Ulttyq bank tóraǵasyn sol joly aiamai synaǵandar kóp boldy. Ózi bolsa eldi keleke etkendei: «Devalvatsiia bolatynyn aitsam, onda onyń nesi qyzyq», – degendei emeýirinmen qyjyrta jaýap bergen. Sodan beri oǵan halyq senbeitin boldy. El bir jyl boiy áne-mine devalvatsiia bolady dep eleńdep júrdi. Odan beri bir jyl ýaqyt ótti. Memlekettiń teńgeni qunsyzdandyrmaý úshin qandai aila-sharǵy jasaǵanyn bir Qudai biledi, Eýraziialyq odaqqa kirgen biz úshin rýbldiń «aspanǵa qańbaqtai» ushýy teńgeni tolqytpai qoimaityndai kóringen. Rýbldiń qunsyzdanýy kún sanap ósip keledi. Demek, sarapshylar jýyq arada teńgeniń de qunsyzdanýy múmkin ekenin joqqa shyǵarmaidy. Munai baǵasynyń arzandaýy, álemdik saiasattyń myń qubylýy, Resei men Batystyń aiqasy, bári-bári álemdik naryqqa ózindik yqpalyn tigizbei qoimaidy. Osyndai sátte Bas bankirdiń ýájine senemiz be, álde únsiz bas shulǵyp, nede bolsa ýaqyty kelgende kóremiz be? Halyq qandai qam-qareket etkeni jón? Osy jáne ózgede suraqtar tóńireginde ekonomisterdiń pikirin usynyp otyrmyz.
Qairat KELIMBETOV, QR Ulttyq bankiniń Tóraǵasy:
– Jaqyn aralyqta teńge baǵamynyń kúrt ózgerýi kútilmeidi. Aiyrbas baǵamy 1 AQSh dollaryna 170-188 teńge dálizinde saqtalady. Biz ustanǵan aiyrbas baǵamynyń saiasaty ishki valiýtalyq dálizdegi belgili bir ózgeristerdi qamtyp otyr. Sondyqtan da, biz úshin búgingi kúngi beriktik qorynyń ózi osy ishki valiýtalyq dálizde qalýǵa múmkindik beredi. Búginde aiyrbas baǵamyna qatysty túrli boljamdar, joramaldar aitylyp jatyr. Ol munaidyń álemdik baǵasynyń tómendeýi men rýbldiń qunsyzdanýynan týyndaýda. Taǵy da qaitalap aitqym keledi, meniń oiymsha, biz úshin munai baǵasy mańyzdy faktor bolyp tabylady. Degenmen, biz aiyrbas baǵamynyń kúrt ózgerisine jol bermeimiz.
Beisenbek ZIIaBEKOV, ekonomika ǵylymdarynyń doktory:
– Reseide oryn alǵan devalvatsiiamen qatar, sol eldegi taýarlardyń baǵasy da birshama kóterildi. Elimizden aǵylǵan halyqtyń negizgi alyp jatqan taýary – avtokólik. Al basqa saýda túri biz úshin tiimsiz. Sol sebepti de, otandyq ónimderge degen suranystyń tómendeýi kútilmeidi.
Al rýbldiń kenet kóp satylýynyń basty sebebi – valiýtalyq alypsatarlyq. Iaǵni, qarjy naryǵyndaǵy «búgin rýbl quldyraǵan kezeńde kóbirek satyp alyp, erteń reseilik aqsha qalpyna kelgen tusta qaita satyp, ústinen qarajat jasap qalamyz» dep úmittengen deldaldardyń isi. Deldaldardyń úmiti aqtalýy múmkin iaki múmkin emestigi ýaqyt enshisinde. Degenmen, joǵarydaǵy basshylardyń «teńge turaqty bolady» deitin ýádesine sensek, onda boljamshylardyń boljamy beker. Búgingi Qazaqstan men Reseidiń qarjy saiasaty eki túrli. Bizdegi bilik otandyq qarjy saiasatyn turaqty ustap otyrýdy negizge alyp otyr deitin bolsaq, Resei devalvatsiia arqyly ekonomikany turaqtandyrýdy maqsat tutýda.
