Jer týraly áńgime shyqqaly beri Qazaq Elinde maza qashty. Máseleniń anyq-qanyǵyn biletini bar, bilmeitini bar, jurtty úrei biledi.
Basty úrei - Qytai úreii!
Ár oblysta kezegimen ótip jatqan beibit sherýlerdiń sońy tynysh bolsa eken degen izgi tilekpen, úide taqymyn qysyp otyrǵan talai jannyń kóńilinde kúdik pen kúmán da joq emes. Ejelden qur aiqai men daýryǵý eshteńeni ózgerteken emes. Halyq pen bilik ortasynda túsinistik ornap, keleli dialog jalǵasyn tapsa sheshilmeitin túiin joq. Daýdan góri damýǵa qulash sermegen eldiń erteńi senimdi-aq.
Qoǵamdyq máselelerge beijai qarai almaityn tolyqqandy Qazaq azamaty retinde bizdiń de únsiz, salǵyrt qalýǵa júregimiz tynyshtyq bermedi. Talai saitty aqtaryp, materialdardy qarap, jerin satqan nemese jalǵa bergen ózge elderdiń tarihyna úńildik. Bir jarym milliardqa jýyq halqy bar kórshi qytai eliniń ishki jaǵdaiyna taldaý jasap, bizdiń el de jerin jalǵa berse olardan aǵylatyn sansyz kásipkerler men jumysshylarynyń oi-nietin bilýge tyrystyq.
Avtor atalmysh maqalasynyń negizin 12 túiinge jiliktepti.
- Adamdardyń isher as máselesi qoǵamdaǵy eń mańyzdy másele. Ekonomikalyq daǵdarys, saiasi daǵdarys, senim daǵdarysy degenderdiń barlyǵy memleket aman bolsa, halyqtyń qarny toq bolsa birte-birte ornyna keletin ister. Al astyq daǵdarysy týylatyn bolsa aspan asty misha bylyǵady. Onyń qasynda saiasat, úkimet, moral, ekonomika, ar-uiat degenderdiń barlyǵy da túk te emes.
- Qytai – Singapýr nemese Brýnei emes. Qytai álemdegi jan sany eń kóp memleket, jan sany 1 milliard 300 millionnan asqan osyndai eldi jer betinde Han elinen basqa eshkim de asyrai almaidy, Qytai isher as máselesin tek ózine súienip qana sheshe alady.
- Azyqtyqpen qamdaý artýǵa bolady, kemýge bolmaidy. Dálme-dál bolyp qalsa da bylyqpalyq týylady. Ony qalai sheshim etý kerek? Joq álde, burynǵydai tamaq biletin taratyp, normamen berý kerek pe, ol qazirgi kezde iske asa qoia ma?
- Alaida, qazir qytai qajetti astyqtyń tek 80 paiyzyn ǵana ózi qamdai alady. Al azyqtyq maidyń 80 paiyzy shikizatty import etip, mánerleýge súienedi. Internettegi materialdarǵa súiensek, ótken bir jylda import etilgen sary burshaq 60 million tonnaǵa jetken. Ony Qytaidaǵy jan basyna bólsek, ár adamǵa orta eseppen 50 kilogramnan ainalady. Al bul jerde sary burshaqtar geni ózgertilgen be joq pa, geni ózgertilgen daqyldar adamnyń kóbeiý qabiletine qandai yqpaly bar, ony oilaýǵa da batyldyq ete almaimyz.
- Syrttai qaraǵanda qytai bazarynda azyq-túlik jetip asady. Al ol qaidan kelip jatyr? Buny eldiń barlyǵy da biledi deýge bolady, bular tabiǵi ósip-jetilgen ónimder emes, qaita bio-gormon arqyly qysqa ýaqytta zorlap jetildirilgen ónimder. Shoshqany baǵyp bazarǵa salýǵa bir jyl ýaqyt ketedi, al bazardaǵy eti úsh-aq aida gormon arqyly jetistirgen shoshqa eti, taýyqtyń qatarǵa qosylyp, bazarǵa salynýyna keminde jarym jyl kerek, al bazardaǵysy 28 kúnde ǵana gormon arqyly jetilip shyqqan taýyqtar. Al biz jep otyrǵan kókónister túgeldei gormondyq-himiialyq tyńaitqyshtar arqyly jetilip shyǵady. Bundai dúnielerdiń densaýlyqqa qanshalyqty ziiandy ekeni talassyz shyndyq. Jas balalardyń tym erte jynystyq jetilýi týraly habarlardy kórgen bolarsyzdar? Úsh-aq jastaǵy qyz balaǵa etekkir kelgen, omyraýy jetilip ketken, onyń barlyǵy ne sebepten? Óziniń áke-sheshesi ekken búldirgendi jegendikten bolǵan. Ata-anasy tez jetildirý úshin aýlasyna ekken búldirgenderine gormondyq tyńaitqyshtardy aiamai bergen ǵoi.
Bundai úreili jaǵdaidy túbirinen ońap alýǵa kele me? Syrttai ońaǵan beine kórsetip, buqarany aldap qoiýǵa keler-aý, túbegeili tártipke salý múmkin emes. Eger bárin túbegeili ońaý kerek bolsa bazar súreńsizdenip, qoǵam bylyǵady, asharshylyq bolyp, kóptegen adam ashtan qyrylady. Ne úshin? Sebebi de óte qarapaimy, shyndap qol salyp istep ketse ondai zalasyz jasyl azyqtyqty qaidan tabýǵa bolsyn, bazar zatpen qamdalmai, azyq-túlik tabý muń bolady.
