Qazaqstan aýyl sharýashylyǵy salasyn basqarýdy jetildirý arqyly álemdik naryqta básekege qabiletti ónimderdi eksportqa shyǵarýǵa, azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýge jáne saladaǵy eńbek ónimdiligin arttyratyn múmkindikterge ie bolady. Aýyl sharýashylyn damytý – únemi memlekettiń nazaryndaǵy mańyzdy sala. Elimizde osy baǵytta kóptegen salalyq reformalar júrgizilip keledi. Atap aitsaq, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan Respýblikasynyń aýyldyq aýmaqtaryn damytýdyń 2023-2027 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasyn bekitti.
Bul tujyrymdama aýyl halqynyń áleýmettik-ekonomikalyq damýyn jańa deńgeige kóterýdi kózdeidi. Máselen, aýyl sharýashylyǵy qurylymdaryn damytý, aýyl halqyn jumyspen qamtý, áleýmettik igilikterge qoljetimdi etý boiynsha mindetterdi júzege asyrý, qolaily ómir súrý ortasy men aýyldyń ishki jáne syrtqy ortasyn bilý arqyly básekege qabiletti áleýet qalyptastyrý baǵyttaryn qamtidy. Integratsiia men jahandanýdyń kúsheiýi jaǵdaiynda elimizdiń 5 ekonomikalyq aimaqtyń 17 oblys, onyń 167 aýdanyndaǵy 235001 sharýa, fermerlik qojalyqtardy básekege qabiletti ónim óndirýge baǵyttaý mindeti qoiylyp otyr.
Memleket basshysynyń tapsyrmasy negizinde «Aýyl amanaty» baǵdarlamasy júzege asyrylyp jatyr. Onyń basty maqsaty – elimizdiń barlyq óńirlerinde aýyl turǵyndarynyń tabysyn arttyrý. «Aýyl Amanaty» jobasynyń negizgi qarjylandyrý baǵyttary: óńdeý salasyna qatysty jobalar; ósimdik sharýashylyǵyn damytý; aýyl sharýashylyǵy kooperativterin jabdyqtaý; mal sharýashylyǵyn damytý; biznes jobalar, t.b. Aýyl turǵyndaryna mikrokreditter jyldyq 2,5%-dan aspaityn nominaldy syiaqy mólsherlemesimen jeńildikti sharttar boiynsha shaǵyn nesie berýdi qamtamasyz etedi. 2023 jyly baǵdarlama arqyly 75,5 mlrd teńgege 12,2 myń shaǵyn nesie berilip, 12 myńnan astam jumys orny quryldy. Baǵdarlama boiynsha 2024 jyly aýyl turǵyndaryna 100 mlrd teńge bólý josparlanǵan.
Qazaqstan – indýstrialdy-agrarly memleket. Elimizde egistik jerlerdiń aýmaǵy 24 mln gektar, jylyna ortasha eseppen 17-20 mln tonna aralyǵynda astyq jinalady, onyń 7 mln tonnasy ishki qajettilikke jáne 8-10 mln tonnasy eksportqa jiberiledi. Búgingi kezde óńirlerde 17 tájiribe stantsiiasy ósimdik jáne mal sharýashylyǵy salalary boiynsha ózderiniń ǵylymi zertteýlerin júrgizip, oń nátijelerin óndiriske usynýda. Asyl tuqymdy qoi túrin shyǵarýǵa 10-15 jyl, kókónistiń jańa sortyn shyǵarýǵa 11-12 jyl ýaqyt ketedi eken.