Eger 2015-2016 jyldar aralyǵynda álemdik naryqtaǵy munai baǵamy 40 AQSh dollaryna deiin tómendep, ahýal qiyndai túsetin bolsa, bizge mundai jaǵdaiǵa da daiyn bolý kerek. Onda biylǵy jyldyń kóktemine jetpei teńgeniń baǵamy kúrt tómendep, taǵy bir devalvatsiia oryn alady.
Iliias ISAEV, qarjyger-sarapshy:
– Biz qazir ortaq naryqta ómir súrip jatyrmyz. Sondai jaǵdaida otyryp, biz beitarappyz, bizge eshteńeniń áseri joq dep óz-ózimizdi aldaýǵa bolmaidy. Máselen, mynaǵan qarańyz, bizdiń syrttan keletin importymyzdyń 60 paiyzy TMD elderinen. Qalǵan 40 paiyz sheteldiki. Sol 60 paiyzdyń 95 paiyzy – Reseiden keletin taýar. Mine, kórdińiz be, sondai jaǵdaida otyryp, rýbldiń qunsyzdanýy bizge áser etpeidi dep qaityp aita almaimyz. Biz de otandyq eksporterlerdi qorǵaý úshin qadam jasaýymyz kerek. Iaǵni teńgeni qunsyzdandyrýǵa tiispiz. Bizdiń elde teńge taǵy bir ret qunsyzdanýy ábden múmkin. Muny joqqa shyǵarýǵa bolmaidy.
Maral Tórtenova, ekonomist-sarapshy:
– Reseidiń Ortalyq bankine rýbldi tejep ustap turý arzanǵa soǵyp turǵan joq. Bizdiń ekonomikamyz Reseige bailanyp turǵandyqtan, bul jerde Reseidiń valiýtasynyń qunsyzdanýy bizge áser etpeidi deýge negiz joq. Ázirge Ulttyq bank teńgeniń baǵamyn qalypty ustap tura alady. Biraq bul ýaqytsha qubylys. Bizdiń ekonomikamyz tikelei munaidan túsetin túsimmen tolyǵyp otyrǵandyqtan, bul jerde biz álemdik munai baǵasyna qatysty, elge tartylyp jatqan investitsiialarǵa qatysty da boljam jasaǵanymyz abzal. Eger bolashaqta munaidan túsetin túsim artsa, teńge baǵamy da nyǵaimaq.
Resei rýblinen bólek munaidan túsetin túsimge qatysty mynadai boljamdar jasaýǵa bolady:
A) Birinshi, pessimistik stsenarii. Eger 2015-2016 jyldar aralyǵynda álemdik naryqtaǵy munai baǵamy 40 AQSh dollaryna deiin tómendep, ahýal qiyndai túsetin bolsa, bizge mundai jaǵdaiǵa da daiyn bolý kerek. Onda biylǵy jyldyń kóktemine jetpei teńgeniń baǵamy kúrt tómendep, taǵy bir devalvatsiia oryn alady.
Á) Ekinshi, konservativtik bazalyq stsenarii. Eger 2015-2016 jyldar aralyǵynda álemdik naryqtaǵy munai baǵamy 60-70 AQSh dollaryn quraityn bolsa, biz ortasha bazalyq baǵytpen júrýdi oilastyrýymyz qajet. Mundai sátte álemdegi shikizat kóziniń baǵamy 10 paiyzǵa ósim beredi dep kútilýde . Bul boljam da jaǵdaidy ortasha qalypta ustap turady.
