Áigili Gomerdiń qalamynan týǵan «Iliada», Sofokldyń «Aiaks-qamshyger», «Filoktet», Evripidtiń «Ifigeniia Avlida», «Andromaha», «Gekýba» tragediialary, Vergidiń «Eneida», Ovidiidiń «Qaharman arýlar» poemalarynyń keiipkeri, Troianyń irgesin sókken Odissei batyr týraly ańyz kóp. Odissei batyrlyǵymen qosa, ózgelerdi alaqanynda oinatatyn qýlyǵymen de, jeńis úshin qaterli isterge bara alatyn táýekelshildigimen de, múdde úshin eshkimdi de aiamaityn jan retinde de kózge túsedi. Búkil Troia soǵysynda jáne soǵystan soń eline qaitý jolyndaǵy on jylǵa sozylǵan saparda ózgeler maidanda mert bolyp nemese mezgilsiz jolda qalǵan shaqta Odissei joǵarydaǵy qasietimen aman oralady. Adam boiyndaǵy bul qasietti biz aqyl-parasat dep atasaq, keide ony qýlyq dep tanýymyzǵa da bolady.
«Jylqy» áńgimesiniń oqiǵasy bylai órbidi: poiyz beketinde bala-shaǵasymen poiyz kútip turǵan bireý jurt arasynan áldekimdi tanyp qalady. Biraq, anaý ony tanymaidy. Ekeýi tildese kele alda baratyn jerleri týraly aitysady. Sol barysta álgi adam bul saparǵa buryn da bir shyqqanyn aitady. Onyń áńgimesi boiynsha aldaǵy baratyn jer – syrly, jumbaq meken. Aldyńǵy joly barǵanda olardy «Tún mysyǵy» degen adam bastap barǵan. Maqsattary –ejelgi obalardy qazyp, bailyq izdeý. Sol barysta tún kezgen olardyń aldynan eleske uqsaǵan atty adamdar shyǵady. Aryny qatty atty adamdar ózderin ata-babalarynyń oba-qorǵanyn tonaýdan qorǵaýǵa kelgenin aitady. Kelimsekterdiń bul sózden úreii ushady. Osy kezde aralaryndaǵy «Tún mysyǵy» álgi attylarmen baryp tildesip, qaishylyqty sheship, atty adamdardy jónine jiberedi. «Qalai bulai istediń?» degen suraqqa ol: «Olar Eskendir patshanyń áskeriniń aldynda da qoian qýyp ketkender, men olardy aldadym, olardyń aldyna sondai qoian saldym da, jónderine jiberdim», – deidi. Sodan tonaýshylar oba qazyp, qazyna izdei bastaidy. Sol aralyqta olardyń arasynan bireý jerden bir buiym taýyp alady. Bul zattyń ne ekenin bilmei ańtarylyp turǵanda olarǵa «Tún mysyǵy»: «Bul qazyq, – deidi ainalaǵa alaqtai qarap, – olardyń jylqy arqandaityn ejelgi qazyǵy... al endi bezeiik, bul joly jan olja», – dep jańa qaýiptiń tónip kelgenin eskertedi. Aitqanyndai, tań aldynda uly dala tóńkerilgendei bolady da, jel turyp, odan soń taýdan qulaǵan seldei jylqy úiiri basa-kóktep keledi... Poiyz tosqan adamnyń aitqan áńgimesi osymen aiaqtalady. Olar «Tún mysyǵyn» sodan keiin keziktirmedińiz be?» degen suraqqa «joq!» dep jaýap beredi. Osy kezde aialdamaǵa poiyz keledi. Jurt japa-tarmaǵai poiyzǵa shyǵýǵa umtylady. Otbasymen jurt arasynda syǵylysyp poiyzǵa shyǵa almai júrgen «men» keiipker «oǵan (álgi áńgime aitqan adamdy meńzeidi) «Tún mysyǵynyń» týǵan aǵam ekenin, sol sapardan onyń qaitpai qalǵanyn aitqanym joq. Mine, endi álgi jaqqa men de attanyp bara jatyrmyn...» deidi ózine ózi kúbirlep. Áńgime osylai aiaqtalady.
Qarap otyrsaq, áńgimede eki ańyzdyń sulbasy bar. Birinshisi, álemdi eń alǵash bolyp jaýshylardyń biri Makedon patshasy Eskendir Zulqarnaiynnyń Saqtar dalasyna qalyń qol bastap kelip, soǵysar sátte saq áskeriniń qoian qýyp ketkeni týraly ańyz, endi biri «Qobylandy» jyryndaǵy batyrdyń jary Qurtqanyń jaý qolyna túserden buryn túbine kúieýine arnap as kómetin, Taibýryldy arqandaityn, sońynan túnde shapqan Taibýryldyń shaýyp kep jyǵylatyn qazyǵy aitylady. Muny áńgimeniń kirispesinde berilgen «Qobylandy» jyrynan keltirilgen úzindiden baiqaimyz.
Sonda avtor munymen ne aitqysy keledi? Shyǵarmada ata-babalarynyń oba-qorǵandaryn qorǵamaqqa kelgender sońynda báribir aqyl-ailasy artyq «Tún mysyǵy» jaǵynan jeńiledi. Tipti tonaýshylar áldebir simvol retinde alynǵan jylqydan týyndaǵan rýhtyń kúshinen beti qaitsa da, báribir bul ólkege jańadan kóz tigýshilerdiń arynyn qaitara almaidy. Aitalyq, áńgimede «Tún mysyǵy» bolmaǵanymen, inisi «men» keiipker onyń muratyn ary jalǵastyra beredi. Avtor munda kóshpendiler nege jeńildi degen suraqqa jaýap izdegisi kelgendei. Órkenietter arasyndaǵy damýdyń parqy batyrlyqtan aqylǵa oryn berýde jatyr. Adamzat qoǵamy damýynyń ózi osy barystan turady. Sondyqtan, zaman kóshine erip jan dúniesi jańarmaǵan, batyrlyq pen rýhqa ǵana súiengen halyq sońynda báribir jeńilgen, tarih kóshinen shyǵyp qalǵan degisi keletindei avtor.
Áńgimeniń keiipkeri bailyq tonaý úshin nemese aqsha, altynǵa ie bolý úshin jolǵa shyqqan. Bul da sol maqsatyna jetý úshin bireýdi aldaidy. Bar qýlyǵyn iske asyrýǵa tyrysady. Bul búgingi biz jasap jatqan kapitalistik qoǵamnyń adamdarǵa sińirgen ideologiialyq kórinisi nemese ony «odisseiizm» dep ataýǵa da bolady. Ardaq Nurǵazyulynyń «Jylqy» áńgimesi osy «izmniń» zamanymyzdaǵy qaqtyǵysyn kórsetetin shyǵarma desek, artyq kete qoimaimyz.
Qýanáli ALMASBEKULY
