڭٸلدەتٸلگەن شاعىن نەسيەلەردٸ بٶلۋ كەزٸندە باسىمدىق كووپەراتيۆتەرگە بەرٸلەدٸ. ماڭعىستاۋ وبلىسى اۋماعىندا اۋىل ەكٸمدەرٸ جٷرگٸزگەن سكرينينگ نەتيجەسٸندە 19 جوبا ۇسىنىلىپ, بەكٸتٸلدٸ. تىڭ باستامالار تٷرلٸ باعىتتى قامتىپ وتىر. تٷيە سٷتٸن ٶندٸرۋ, ٸرٸ قارا مالدى بورداقىلاۋ, اسىل تۇقىمدى مال باسىن كٶبەيتٸپ ٶنٸمٸن ساتۋ, جىلىجاي كەشەندەرٸن سالۋ, جىلىجايدا قۇلپىناي ٶسٸرۋ, بيە سٷتٸنەن شاعىن ٶندەۋ تسەحىن سالۋ جەنە ت.ب. جوبالار ۇسىنىلدى. ەكٸمدەر اۋىل ازاماتتارىن بٸرٸكتٸرۋگە, ٶنٸم ٶتكٸزۋ جەلٸلەرٸن, لوگيستيكانى جەنە قىزمەتتٸ ٷيلەستٸرۋ جٷيەسٸن جولعا قويۋعا كٶمەك كٶرسەتەدٸ. بۇل كەزەڭ – جاي وقىتۋ عانا ەمەس, ناقتى جوبالاردى جٷزەگە اسىرۋعا بەت بۇراتىن تەجٸريبەلٸك ساتى. جاڭا جوبالاردى جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن ماڭعىستاۋ وبلىستىق ەكٸمدٸگٸ جانىنان جۇمىس توبى قۇرىلدى. جۇمىس توبىنا «Amanat» پارتيياسىنىڭ, ٶڭٸرلٸك اۋىل شارۋاشىلىعى جەنە جەر قاتىناستارى باسقارماسىنىڭ, « كاسپيي » ە ك ك «اق» ٶكٸلدەرٸ كٸردٸ. ارنايى توپ قۇرامىندا بەينەۋ, كەندٸرلٸ, راحات, تاۋشىق, سەنەك, سايىن شاپاعاتوۆ, اقشۇقىر, باياندى, باتىر, باسقۇدىق, دەۋلەت اۋىلدارىنىڭ تۇرعىندارىمەن كەزدەسۋ ٶتكٸزدٸك. اۋىل حالقىنا كووپەراتيۆتٸڭ ۇتىمدى تۇستارى, تۇرعىنداردىڭ تۇرمىسىن جاقسارتۋ تەتٸكتەرٸ, سالالارعا نەسيە بەرۋدٸڭ سارالانعان تەسٸلدەرٸ تۋراسىندا اۋقىمدى تٷسٸنٸك بەردٸك. ٶزگە اۋىلداردىڭ تابىستى تەجٸريبەسٸ تۋرالى دا پٸكٸر الماستىق. كووپەراتيۆ اشۋ تەرتٸبٸ, ٶنٸم ٶتكٸزۋ نارىقتارى, كووپەراتيۆ قۋاتتىلىعىن الدىن الا انىقتاۋ, كەپٸلدٸك بازاسىن قاراۋ, كووپەراتيۆتٸ تٸركەۋ ٷشٸن قاجەتتٸ قۇجاتتار مەن جارعى ەزٸرلەۋ, قوسىمشا زاڭگەرلٸك قولداۋ مەسەلەلەرٸ سٶز بولدى.