Qazirgi álemniń jahandaný úrdisi jaǵdaiynda innovatsiialyq tehnologiialar óte jyldam damý ústinde. Álemniń damyǵan elderimen básekege qabiletti aýyl sharýashylyǵy salasyn qalyptastyrý memleketimizdi damytýdyń basym baǵyty bolýy kerek. Elimizde onyń alǵy sharttary bar: 9,6 mln eńbek resýrsy, 24 mln egistik alqabymyz, aýyl sharýashylyǵy salasynda tereń óńdeýdi qajetsinetin shikizattar (astyq, et, jún, maqta, sút, teri), t.b. Elimizdiń aýyl sharýashylyǵy salasy shikizat resýrsyna bai (2023 j.): teri – 11298599 dana, onyń 30 % (3354825) – iri teri, 70% (7941122) - usaq teri; qoi júni – 39371 tonna; maqta – 326582 tonna, sút kólemi – 6 mln tonna, kúnbaǵys dáni – 324873 tonna. Mol shikizat kózi aýyl sharýashylyǵy kooperativterin damytýdyń áleýetin arttyrýdyń úlken múmkindigi.
Elimizdegi 20 mln halyqtyń 37,8% aýyldyq jerlerde turady. Eldegi 6295 aýyldyq eldi mekenderdiń ornalasý erekshelikteri retinde aýyldardyń bir-birinen shalǵai ornalasýy men ár túrli jaǵdaiy, eńbek resýrsynyń birkelki ornalaspaýy, infraqurylymdyq, áleýmettik jáne taǵy basqa obektilerdiń tapshylyǵy, aýyl sharýashylyǵynyń (ósimdik) maýsymdyq bolýy t.b. aitýǵa bolady. Halyqtyń qonystanýyndaǵy aiyrmashylyqtar aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy eńbek resýrstaryn paidalaný tiimdiligin arttyrýdaǵy eskeretin mańyzdy faktorǵa jatady.
Zertteý derekteri kórsetkendei, 17 oblysta 235001 sharýa qojalyqtary jumys jasap jatyr, onyń: ońtústikte – 66,7% (Almaty, Jambyl, Jetisý, Qyzylorda, Túrkistan); batysta – 10,4% (Aqtóbe, Atyraý, BQO, Mańǵystaý); soltústikte – 9,6% (Aqmola, Qostanai, Pavlodar, SQO); shyǵysta – 7,9 % (Abai, ShQO); ortalyqta – 5,4% (Qaraǵandy, Ulytaý). Ótken 2023 jyly 17,1 mln tonna astyq jinaldy. Elimiz jylyna 350 myń tonna alma tutynady eken, sonyń 260 myń tonnasyn otandyq sharýalar ósiredi, qalǵan 90 myń tonnasy importtan keledi. Degenmen, 2023 jyly 100 myń tonna alma óńdeýdiń bolmaýynan baqtarda qalyp, fermerler biraz shyǵynǵa batty.
Eldi mekenderdi damytýda jergilikti bilik basty ról atqarýy tiis. Olardyń bastamasynsyz, jergilikti jerdiń erekshelikterin bilmei, aýyldyń áleýmettik-ekonomikalyq deńgeiin jaqsartý múmkin emes. Jergilikti basqarý júiesinde 2022 jyly 600 eldi mekenniń, 2023 jyly 45 aýdannyń ákimderin tikelei halyq sailady, eń bastysy aýyldyq ákimderdiń biýdjeti qalyptasty. Ákimdikter jergilikti shikizatty paidalaný negizinde shaǵyn jáne orta kásiporyndardy damytýdyń basym baǵyttaryn anyqtaýdy qoǵamdyq komitetter qura otyryp, birlesip sheshýi tiis. Mundaǵy tájiribe almasý men kúsh-jigerdi úilestirýdiń mańyzy zor.
Aýyl sharýashylyǵy kooperativterin damytýdyń tiimdi strategiialarynyń negizi retinde artyqshylyqtardy alý úshin álemdik tájiribege súiene otyryp, kelesi faktorlar eskerilýi tiis. Onyń ishinde iri qalalardyń nemese avtomagistraldardyń (halyqaralyq, respýblikalyq, oblystyq) janynda ornalasýy damýǵa kóptegen múmkindikter jasaidy. Birinshiden, bul qoǵamdyq tamaqtandyrý qyzmeti, jergilikti qolóner buiymdarynyń saýdasy; ekinshiden, qala turǵyndaryn, qashyqtan jumys isteitin kompaniia qyzmetkerlerin jumysqa tartý múmkindigi; úshinshiden, iri logistikalyq kompaniialardyń satyp alý infraqurylymyn, saqtaý qoimalaryn jáne aýyl sharýashylyǵy ónimderin jergilikti óńdeýdi ornalastyrýǵa múmkindik jasaidy.
