M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan memlekettik ýniversiteti ultymyzdyń tárbie men bilimdegi osy ǵasyrlar boiy jasap kele jatqan úrdisin búgingi kúnde de jalǵastyryp keledi. 2016 jyl qazaq tarihyndaǵy kezeńdi oqiǵalar men kórnekti tulǵalardyń merei toilarynyń tuspa-tus kelýimen de erekshelenedi. Atap aitar bolsaq Qazaqstan Respýblikasynyń táýelsizdik alǵanyna 25 jyl, 1916 jylyǵy ultazattyq kóterilisine 100 jyl, Jambyl Jabaevtyń týǵanyna 175 jyl, Qazanǵap Baibolulynyń týǵanyna 125 jyl t.b. Ýniversitetimiz kópsalaly mamandyqqa daiyndaityn oqý orny bolǵanymen rektorymyz Jumahan Úshkempirulynyń basshylyǵy arqasynda osyndai eleýli merekelerdi atap ótý, jastardy sol arqyly otanshyldyq rýhta tárbieleýge erekshe nazar aýdarylyp keledi.
Ýniversitetimizde atalyp ótken sondai irgeli is-sharanyń biri qazaq halqynyń rýhani shejiresi, jyraýlyq dástúrdiń HH ǵasyrdaǵy teńdessiz tulǵasy, uly dala abyzy Jambyl Jabaevtyń 170 jyldyq mereitoiy. Bul is-sharadan da ýniversitetimiz shet qalyp otyrǵan joq. Sonyń bir dáleli osy jyldyń ózinde rektorymyz Jumahan Úshkempirulynyń «Egemen Qazaqstan» gazetiniń 24.02.2016 jylǵy sanynda «Asqar taýdai jyr alyby» atty Jambyl Jabaev týraly kólemdi maqalasy jaryq kórdi. Maqalada HH ǵasyrdyń Gomeri atanǵan Jambyl Jabaev shyǵarmashylyǵy búgingi kún turǵysynan jańa qyrynan taldanyp, Jambyltaný ǵylymynda óziniń aishyqty izin qaldyrdy, oqyrmandar tarapynan da maqala týraly ystyq yqylastar aitylýda.
Jambyl Jabaev 1916 jyly ultazattyq kóterilistiń uranshysy bolyp, qiyn-qystaý kezeńde halqynyń qasynan tabyldy. Keńes dáýiriniń solaqai saiasatynyń qýdalanýynan da shet qalmady. Aqyn halyq úshin týylǵandyqtan jaratýshynyń taǵdyrǵa jazýymen el qurmetine de bólendi. Búkil álemge Gitlerlik germaniia fashisttik ýyn shashyp, búkil eýropany tabanyna basyp, 1941 jyly Keńester Odaǵyna tutqiyldan shabýyl jasaǵanda júzge taiaǵan aqyn jyrymen óziniń jalyndy jyrlarymen halyqty ádiletti kúreske shaqyrdy. Jambyldyń «Leningradtyq órenim» degen ataqty jyry soǵys kezinde fashistterge snariadtai atylyp, búkil kópultty Keńester Odaǵynyń halqyna rýh bergenin bárimiz bilemiz. Sondyqtan da Jambyl qazaq halqynyń ǵana emes adamzattyń jyrshysy dep aitsaq artyq emes. Búgingi egemen elimizdiń kóginde de Jambyldyń máńgi ólmes jyrlary táýelsiz elimizdiń jastaryna rýh beredi, olardy jaqsy bilim alýǵa, halqyna adal qyzmet etýge tárbieleidi. Aqyn muralarynyń báride qundy. Sol qundy muranyń biri aitys, ekinshisi tarihi jyrdy jyrlaýdaǵy erekshelik. Qazirgi dáýirde ádebiettaný ǵylymynda klassik aqyndarǵa qoiylatyn talaptary: birinshisi aqyn óz zamanynyń qoǵamdaǵy basty problemasyn qozǵaidy, ekinshisi sol problemany halyqqa jetkizi barysynda óleńge nemese jyrǵa jańa forma ákelý dep ereksheligin naqtylap kórsetken. Osy talaptardyń negizinde Jambyl Jabaevty qazaq klassik aqyny deýimizge bolady. Sebebi M. Áýezov " Jambyldyń revoliýtsiiadan buryn aitqan aitystar úlgisi keiin keńes dáýirinde órkendep, mol jaiylǵan. Halyq aqyndardyń jańa mazmundaǵy aitystaryna asa jaqyn úlgi boldy. Qulmanbet Sarybaspen aitysynda Jambyl da eski dástúr boiynsha óz rýy Shapyrashtyny kóp aitqanymen, sol kóne túrdiń óz kóleminde de halyqtyq, qoǵamdyq progresstik jańa baǵasy bar tyń mazmun tabady"- dep baǵasyn bergen. Osyǵan qarap Jambyl aitysty halyqtyq, ulttyq múddege kótere bildi. Ekinshiden Jambyl qazaq aitys óleńine jańa forma ákeldi. M. Áýezov "aitysta óleńdik túr tórt joldy,on bir býyndy qara óleń kóp bolsa, Jambyl men Qulmanbet aitystarynda 7-8 býynydy terme ádisi men qurylǵan jortpa,tókpe,ekpindi jyr basym keledi- dep aitysqa jańa túr ákelgendigin aitady.