شاعىن فەرمەرلٸك شارۋاشىلىقتار نەسيەلٸك قاراجات الۋدا قيىندىقتارعا تاپ كەلەدٸ. سوندىقتان اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار ٶنٸمدەرٸنٸڭ بٸرٸگۋٸ ەكونوميكالىق تۇرعىدان تيٸمدٸ ەكەنٸ دەيەكتەلگەن. ٶيتكەنٸ تەك قانا كووپەراتسييا ارقىلى تاۋار ٶندٸرۋشٸلەر ٶزدەرٸنٸڭ ٶندٸرٸستٸك جەنە باسقا دا تۇتىنۋشىلىق قاجەتتٸلٸگٸن شەشۋ ارقىلى بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸن ارتتىرىپ, ٶنٸمنٸڭ ٶزٸندٸك قۇنىن تٶمەن تٷسٸرۋ مٷمكٸندٸگٸنە يە بولادى. سوندىقتان دا بۇل باعىتقا ٷكٸمەت تاراپىنان ٷلكەن كٶڭٸل بٶلٸنۋدە. اۋىل حالقى ٶز ەركٸمەن ەڭبەككە ۇيىمداسۋ ارقىلى دەلدالدارعا جەم بولماي, ٶزدەرٸ قۇرعان كووپەراتيۆ ارقىلى نارىققا الىپ شىعىپ, جاعدايلارىن تٷزەپ, اۋىل ەڭسەسٸن تٸكتەۋگە جاعداي جاسايدى. سونداي-اق جوعارى تەحنولوگييالىق ٶندٸرٸس قۇرۋ, بٸرلەسٸپ ٶندٸرگەن ٶنٸمدٸ ٷلكەن كٶلەمدە ٶتكٸزۋ, سول ارقىلى تازا تابىستى ۇلعايتۋ, اينالىم قۇرالدارىن تيٸمدٸ پايدالانۋمەن قاتار, جانارماي, تىڭايتقىش, تۇقىم جەنە تاعى باسقالارىن تٶمەن باعامەن ساتىپ الۋ جولدارى قاراستىرىلعان.
– كووپەراتيۆ قۇرۋدىڭ تيٸمدٸ تۇستارىن تٷگەندەپ ٶتتٸڭٸز. وسى ٸسكە نيەتتٸ جاندار كٶپ پە? اۋىل حالقىن نە الاڭداتادى?
- كووپەراتيۆكە كٷمەنمەن قارايتىنداردىڭ كٶبٸ باستامانىڭ مەنٸسٸن جەتە تٷسٸنبەگەندەر. كەڭەس كەزەڭٸندەگٸ تٷسٸنٸكتەن ارىلا الماي وتىر. كووپەراتيۆكە مال-مٷلكٸمٸزدٸ قوسساق, سوڭىندا قۇرالاقان قالامىز دەگەن قورقىنىش بار. تاعى بٸر باستى مەسەلە – جەكە يەلٸگٸندەگٸ مال باسى سىرعالانىپ, تٸركەلمەۋٸ. حالىق مالدى ەسەپكە تٸركەۋدەن قاشادى. ٷكٸمەت مال باسىنا سالىق سالادى دەگەن تٷسٸنٸك قالىپتاسقان. الايدا ەلٸمٸزدە مۇنداي زاڭ جوق. اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆٸ كەمٸندە ٷش قۇرىلتايشىنىڭ شەشٸمٸ بويىنشا قۇرىلادى. كووپەراتيۆتٸك نەسيە رەسٸمدەۋدٸڭ ەرەجەلەرٸنە توقتالسام. «اۋىل اماناتى» جوباسى ارقىلى بەرٸلەتٸن نەسيەنٸڭ نومينالدى سىياقى مٶلشەرلەمەسٸ – 2,5 پايىز. سونداي-اق نەسيەنٸ ٶتەۋ مەرزٸمٸ دە قولايلى. ايتالىق, مال شارۋاشىلىعىنا بايلانىستى نەسيە – 7 جىلعا, باسقا باعىتتار بويىنشا 5 جىلعا بەرٸلەدٸ. اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆٸن دامىتۋعا 8 مىڭ ايلىق ەسەپتٸك كٶرسەتكٸشكە دەيٸن نەسيە بەرٸلەدٸ. باعدارلاماعا زەينەت جاسىنا جەتپەي جۇمىستان قىسقارىپ قالعاندار, جۇمىسسىزدار قاتىسا الادى. سونىمەن قاتار وتباسىلىق كەسٸپكەرلٸكتە اقى تٶلەنبەيتٸن قىزمەتتٸ ٶزدٸگٸنەن جٷزەگە اسىراتىندار, كٷنكٶرٸستٸڭ تٶمەنگٸ مٶلشەرٸنەن از تابىسى بار ٶندٸرٸستٸك كووپەراتيۆتٸڭ مٷشەلەرٸ, كەسٸبٸن ەندٸ باستاعاندار مەن كەسٸپكەرلەر دە ٶتٸنٸم بەرسە بولادى. بۇل قۇرال, سايىپ كەلگەندە, اۋىل حالقىنىڭ تابىسىنىڭ ٶسۋٸنە جەنە جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا ىقپال ەتەدٸ. ويىمدى تٷسٸنٸكتٸ تٸلمەن جەتكٸزسەم. كووپەراتيۆ مٷشەسٸ ٶز مالىن ٶز قوراسىندا باعا بەرەدٸ. بارلىق مال-مٷلٸكتٸ بٸر ورتاعا قوسۋ دەگەن تٷسٸنٸك جوق. مەسەلەن, اۋىلدا ٶز اۋلاسىندا 2-5 تٷيەدەن باعىپ وتىرعان 20 ٷي بار دەلٸك, اتالعان ٷي شارۋاشىلىعىنداعى ادامدار ٶنٸمدەرٸن بازارعا ٶتكٸزۋ بارىسىندا بٸرشاما قيىندىقتارعا تاپ بولادى. تۇراقتى ٶتكٸزۋ پۋنكتٸ جوق, اۋدان ورتالىعىنا ازعانتاي ٶنٸمدٸ تاسىمالداۋدىڭ تيٸمسٸزدٸگٸ, جول شىعىنى سىندى مەسەلەلەر جەتٸپ ارتىلادى. كووپەراتيۆ اشۋ ارقىلى اۋىل تۇرعىندارى مٷشەلٸككە كٸرٸپ, ەرٸ قاراي كووپەراتيۆ اتىنان مول ٶنٸمدٸ جيناقتار بولسا, ٶتكٸزۋ دە وڭايعا سوعار ما ەدٸ. لوگيستيكا شىعىندارى قىسقارىپ, مەملەكەت ۇسىنعان سۋبسيدييالارعا قولجەتٸمدٸلٸك ارتادى. «جۇمىلا كٶتەرگەن جٷك جەڭٸل» دەمەي مە دانا حالقىمىز. سول سەكٸلدٸ بۇل باعىتتا مەملەكەتتٸك قولداۋ ٸس-شارالارىن قۋاتتاۋ مەن فەرمەرلەردٸڭ كووپەراتسيياسىن ٷردٸسٸن ىنتالاندىرۋ زور ماڭىزعا يە. ٶندٸرٸستٸك كووپەراتيۆتٸك قۇرۋ قاي ۋاقىتتا دا قۇپتارلىق ٸس بولۋى تيٸس. اۋىلداردى ارالاي كەلە ۇققانىمىز جەڭٸلدەتٸلگەن نەسيە بەرۋ باعدارلاماسىن جۇرتشىلىق جاقسى قابىلداپ وتىر. ىنتىماقتى ٸسكە ىنتا بٸلدٸرۋشٸلەر كٶپ. قولىنا قاراجات تيگەندەر مال, قۇس شارۋاشىلىعىمەن اينالىسا الادى. تٸپتٸ قاراجاتى جەتٸپ جاتسا, قاجەتتٸ تەحنيكا مەن قۇرال-جابدىقتار دا الۋعا بولادى. بيزنەستٸڭ باسقا تٷرلەرٸن دە دامىتامىن دەپ العا ۇمتىلساڭىز, ەركٸڭٸز بٸلسٸن. بٸز ورتاق ەڭبەككە ۇيىسىپ, اۋىل ەڭسەسٸن تٸكتەيمٸن دەگەندەرگە ەركەز قولداۋ كٶرسەتەمٸز.
– جوبا بويىنشا جۇمىس قاي باعىتتا جالعاسادى?
– اۋىلدىق جەرلەردە كووپەراتسييانى دامىتۋدا جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردىڭ كووپەراتيۆتٸك مودەل تۋرالى مەلٸمەتٸنٸڭ تٶمەندٸگٸ بايقالادى. سوندىقتان اۋىل-اۋىلدى ارالاپ, اقپاراتتىقتٷسٸندٸرۋ جۇمىستارىن جالعاۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ماڭعىستاۋ وبلىسى بويىنشا باعدارلامانىڭ جٷزەگە اسۋى ايماق باسشىسىنىڭ ورىنباساىر تٸلەك جەتكٸزگەنۇلىنىڭ تٸكەلەي باقىلاۋىندا.
– سۇحباتىڭىزعا راقمەت.
گولروح جەمەنەي