B) Úshinshisi, optimistik stsenarii. Bul jaǵdaida álemdik naryqta munai baǵamy 85-90 AQSh dollaryn quraidy dep kútilýde. Al mundai stsenarii oryn alsa, bizdiń ekonomikalyq áleýetimiz odan ári qarqyndy bola túspek. Sebebi bul rette álemdik shikizat kózderiniń quny 20-25 paiyzǵa deiin ósim beredi.
Árine, biz úshin eń qolailysy osy optimistik boljam bolyp turǵany daýsyz. Mundai batyl boljamdarǵa halyqtyń da ishi jyli túsetini ras. Sondai-aq, mamandar bizdiń elimizge enetin investitsiia áleýeti tómendemegenin, kerisinshe, elde investorlarǵa qolaily jaǵdai jasalyp otyrǵanyn alǵa tartýda. Mamandarymyz «bul másele de teńgeniń baǵamyn osy qalypta ustap turýǵa yqpal etedi» desedi.
Kórshi Reseide bolyp jatqan ekonomikalyq turalaýdyń salqyny bizge báribir óz áserin beredi. Demek úkimettik turǵyda saqtyq sharalaryn qaita qarastyrý kerek. Buǵan qatysty otandyq óndiristi qoldaýdyń jańa sharttary túzilgeni jón.
Jumadilda Baiahmetov, ekonomist-ǵalym:
- Jalpy, teńge baǵamyn qalypty ustap turý úshin dollarǵa táýeldilikten arylýymyz kerek. Al bizdiń altyn-valiýta qorynyń 40 paiyzy dollarmen jinaqtalyp otyrǵanyn eskersek, bul jerde saqtyq sharalaryn qarastyrmaýǵa taǵy bolmaidy. Rýbldiń kún sanap qunsyzdanýy eki el arasyndaǵy saýdaǵa keri áserin tigizip, bizge túsetin túsim kólemi azaiady. Ekonomikanyń yrǵaqty ósýin negizin investitsiialar legi quraityny daýsyz. Ras, investitsiialar tasqyny kelip jatyr, biraq biz otandyq kásiporyndardyń jumysyn jandandyrmai, dollarǵa táýeldilikten qutyla almaimyz. Endeshe, bolashaqta teńgemiz jyl ótken saiyn qunsyzdana túspesin desek, otandyq óndiristi damytýǵa barynsha kúsh salǵanymyz abzal. Ras, ázirge Ulttyq bank teńgeniń baǵamyn ustap tura alady. Degenmen jyl basynan-aq shikizat baǵasynyń túsip, eksporttan túsetin túsimniń azaiǵanyn eskersek, bul-bizdiń altyn-valiýta qorymyzǵa qaýip tóndiretin jait. Esterińizde bolsa, 1998 jyly Ulttyq bank teńgeniń qunyn ustap turýy úshin eki aida 2,5 mlrd dollardan astam qarjy jumsap jiberdi. Sondyqtan bolashaqta bul rette alǵysharttardy qarastyrý kerek. Kórshi Reseide bolyp jatqan ekonomikalyq turalaýdyń salqyny bizge báribir óz áserin beredi. Demek úkimettik turǵyda saqtyq sharalaryn qaita qarastyrý kerek. Buǵan qatysty otandyq óndiristi qoldaýdyń jańa sharttary túzilgeni jón. Sebebi qazirde Resei úshin syrtqy investitsiianyń tiimsiz ekeni naqty belgili boldy. Reseiden investitsiialar legi qashyp jatyr. Biz budan sabaq alýymyz kerek. Syrttan kelgen investitsiia qansha jerden tiimdi degenmen, onyń qaýiptiligi de bar. Sondyqtan áldeqandai zaman týǵanda investitsiia syrtqa ydyrai qashpaýy úshin, otandyq óndiristi qoldaýǵa barynsha nazar aýdarýymyz kerek. Dollardan arylýǵa da, teńgeniń baǵamyn qalypty ustaýǵa da, túsimdi arttyrýǵa da yqpal etetin birden-bir faktor osy.
(Birqatar pikirler «Alash ainasy» saitynan alyndy).