Jambyl Jabaevtyń aqyndyq joly Jetisýda bastalyp Áýlieata, Ońtústik Qazaqstan, Qyzylorda aimaǵynda shyńdaldy. Olai deitinimiz Jambyl jas kezinde ákesi Jabai biraz ýaqyt Syrdyń boiyndaǵy Qojatoǵaida turǵan eken. Osy jerde jas aqyn Jambyl Mailyqoja, Mádeliqoja, Qulynshaq, Maikót aqyndarmen kezdesip olardan bata alǵan. Sondyqtanda Jambyl;
Mailyqoja Qulynshaq pirim edi bas urǵan.- dep tegin aitpasa kerek. Ońtústikte júrip Bazar,Balqy jyraýlarmen, Budabai, Nuraly, Turmaǵanbet,molda Musa aqyndarmen tyǵyz shyǵarmashylyq bailanysta bolyp úlkenderinen úlgi ónege alǵan. Jambyl tek Jetisýdyń ǵana emes Ońtústik aimaqtyń aqyndyq dástúrinen úlgi alyp qalyptasqan. Sondyqtanda aqynnyń mektebin Ońtústik mektebi dep ataǵan jón.
Jambyl Jabaevtyń 170 jyldyq mereitoiyna bailanysty ýniversitetimiz «Uly dalanyń abyz aqyny» atty jas aqyndardyń jyr músháirasyn ótkizdi. Jyr dodasyna Qyzylorda, Jambyl, Ońtústik Qazaqstannan 40-qa jýyq jas aqyndar qatysyp, baqtaryn synady. Bas júlde - M.Kenjetaiuly, I-oryn – Faizýlla Tórtai (TarMÝ) II-oryn – Núrken Nurǵazy (OQMÝ), Abdirahman Ersultan (AÁIÝ!) III- oryn – Joldasbek Nurbolat (TArMI), Seiitov Súndet («Parasat» kolledji), Iemberdiev Qairat (OQMFA), Aman Serjan (Shymkent agrokolledji) iemdendi. «Eń jas aqyn» nominatsiiasy – Adambaeva Laýraǵa berilse, Sattar Gúlnaz – lirik aqyn atandy. Maǵjan Taiyr - kórermen kózaiymyna ainaldy. Júldeli oryndar alǵan stýdentterge aqshalai syilyqtar berildi. Aitýly jyr dodasy talantty jastardyń rýhyn janyp, bolashaqqa degen úmitterin arttyrdy, shabyttyń shalqaryna bóledi desek artyq aitqanymyz emes. Ony biz kózderinde ot ushqyndaǵan bolashaq jyrshylardyń jarqyn júzderinen de baiqadyq.
M.O.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan memlekettik ýniversiteti uly aqyn J.Jabaev murasyn zertteýge jáne onyń shyǵarmalaryn tolyqtyryp, qaita basyp shyǵarýǵa óz úlesin qosýda. Onyń bir dáleli «Álem» baspasynan «Jambyl fenomeni» atty kólemi 20,3 baspa tabaq estelikter men ǵylymi-zertteý maqalalar jinaǵynyń jaryq kórýin aitýǵa bolady. Bul jumysty tikelei qolǵa alyp eńbektengen ýniversitetimizde qurylǵan «Suranshy batyr» atyndaǵy zertteý ortalyǵy ekenin de atap ótkenimiz jón. Qolymyzǵa tiip kóńil qýanyshy bolyp otyrǵan kitap osyndai igilikti bastamamen bastalǵan istiń nátijesi.
