T. AIaPOVA: «Birlestiktiń alǵa qoiǵan maqsaty biik»
Jýyrda Abai atyndaǵy Qazaq Ulttyq pedagogikalyq ýniversitetinde «Qazaqstannyń úshinshi jańǵyrýy: Áiel. Qoǵam. Bilim jáne ǵylym» atty halyqaralyq simpoziým ótti. Shara aiasynda «Qazaqstandyq ǵalym áielder qoǵamy» atty birlestiktiń saltanatty ashylýy ótip, qoǵam múshelerine arnaiy kýálik tabys etildi.
Simpoziýmda bilim men ǵylymdy damytýdaǵy áiel ǵalymdardyń alar orny, tilderdi oqytý men úiretýdegi innovatsiialar, Qazaqstan damýynyń zamanaýi kezeńindegi otbasy men otbasylyq qundylyqtar, qoǵamdyq qatynastardyń jahandanýy kontekstindegi adam quqyǵynyń damýy taqyryptarynda dóńgelek ústel ótkizip, búgingi ózekti taqyryptardy talqylady.
Simpoziýmǵa meditsina, filologiia, filosofiia, pedagogika, aýyl sharýashylyǵy, til, jaratylystyq ǵylymdar salasynyń úzdik mamandary, elimizge tanymal ǵalymdar qatysty. Olar «Qazaqstandyq ǵalym áielder qoǵamyn» qurý arqyly elimizdegi 400 myńǵa jýyq ǵalym áielderdiń el ómirine, qoǵam tynysyna óz únderin jetkizip, kez kelgen ózekti máseleni keńirek talqylaýǵa, ózderiniń balama josparlary men oilaryn usynýdy kózdep otyrǵandaryn jetkizdi.
Biz shara aiasynda «Qazaqstandyq ǵalym áielder qoǵamy» birlestiginiń prezidenti, filologiia ǵylymdarynyń doktory, professor, Abai atyndaǵy QazUPÝ-diń Kásibi shet tili kommýnikatsiiasy kafedrasynyń meńgerýshisi, aǵylshyn tiliniń bilgiri, tanymal ǵalym Tańat Aiapovamen suhbattasqan edik.
– Tańat Táńirberdiqyzy, búgin ótip jatqan simpoziýmnyń kóterer taqyryby óte aýqymdy eken. Simpoziýmǵa qatysýshy ǵalymdardyń usynǵan (aitqan) pikirleri negizinde qandai sharalardy qolǵa alasyzdar?
– Jýyrda ǵana Elbasy N. Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» atty kólemdi maqalasy jaryq kórgenin bilesiz. Osy maqalada elimizdiń endigi jańǵyrýy – rýhani jańǵyrý bolatynyn atap ótti. Búgingi simpoziýmǵa qatysyp jatqan ǵalymdardyń deni elimizge tanymal, ár salanyń bilgir mamandary. Qazaqstan memleketi zaiyrly ǵana emes, demokratiialy, genderlik teńdikti nyq ustaǵan osy Ortalyq Aziiadaǵy kósh basshy elderdiń biri. Kez kelgen memlekettik máselede qazaqstandyq áielder qaýymynyń atqarar jumysy ushan-teńiz dep bilemin. Sondyqtan, ulttyq jańǵyrý bastamasyna bizdiń ǵalymdardyń da ún qatyp, óz pikirlerin aitýy zańdylyq.
Simpoziýmda kóterilgen máseleler aldaǵy ýaqyttaǵy aqparat quraldary, ǵylymi jýrnaldar arqyly elge jetedi. Jańadan qurylǵan birlestiktiń aldaǵy jumys josparlaryna engizemiz.
– «Qazaqstandyq ǵalym áielder qoǵamyn» qurýdy qai kezde oilap edińiz?
– Ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldarynyń basynda AQSh-qa baryp, biraz jyl ýniversitette sabaq berdim. Sonda olarda ǵalym áielderdiń birigýimen ashqan qoǵamdyq qorlary bar ekenin bildim. Olar ózderiniń qoǵamdyq birlestikteri arqyly jańa jobalar daiyndap, memlekettik iaki jekemenshik sektorlarǵa usynystar ázirleidi eken. Qoǵamdaǵy túrli isterge óz oi-pikirlerin jetkizip, keibir memlekettik mańyzdy baǵdarlamalarǵa balamaly josparlaryn usynady eken. Sol qoǵamǵa men de múshe boldym. Olardyń erkindikterine, talapshyldyǵyna tańyrqaǵanym esimde. Bizde ondai qoǵam quryp, erkin jumys isteý múmkin emestei kórinetin. Sodan beri arada 20 jyldan artyq ýaqyt ótti. Biz naryqtyq ekonomikaǵa sátti óttik, demokratiialyq qoǵam qurdyq. Kópten beri Qazaqstanda osyndai qoǵam nege joq degen suraq meni mazalap júrgen. Mundai qoǵam Qyrǵyzstan men Ózbekstannyń ózinde bar ekenin jýyrda bildim. Olardyń jumys tájiribesin zerttep kórdim. El istegendi biz nege istemeimiz? Qazaqstanda 400 myńǵa jýyq ǵalym áiel bar eken. Olar mamandyqtary boiynsha ár salada jemisti eńbek etip júr. Olardyń ortaq uiymy bolǵany zaman talaby degen oidamyn.
