Búgin Almatyda “Qazaqstanda únsiz kúres: memleket pen býkmekerlerdiń teketiresi” atty baspasóz konferentsiiasy ótti. Is-sharada qoǵam belsendileri, zańgerler men psihologtar býkmekerlik biznes pen lýdomaniianyń ulttyq qaýipsizdik pen jas urpaqtyń bolashaǵyna tóndirip otyrǵan qaýpin talqylady, dep habarlaidy Dalanews.kz.
Búgingi tańda Qazaqstanda memleket pen halyqaralyq býkmekerlik kompaniialar arasynda jasyryn qarjy jáne aqparattyq kúres júrip jatyr. Spikerlerdiń pikirinshe, elde engizilip jatqan Biryńǵai esep júiesi (BEJ) qumar oiyndar naryǵyn ashyq etýge baǵyttalǵan memlekettik bastama. Alaida bul júie býkmekerlik kompaniialardyń múddesine qaishy kelgendikten, syrttan uiymdastyrylǵan qarsylyq pen manipýliatsiialar kúsheiip keledi.
Qoǵam belsendisi Jarqyn Kúrentaevtyń sózinshe, qazirgi ýaqytta Qazaqstanda 13 býkmekerlik kompaniia jumys isteidi. Byltyr iske qosylǵan 100% memlekettik “BEJ” operatorynyń pilottyq jobasy kezinde bir kúnniń ishinde 800-ge jýyq zańsyz oiyn mekemesi anyqtalǵan.
Sonymen qatar Kúrentaev bul naryqtyń kólemi 3 trillion teńgege deiin jetkenin aityp, qarjynyń kóp bóligi shetelge ketip jatqanyn atap ótti.
“Mysaly, “Fonbet” kompaniiasynyń túpki iesi — Eýroodaq azamaty Antonis Zertalis. Al “Parimatch” keńsesi Kiprde tirkelgen. Demek elden milliardtaǵan qarjy syrtqa ketip jatyr. Biz buǵan beijai qarai almaimyz”, - dedi ol.
Jarqyn Kúrentaevtyń aitýynsha, bul syrt kózge baiqalmaityn, biraq qoǵamdy ishten álsiretip jatqan úrdis.
“Bul tynysh soǵystyń qurbandary balalarymyz ben qoǵam. Sondyqtan únsiz qalýǵa bolmaidy”, - dep túiindedi qoǵam belsendisi.
Zańger ári qoǵam belsendisi Álnur Iliashev te býkmekerlik naryqtaǵy qarjy ainalymy men onyń saiasi yqpalyna toqtaldy.
“Býkmekerlik biznes el ekonomikasyna naqty paida ákelmeitin sala. Ol ne óndiris jasamaidy, ne adam kapitalyna úles qospaidy. Bul — halyqtan aqsha alý tetigi ǵana. Iá, salyq tólenedi, biraq onyń qoǵamǵa ákeletin paidasy shamaly”, — dedi Iliashev.
Ol bul naryqtaǵy qarjy ainalymynyń kólemi el ekonomikasynyń keibir strategiialyq salalarymen teńesip qalǵanyn atap ótti.
Resmi derekterge sáikes, býkmekerlik biznestegi ainalym kólemi 3,5–5 trillion teńge aralyǵynda. Bul — memlekettik biýdjetten Ulttyq qorǵa jyl saiyn bólinetin qarajatqa shamalas soma.
2023 jyldyń ózinde Olimpbet 130 mlrd teńge, taǵy bir kompaniia 68 mlrd teńge, al Fonbet shamamen 10 mlrd teńge salyq tólegen. Bul tek resmi kórsetkishter, beiresmi ainalym kólemi belgisiz.
“Mundai qarjy kólemi júrgen jerde mindetti túrde saiasi yqpal da júredi. Úlken kapital árqashan saiasatpen bailanysty. Bul jerde tek biznes emes, bilik pen ekonomikalyq toptardyń múddeleri qaqtyǵysyp otyr”, — dedi ol.
Sonymen qatar psiholog Juldyz Baimuhanova lýdomaniianyń jastar arasynda qaýipti deńgeige jetkenin aitty.
Mamannyń aitýynsha, bul táýeldiliktiń eń jasyryn, biraq eń qaýipti túri. Sebebi ol adamnyń psihikasyn buzyp qana qoimai, basqa ziiandy ádetterge de jolyn ashady.
“Táýeldilik eshqashan jalǵyz kelmeidi. Ol ózimen birge esirtkige jáne ishimdikke táýeldilikti, psihologiialyq kúizelisti ala keledi. Al munyń sońy qaiǵyly jaǵdailarmen aiaqtalyp jatady”, — dedi Baimuhanova.
Psiholog qazirgi tańda bul baǵytta arnaiy daiyndalǵan mamandardyń joq ekenin atap ótti.
“Bizdiń elde balalarmen jumys isteitin addiktolog mamandar joqtyń qasy. Biz kóbine ishimdik pen esirtkige táýeldilikti zertteimiz, al lýdomaniia múlde nazardan tys qalyp otyr”, — dedi ol.
