Sen maǵan jat emessiń...
1972 jyly Keńes úkimeti kóshede ketip bara jatqan I.Brodskiidi tarpa bas salyp ustap, ushaqqa salyp Venanyń málim bir áýejaiyna laqtyryp jibergen. Sodan ol kelesi kúnniń keshinde sonda kózi tiri, aǵylshyn tilinde jazatyn dańqy jer jarǵan aqyn Ý.Aýtonnyń (1907-1973) qarsy aldynda otyrady. Ý.Aýton onyń AQSh-qa baryp taban tireýine jol qarastyrady. I.Brodskiidi qoltyqtai júrip Londonda ótken qalamgerlerdiń halyqaralyq basqosýyna qatysady. Tilshiler sonda «ádebietshilerdiń halyqaralyq úlken kezdesýinde Ý.Aýton jurttyń nazaryn ózine emes, qasyna ertip júrgen I.Brodskiige aýdardy. Sol ortada jurt kóp juldyzdyń ishinde sholpandai jarqyraǵan I.Brodskiidi kórdi» dep jazdy. Ý.Aýton onymen qoimai, I.Brodskiidiń jaryq kórýge tiis jyr jinaǵyna alǵysóz jazbaqshy bolady (buǵan deiin ol Keńes odaǵynda aidaýda júrgen I.Brodskiidiń batys elderinde alǵash aǵylshyn tilinde jaryq kórgen jyr kitabyna alǵysóz jazǵan bolatyn). Kóp jyldardan keiin osy týraly sóz bolǵanda I.Brodskiidiń «dańqty aqynnyń balapan jyrdyń iesi – meniń óleńderime alǵysóz jazyp berýi ábestik bolar edi. Sátin salǵanda men oǵan jol bermedim» degen.
Osylaisha Ý.Aýtonnyń kúsh sala qoldaýy, keńestik júiege qarsy ónimdi jumys istei bastaǵan Batys dúniesiniń muryndyq bolýymen I.Brodskii ózi aitqandai «erkin tynystaityn aǵylshyn tili men AQSh tólqujatynyń iesi» bolyp shyǵa keledi. Biraz zertteýshiler I.Brodskii, mine, osy sátten bastap synshy bolyp qaita týdy dep qaraidy. Aitsa aitqandai, 1972 jylǵa deiin aqyn jalpy órkenietter men mádenietter týraly, Batystyń úlken aqyndary, aitalyq, T.S.Eliot, R.Frost, t.b. týraly arnaý óleń jazsa, keiin batysqa barǵan soń poeziianyń tábiǵatyna jáne Ý.Aýtondy qamtyǵan joǵaryda aty atalǵan aqyndardyń shyǵarmashylyǵy týraly tereń tolǵap, atyn álemge tanytqan syn maqalalar jazdy.
Batysqa barǵan soń I.Brodskii óleńderin kóptegen tilge aýdartyp jaryqqa shyǵardy. Sonyń ishinde aǵylshyn tilinde jaryq kórgen «Tildiń bólshegi» (A Part of Speech. 1977 j.) jinaǵyn erekshe ataýǵa bolady. Osy kitap ony aǵylshyn tilinde sóileitin elderge aqyn retinde tanytty. Kitapta dál jinaqpen attas «Tildiń bólshegi» degen óleń bar. Qytai tiline aýdarylǵan óleńdi qazaqshalasaq bylai bolyp shyǵady.
«Seleý men jýsannyń basyn jel súzgen, tatarlardyń atynyń tuiaǵy dúbirlegen saiyn dala, sen maǵan jat emessiń. Jazylǵan túkti kilemdei, kóz jetkisiz kókjiekke deiin búrkelgen dalanyń qyzǵylt reńi, japyraqtar maǵan óz qanyna boialǵan baiaǵy hanzadany elestetedi. Jańbyr tóbeden jaýǵan qisapsyz jebedei tógilýde. Shaǵyn aǵash úidiń qabyrǵalary jaýynda qaqyrap aiyrylatyndai ún qatady. Qaitqan qazdyń gákkýine ún qosyp altyn kúz osylaisha jas tógedi. Tóbedegi terezeden kók aspanǵa kóz tastaimyn. Qulaǵyma baiaǵynyń asqaq áýeni keledi. Ol meniń dalany qanǵa boiaǵan soǵysty ańsaǵanym emes, qaita qazaqtar ardaqtaǵan esimniń bir ulttyń uranyna ainalǵan rýhtyń tamaǵyna tyǵylǵanynan dep bilgeisiń».