Qazir qoǵamdyq birlestikter, uiymdar kóp. Demokratiialy eldiń negizgi tireýi – osy uiymdar men qorlar, birlestikter. Olardyń árqaisysy óz mindet-maqsatyna sai oidaǵydai jumys istese, qoǵam alǵa jyljidy. Sol sebepten, biraz ýaqyttan beri osy qoǵamdy qurýdy josparlap, myqty ǵalymdarmen keńestik, pikir almastyq. Aldymen ózge eldiń tájiribesin, olardyń atqarǵan jumysyn baqylap kórdik. Olar kótergen dúnieni qazaq áielderi de kótere alady. Óitkeni, qazaq áielderi bilim alý deńgeii jaǵynan kez kelgenmen teń dárejede. Muny nyq senimmen aita alamyz.
Qazaq – qyzyn, anasyn, jaryn qurmettegen halyq. Bizdiń shyǵystyń ózge halyqtaryna qaraǵanda ereksheligimizdiń biri osy qasietimiz. Tarihymyzǵa úńilseńiz, qazaq rýlarynyń edáýir bóligi analardyń atymen atalady. Qasietti analar qataryna qosylǵan qanshama aiaýly kisiler bar. Budan biz qazaq tarihynda analardyń alar orny erekshe bolǵanyn, olardy bólip, bólektep, ekinshi satyǵa túsirmegenin baiqaimyz.
Qazaqstandyq ǵalym áielder sany da 400 myńǵa jýyq eken. Árine, bári óndirip jumys istep, ǵylym úshin qomaqty úles qospaityn shyǵar. Biraq, sannan sap shyǵatyny belgili. Ózge elderge qaraǵanda, qazaq áieliniń bilim-ǵylym igerýge qushtarlyǵy – ulttyq mentalitetimizdiń jaqsy kórsetkishi.
– Birlestikke múshe bolýǵa yntaly top bar ma?
– Árine. Qazirdiń ózinde birlestikke múshe bolyp jatqandar bar. Alǵashqy múshelerdiń ishinde tanymal ǵalymdardy, qoǵam qairatkerlerin qabyldadyq. Ary qarai júieli túrde jumys júrgizbekpiz. Ózge aimaqtardan, Alla buiyrtsa, bólimshelerin ashýdy da oilastyryp júrmiz. 400 myń ǵalymnyń báriniń basyn qosý maqsat emes, isker, shynymen qoǵamǵa paidam tise, oiymdy jetkizsem dep oilaityn belsendi jandardyń ortalyǵyna ainalsa dep otyrmyz.
– Ǵylymi ataǵy bar, biraq jumyssyz júrgen ǵalym áielderge kómektesesizder me?
– Biz eń aldymen ǵalym áielder jaiynda statistikalyq málimet jinamaqshymyz. Naqtyly qansha ǵalym bar? Olar qandai salalar boiynsha ǵylymi ataq aldy? Qai aimaqtarda ǵalymdar kóp nemese az? Osy suraqtardy turaqtandyryp, naqty jaǵdaidy bilgen soń, olardyń qansha paiyzy óz mamandyǵy boiynsha qyzmet etip júrgenin anyqtaýǵa múmkindik týady. Muny anyqtaý, báriniń búgingi jaǵdaiyna úńilý ońai sharýa emes.
Sodan soń olardyń ishinde túrli sebeptermen jumyssyz otyrǵan iaki bolmasa ortasynan jyraqtap ketken ǵalymdarǵa rýhani turǵydan kómek berip, jebeý-demeý oiymyzda bar. Bul aldaǵy atqarar sharýamyzdyń bir salasy.
– Birlestik odan ózge naqty qandai jumystardy qolǵa almaq?
– Bizdiń maqsat – qoǵamdyq ózekti taqyryptarǵa ǵalym áielderdiń únin jetkizý, olardyń pikirleri men ǵylymi tujyrymdaryn usyný. Aitalyq, qazir búgin úilenip, erteń ajyrasyp ketý qalypty jaǵdaiǵa ainaldy. Bundai úrdis qaidan keldi? Nege jetim balalar kóp? Nege otbasy qundylyǵy joiylyp barady? Qoǵamdyq formatsiia ózgergen tusta bizdiń dástúrli qundylyqtar toqyraýǵa ushyraǵany jasyryn emes. Biz ǵalymdardyń jii bas qosyp, konferentsiialar ótkizip, ózderiniń túigenderi men túsingenderin, zerttegen taqyryptaryn keńirek nasihattaýǵa tiispiz.
Jetim balalar, jaǵdaiy tómen otbasylardyń jetkinshekterin, múgedek jastardy yntalandyrý úshin tegin bilim alýǵa jaǵdai jasamaqpyz. Ásirese, aǵylshyn tili men qazaq tilin úirengisi keletinderge arnaiy krýstar uiymdastyryp, saýatty, bilimdi urpaq tárbieleýge azda bolsa septessek dep oilaimyz.
Bizdiń qoǵamnyń atqarar jumysy óte kóp. Aldaǵy ýaqytta arnaiy baǵdarlamalar ázirlep, tiisti mekemelermen birlesip qyzmet atqaratyn bolamyz.
– Áńgimeńizge raqmet!