Kitapqa K.Ázirbaev, M.Áýezov, S.Muqanov, Ǵ.Músirepov, B.Momyshuly, Á.Núrpeiisov, Sh.Aitmatov, N.Tórequlov, A.Toqmaǵambetov, P.Kýznetsov, Á.Tájibaev, D.Snegin, S.Begalin, Q.Baiseiitov, M.Ǵabdýllin, M.Hakimjanov, D.Ábilov, N.Tilendiev, S.Sadyrbaev syndy qazaqtyń birtýar tulǵalarynyń estelikteri yqshamdalyp berildi. Bul estelikterdiń oqyrman qaýymǵa bereri mol, ári jastarymyzdy tárbieleýde ózindik orny bar qundy mura. Óitkeni ótkendi bilmei keleshekke kóz júgirt e almasymyz anyq. Bul estelikterdi HH ǵasyrdaǵy ádebiettanýshy qazaqtyń jáne ár túrli ult ókilderiniń birtýar tulǵalary jazǵan. Estelikterdi oqý arqyly abyz aqynnyń shyǵarmashylyq sheberhanasyna enemiz. Sonda baryp aqyndyq joldyń qiyn da, qurmettiligine kóz jetkizemiz. Júz jylǵy ǵumyr, úsh dáýir árbir dáýirdiń qoǵamdaǵy saiasi-áleýmettik, tarihi oqiǵalarynyń máni men mazmunyn uǵynamyz, estelikterdi oqi otyryp kúibiń tirshilikte adamgershilik qasiettiń bárinen de joǵary ekendigine kóz jetkizemiz. Qazirgi aqparattyq aǵyn quraldarynyń kóptiginen kitap oqýdyń ekinshi satyǵa tómendegeni ras, sondyqtan da kitapty qurastyrýshylar estelikterdi oqýǵa jeńil etip yqshamdap, qundy materialdardy ǵana engizgen.
Estelikterden keiin M.Joldasbekov, M.Myrzahmetuly, K.Syzdyqov bastaǵan bir top ádebiettanýshy, tarihshy, tilshi ǵalymdardyń aqyn shyǵarmashylyǵyn zertteýdegi zertteý eńbekteri berilgen. Bul zertteýler keleshekte Jambyltaný ǵylymynda qajetke jarap kóptegen jańa zertteýlerge muryndyq bolary sózsiz. Zertteý eńbekteriniń ishinde Jambyltaný ǵylymynyń bastaýynda turǵan belgili ǵalymdarmen qatar buryn esh jerde jaryq kórmegen jańa zaman, táýelsiz el tanymyndaǵy sony kózqarastarmen jazylǵan keiingi býyn zertteýshilerdiń de eńbekteri bar. Bul zertteý eńbekterdiń alyp jyraý Jambyldyń san qyrly shyǵarmashylyq qatparlaryn odan ári tereńdei tani túsýge úles bolyp qosylary aiqyn. Osynyń bárin saralai kele kitaptyń atyn «Jambyl fenomeni» dep qoiýdy uiǵardyq. Kitaptyń tusaýkeserin ótkizip bolǵannan soń, osy sáýir aiynan bastap barlyq fakýltetterdegi stýdentterine oqytý, atap aitar bolsaq «Bir ýniversitet - bir kitap» aktsiiasyn ótkizý is-sharasyn rektorymyz arnaiy tapsyrmamen bekitip berdi. Ony da bizdiń ujymnyń oqytýshy-professorlary men stýdentteri belsene qoldap, uiymshyldyqpen iske asyrýǵa kirisip ketti.
Osy jinaq táýelsiz elimizdiń jiyrma bes jyldyǵyna tartý syi, ári aqyn shyǵarmashylyǵy Uly Dala Eli urpaqtaryn HHI ǵasyr kóginde qaita rýhtandyryp Elbasy N.Nazarbaevtyń «máńgilik el» ideiasyna qaltqysyz qyzmet etedi dep senemiz. Aqiqatynda dana jyraýdyń támsilderi ýaqyt synyna myzǵymai tótep bergen sirek muralardan. Bolashaq urpaqqa rýhani azyq bolatyn osyndai sharalar oblysymyzdaǵy basqa da orta jáne joǵary oqý ornyndaryda jalǵasyn taýyp jatsa árine nur ústine nur bolar edi. Sonda Uly Dala jyrshysy Jambyl jyrlary jas urpaqtyń sanasynda máigi óshpestei jattalyp qalar edi.
Osy atalǵan isterdiń bári túptep kelgende jas táýelsiz memleketimizdiń tuǵyryn odan saiyn qataita túsý úshin atqarylyp jatqan igi ister legi dep túsinińizder.
Qanat Seitjanuly Baibolov,
M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik
Qazaqstan memlekettik ýniversitetiniń
Aqparattyq tehnologiia jáne
oqý isi jónindegi prorektory
Qurmanǵali Marhabatuly Orazbaev,
Qazaq tili men Ádebieti
kafedrasynyń dotsenti