Óleńnen saiyn dala, tatarlardyń atynyń dúbiri, dalanyń sirkiregen jaýyny, qańqyldaǵan qazdyń úni («qazaq» degen at «qaz» degen sózden keldi dep jatamyz), aqyn maqtanyshpen aýyzǵa alǵan qazaqtyń jumbaq rýhy (urany) kezigedi. Osydan soń oiǵa «I.Brodskiimen qazaq bailanysa ma?» degen suraqtyń týyndaityny belgili. Joǵarydaǵy óleń aqyn men qazaqtyń bailanysatynyn ańǵartady. I.Brodskiidiń ómirinen az habary bar adam onyń Anna Ahmatovamen tyǵyz bailanysta bolǵanyn bilse kerek. Aqyn ákeli-balaly Gýmilevterdi, olardyń eńbekterin, Ortalyq Aziianyń ótken tarihyn jaqsy bilgen. Odan qalsa, I.Brodskii 1955 jyly oqýdan qol úzgennen keiin, bir mezgil ken barlaýshylardyń qatarynda jumys istegen, naqtylap aitqanda, ýran izdeýshilermen birge keńes eliniń biraz jerin sharlap shyqqan. Bul kezeń Qanysh Sátbaevtyń qazaq topyraǵyndaǵy ken bailyǵyn kartaǵa túsirgen kezine tuspa-tus keledi. Múmkin, I.Brodskii jumys istegen top ýran izdep, búginde osy element shyǵyp jatqan bizdiń baitaq Saryarqanyń tósine de tabany tiregen shyǵar. Buǵan endi naqty jaýapty ádebiet tarihyn zertteýshiler berýge tiis.
Bizdi oilantatyny, óleńniń neni meńzegeni bolyp otyr. Menińshe, óleń dúnieni dúr silkindirip, álemdi boisyndyrǵan Shyńǵys han jáne onyń eshteńeden qaimyqpaityn, tipti ákesi Shyńǵys hannyń ózinen de yqpaǵan, túrki taipalarynan quralǵan jurttyń eńsesin kóterip, óz aldyna eldik týyn tikken, eki ǵasyrdan soń qazaq degen tutas bir halyqqa memleket bolýǵa jol salǵan Joshy han týraly aitady. Osydan keiin I.Brodskiidiń qazaq dalasynda bolǵanyna, Joshy hannyń kún qaqtaǵan mazaryna qarap turyp, uly tarih týraly oiǵa ketkenine tolyq senesiń. Túp-tamyryn, tegin baǵalaityn, sodan týyndaǵan bostandyq rýhy jolynda eshteńemen eseptesip jatpaǵan hanzadany óleńge qosý arqyly aqyn óz taǵdyryn, alyp imperiialardyń múddesiniń aldynda qashanda qurbandyqqa shalynyp kete beretin kishi halyqtardyń tarihyndaǵy áste umytpaýǵa tiisti ulylyqty jyrlaǵan. Keńes qoǵamynda jasaǵan evrei ultynyń bir múshesi retinde I.Brodskii az halyqtardyń tartqan taqsyretin kimnen bolsa da artyq bildi. «Men 7 jasymda ózimniń evrei ekenimdi sezdim. Sabaqtastarym sezdirdi» dep jazady aqyn. Óziniń «ózge» ekenin sezgennen keiin kóp adamdar baryn salyp osy «ózge» bolýdan qutylýdyń jolyn izdeidi. Keńes qoǵamynda basym sandaǵy evreiler de, qazaqtar da, basqalar da solai istegen (Baiaǵy F.Fanon aitqan «qazir, men barlyq jaǵynan aq tándi siiaqty saýattymyn, shirkin, terim aq bolyp qalsashy!» dep aýyryp qalatyn kóńil-kúi). Alaida, I.Brodskii joǵarydaǵy túsinikten múlde basqasha kózqaras ustanady. Kúshtilerdiń aldynda búgejekteme, qaita ózińniń «ózge» ekenińdi sezin, búginge deiin qanyńda oinaǵan rýhyńdy, tegińdi umytpa, sonymen maqtana bil deidi ol. Bul oiynan I.Brodskii, tipti AQSh-ta ómir súrip, erkindikke shyqqannan keiin de ainymaǵan. Sodan da bolar, ol óziniń aǵylshyn tilinde jaryqqa shyqqan eń tańdaýly jyr jinaǵyna joǵarydaǵy óleńniń taqyrybyn bergen.
Ardaq NURǴAZYULY
P.S.
I.Brodskii til – rýhtyń tylsym mekeni, poeziianyń qudyreti sonda jasyrynǵan dep qaraǵan. Osy turǵydan kelgende joǵarydaǵy óleńniń taqyrybyn «Rýhymnyń bir bólshegi» dep túsingen durys. 1987 jyly «Adam men ol jasaǵan qoǵamdyq ortanyń qaqtyǵysy dáýirinde estetikalyq talǵam men moraldyq qundylyqtyń tarazysyn shaiqaltpai ustap, óz dáýiriniń tarihy bolmysyn poeziia qudyretimen keń piship, tereń tolǵap, jerine jete kórsetkeni úshin» I.Brodskiige Nobel syilyǵy berildi. Ókinishtisi, bostandyq pen adamǵa tán ar-namysty bárinen joǵary qoiatyn asaý júrekti aqyn 56 jasynda kenetten júrek talmasynan AQSh-ta ómirden ozdy. 28-qańtar aqynnyń týǵan kúni.