Baimuhanova óz tájiribesinen naqty mysal keltirdi.
“Keshe ǵana qabyldaýyma 14 jastaǵy qyzdy alyp keldi. Onyń qaryzy — úsh million teńge. Sol qaryzdy óteý úshin ol jezókshelikke barǵan”, — deidi ol.
Onyń aitýynsha, jasóspirimder arasynda býkmekerlik saittarǵa tirkelý, onlain oiyndarǵa bás tigý úirenshikti qubylysqa ainalǵan.
Maman mundai jaǵdailardyń artýyna internet pen blogerlerdiń jarnamasy tikelei áser etip otyr deidi.
“Nege blogerler býkmekerlik kontorlardy jarnamalaidy? Ishimdik pen esirtkini jarnamalaýǵa tyiym salynǵan, biraq bul da sondai ziiandy, tipti odan da qaýipti dert! Búginde blogerler balalardyń kýmirine ainalǵan. Al olar býkmekerlerdi jarnamalaǵanda, bala oilanbastan senip, bás tige bastaidy”, — dedi psiholog.
Baimuhanovanyń sózinshe, jasóspirimderdiń psihikasy tolyq qalyptaspaǵan, sondyqtan olar ońai aldanady. Al qaryzǵa batqan sátte ózderin tyǵyryqqa tirelgendei sezinip, sýitsidke deiin barýy múmkin.
“Munyń bári — bizdiń qoǵamnyń shyndyǵy. Biz únsiz qalmaýymyz kerek. Lýdomaniiaǵa qarsy naqty zańnamalyq sharalar qabyldanýy tiis. Óitkeni bul — balalarymyzdyń bolashaǵyna tóngen úlken qaýip”, — dep túiindedi Juldyz Baimuhanova.
Eske salaiyq, buǵan deiin Májilis depýtaty Ermurat Bapi oiyn biznesi salasyna bailanysty memlekettik organdarǵa joldaǵan depýtattyq saýalyna qatysty túsinikteme bergen edi. Bul týraly halyq qalaýlysy óziniń resmi paraqshasynda málimdedi.
Depýtattyń aitýynsha, onyń saýalyna bailanysty keibir buqaralyq aqparat quraldary men internet-resýrstar jariialaǵan orys tilindegi materialdarda naqty derekter burmalanyp ketken. Sol sebepti Ermurat Bapi resmi túsiniktemesin eki tilde — qazaq jáne orys tilderinde berýdi jón kórgen.
«Resmi qujat úlgisindegi saýaldy baspasózde mazmundaý kezinde uqyptylyq qajet. Sebebi burmalanǵan derek qoǵamda qate pikir qalyptastyrýy múmkin», — dedi depýtat.
Ermurat Bapidiń aitýynsha, qosymsha zertteý men ýákiletti organdarmen júrgizilgen konsýltatsiialar nátijesinde Biryńǵai esep júiesine (BEJ) qatysty buǵan deiin taratylǵan keibir aqparattar naqtylanýdy qajet etetini anyqtalǵan.
Resmi derek boiynsha, jobanyń pilottyq kezeńi 2024 jylǵy 15 tamyzda iske qosylǵan. Júie jasandy intellekt arqyly kúnine 800-ge jýyq zańsyz internet-saittardy avtomatty túrde buǵattai alady. Buǵan deiin mundai jumystardy memlekettik organdar qolmen júrgizip, ol alty aiǵa deiin sozylatyn.
Bapidiń málimetinshe, BEJ jobasynyń negizgi maqsaty — qazaqstandyq oiyn biznesi salasynda ashyq ári senimdi tsifrlyq orta qalyptastyrý, zańsyz onlain-kazino men býkmekerlik saittardy anyqtap, buǵattaý.
Júieniń memlekettik operatory – Mádeniet jáne sport ministrligine qarasty «Operator ESÝ» JShS, ol 100% memleket menshigindegi uiym bolyp tabylady. Barlyq serverler «Ulttyq aqparattyq tehnologiialar» AQ infraqurylymynda ornalasqan, sondyqtan derekterdiń syrtqa taralý qaýpi joq.
Sonymen qatar depýtat aldaǵy ýaqytta zańnamalyq túzetýler engiziletinin atap ótti. Jańa normaǵa sáikes, býkmekerlik kompaniialar ainalymynyń 3%-yn áleýmettik jáne sporttyq jobalardy qoldaýǵa baǵyttaityn bolady:
- 1% — «Qazaqstan halqyna» qoǵamdyq qoryna;
- 1% — sportty damytýǵa arnalǵan «SportQory» qoryna;
- 1% — Ulttyq olimpiada komiteti janyndaǵy qorǵa aýdarylady.
Ermurat Bapi mundai sharalar halyqaralyq tájiribege negizdelgenin jáne salanyń ashyqtyǵyn arttyrýǵa, kóleńkeli ainalymdy azaitýǵa baǵyttalǵanyn atap ótti.
«Men ýákiletti organdarmen birge júieniń iske asýyn ári qarai da baqylap, azamattardy onyń nátijeleri týraly habardar etip otyramyn», — dedi Májilis depýtaty.