Aýyl sharýashylyq salasynda kadrlyq áleýetti qalyptastyrý óte ózekti bolyp otyr. Qazirgi kezde aýyldaǵy kadrlyq áleýetti damytý basshylar úshin eń mańyzdy quziret bolyp tabylady. Ol kadrlardy daiarlaý jáne qaita daiarlaý baǵdarlamalaryn qoldaýdy, eńbek pen kásipkerlikti yntalandyrýdy, aýyldyq eldi mekenderdiń básekege qabilettilik deńgeiin arttyrýdy qamtidy. Ómir sapasyn qamtamasyz etý tabysty kásipkerler men eńbek resýrstaryn, onyń ishinde jastardy, aýyldarda ustap turýdyń basty sharty bolyp tabylady. Ol áleýmettik salany, infraqurylymdyq qyzmetterdi, kóliktiń qoljetimdiligin damytýdyń búkil keshenin qamtidy.
Memleket tarapynan sharýa qojalyqtaryn kooperativterge biriktirýdi qoldaý tetikteri bar. Kooperativterge tehnika, tuqym, janar-jaǵar mai, innovatsiialyq tehnologiialardy engizý (sýdy únemdep qoldaný) mal men ósimdik salasyndaǵy zertteýlerge memleket tarapynan jeńildetilgen qarjy resýrstaryn berý tetikteri qarastyrylǵan. Neǵurlym aýyl sharýashylyq daqyldary ónimin tereń óńdeý kóbeise, azyq-túlikti óńdeýge baǵa tómendeidi. Eń bastysy aýyldyq jerdegi halyqtyń áleýmettik-ekonomikalyq deńgeii ósedi jáne tabysy molaiady.
Aýyl sharýashylyǵy salasyn damytýdyń basty mindetteriniń biri – tsifrlandyrý.
Tsifrlandyrý arqyly dálme-dál eginshilik arqyly egin jinaýǵa arnalǵan ońtaily ýaqytty boljaý tehnologiialary, "aqyldy sýarý", ziiankestermen, aramshóptermen kúresý jáne mineraldy tyńaitqyshtardy engizýdiń differentsialdy júielerin jáne innovatsiialyq tehnologiialardy qoldaný arqyly eńbek ónimdiliginiń birneshe ese artýyn qamtamasyz etýge bolady. QR tsifrlandyrý baǵdarlamasyn júzege asyrý arqyly agrarlyq sektordy damýdyń sapaly jańa deńgeiine shyǵarýǵa, el ekonomikasynyń draiverine ainaldyrýǵa áleýeti baǵyttalady.
Álemdik deńgeidegi irgeli jáne 90 jyldyq tarihi ál-Farabi atyndaǵy Qazaq ulttyq ýniversitetiniń "Menedjment" kafedrasynda 3 deńgeili daiarlanyp jatqan "Memlekettik jáne jergilikti basqarý" jáne "Menedjment" bilim berý baǵdarlamalary aýyl sharýashylyǵy salasynda innovatsiialyq jańa tehnologiialardy basqarý júiesin zertteýlerge jáne derekter bazasyn qurý platformasyna tikelei qatysýda. Daiarlanyp jatqan bilikti basqarý mamandary kásibiligi men biliktiligi arqyly aýylsharýashylyq salasyna uzaq merzimdi áleýmettik-ekonomikalyq strategiialyq mindetterdi qoia bilýge, innovatsiialyq ádister men tásilderdiń tiimdiligin anyqtai alýǵa, aýyl sharýashylyǵy salasynda memlekettik basqarý júiesin jetildirýge óz kúshin baǵyttaidy.
Ońalbek ABRALIEV
Ekonomika ǵylymdarynyń doktory,
professor