- Endi biri tuqym máselesi. Qazir óte az sandaǵy sharýalar ǵana tabiǵi jolmen tuqym saqtap otyrady. Buryn tuqymdy sharýalar jyl saiyn ózderi saqtap alyp otyratyn, bir úide joq bolsa ekinshi bir úiden alatyn, qaýipsiz bolatyn. Qazir ol kezdegidei emes, sharýalar jyl saiyn tuqym firmalarynan baryp satyp alady, ol bir jylǵa ǵana jaraidy, saqtap keler jyly paidalanýǵa kelmeidi. Eger bir qys saqtap keler jyly qaita ekseńiz ornyna tek qana aramshóp ósip shyǵady.
- Qazir Qytaida tabiǵi zańdylyq boiynsha egistikpen shuǵyldansa turmysyn ońap, aýqattaný bylai tursyn, tirshiligin saqtap qalýdyń ózi múshkil bolady. Kókónisti mysalǵa alsaq, tabiǵi shart-jaǵdaida jetilýine úsh ai ketedi ári qurt túsip, shurq tesik bolyp kórinisi de nashar tartady. Al oarmonaldy preparattar arqyly egis dárisin aiamai berseń, bir-aq aida ónim alýǵa bolady ári qurt ta túspeidi, syrtqy kórinisi ádemi de kórinedi. Al taýyq, qoi siiaqty úi janýarlaryn qolda tabiǵi baǵýdy aityp jatýdyń da qajeti joq. Munan tys teńiz ónimderi tasbaqa, qysqysh, jylan balyq barlyǵy da qolda baǵylyp, gormon arqyly ósirilýde.
- Qazir sharýalardyń astyq egýge degen qyzǵyndylyǵy tómendep ketken. Nege? Uqsas sebep, tabiǵi jolmen taza egin ekseń, baiyǵandy qoiyp kún kóre almaisyń. Sonymen kei óńirlerde jer qulazyp, egin egilmei, eńbekkúshi barlardyń bári syrtqa shyǵyp, qara jumys istep ketti.
- Al memlekettiń astyq qoimasynda qansha astyq bar? Ony bilmeimin, biraq, talaidan beri jep júrgenim jańa astyq ekenin bilemin. Mejelep kórsek, astyq óndirisiniń periody bir jyl. Olai bolsa memlekettiń astyq qoimasynda da shamasy bir jyl mólsherine jetetin astyq bar degen sóz. Bizdiń astyq qorymyz árqandai shuǵyl jaǵdaiǵa tótep berýge dármensiz.
- Astyq tuqymynan másele shyǵa ma? Iláiim, shyqpasyn dep tileiik. Geni ózgertilgen tuqymnan da másele shyqpaýyn tileiik. Halyqaralyq bazar úzdikiz túrde bizdi arzan da qatersiz astyqpen qamdap tursyn dep tileńiz. Egis dárileri men oǵan qoldanǵan gormondar adam denesine ziiansyz ba? Oǵan da eshkim jaýap bere almaidy.
- Men aýyl-qystaqtan kóptegen qustar men jándikterdiń tuqymy quryǵanyn, keibiriniń óte azaiyp ketkenin baiqadym. Muny soqyr bolmasa barlyq qytai kórip júr. Shabaq balyq, qurt-qumyrysqadan tartyp iri jabaiy janýarlardy qazir aýyl-qystaqta kórý múshkil boldy. Shuqanaqtar men kólshikterdegi, aryq-toǵandardaǵy sýlar sarǵaiyp, ósimdikterdiń ózi óspeitin bolyp ketti. Sonda biz jep júrgen azyqtyqtarda shynynda másele joq pa? Naqtylap aitsaq, áldeqashan óte iri máseleler shyǵyp boldy, endi ony keri qaitarýdyń ózi múshkil. Anaý tuqymy quryǵan nemese quryp bara jatqan organizmder bizben uqsas ortada jetilgen azyqtyqty qorek etip jatqan joq pa? Olarda úlken dárejelegi quryp-joǵalý kóringen jerde biz qaida qashyp qutylmaqpyz?
- Meniń kóz aldym býaldyrlanyp, adamdy adam jep, ashtyqtan taryǵyp, basy aýǵan jaqqa bosyp ketken, kóringen jerde ólik tóbe bolyp úiilgen jaǵdaidy kózben kórgendei boldym. Bul jaǵdai qai kezde de týylýy múmkin, ári aldyn alatyn kezeńnen áldeqashan ótip kettik. Osydan ótken daǵdarystyń bolýy múmkin be?..»
Maqalasynyń sońyn kúrsinispen aiaqtaǵan avtor qazirgi qytaidyń tap bolyp otyrǵan azyq-túlik daǵdarysyn «ah» uryp jazady.
Mine, alyp derjavaǵa ainaldy dep keibireýler tamsanatyn qaptaǵan qytaidyń basyna osyndaýi qara bult úiirilgenin anyq kóre bastadyq. Sany shekten asyp, jeri ýlanǵan, ekologiiasy aýyr ziianǵa ushyrap, keleshegin syrt elderden izdei bastaǵan qytailar Ońtústik Aziiany túgeldei qytailandyryp bolyp, endi Orta Aziiaǵa úreili azýyn kórsete bastaýy – bizdiń Qazaq Eliniń arǵy bolashaǵy úshin kimdi bolsa da alańdatpai qoimaidy.
Ularbek Dáleiuly,
aqyn, «Alash joly» qozǵalysynyń belsendisi
